Resmı derekke júginsek, tarıhy myńjyldyqtarmen astasyp jatqan Búırekbastaý-Bulaq turaǵyn eki eldiń ǵalymdary 8 jyl buryn tapqan kórinedi. Sol kezde tarıhı orynnan oshaq pen tas quraldar tabylǵan desedi. Japonııadaǵy Nara ınstıtýtynyń ǵalymdary qolǵa túsken jádigerlerge zertteý jumysyn júrgize kele, 16 myń jyl buryn qonystanǵan adamdar paıdalanǵanyn dáleldepti. Olardyń aıtýynsha, alǵashqy adamdar qazaq dalasynda ómir súrý daǵdysyn qalyptastyryp, japon jerine de at basyn burǵan. Endi olardyń jasyn anyqtaý – basty maqsat.
On jylǵa taıaý ýaqyt buryn bastalǵan zertteý jumysy pandemııaǵa baılanysty ýaqytsha toqtap qalǵan eken. Endi qaıtadan jandanyp jatyr. Al ǵalymdar Talas pen Jambyl aýdanynyń shekarasyndaǵy turaqtyń 10 sharshy metr aýmaǵyn zerdeleýge kirisken. Ekspedısııanyń basty maqsaty – tómengi jáne orta paleolıt dáýirine jatatyn mádenı qabattardy zerdelep, sol dáýirdegi adamdardyń tirshilik ortasy men eńbek quraldaryn ǵylymı turǵyda saraptaý, tarıhı derekterdi anyqtaý.
«Qazaqtyń saıyn dalasyndaǵy tas dáýirin japon jerindegi tas dáýiriniń bastaýy deýge negiz bar. Sizderdiń elde ǵumyr keshken alǵashqy qaýym adamdary koreı túbegi arqyly japon jerine jetken dep paıymdaımyz. Olar bizdiń eldegi araldarǵa qonystanǵan. Osyǵan qarap-aq japondardyń túp-tamyry Eýrazııa qurlyǵymen sabaqtasyp jatqanyn baǵamdaýǵa bolady. Ony tarıhı eskertkishterdiń uqsastyǵynan da ańǵaramyz. Bizdiń elde tarıhy 40 myń jylmen tamyrlas paleolıt dáýiriniń turaqtary anyqtaldy. Zerdeleı tússek, áli talaı tyń derekter tabylýǵa tıis», deıdi Nara ulttyq ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń professory Sadakatsý Kýnıtake.
Ǵalymnyń aıtýynsha, Japonııanyń Narasy Qazaqstannyń Tarazy sekildi tarıhy tereńde jatqan qala eken. Sol sebepti Jambyl jerindegi tarıhı jádigerler onyń boıyndaǵy qyzyǵýshylyqty arttyra túsken. Mundaǵy arheologııalyq qazba jumysynyń ol úshin máni zor. Jambyl jerine sol sebepti aıaq basypty.
«Tehnologııa damyǵan ýaqytta tarıhı eskertkishter myńjyldyqtardyń shejiresinen syr shertip turǵany tańdaı qaqtyrady. Topyraq astynda jatqan jádigerlerdiń aıtary mol. Qarataý jotasynda júrgizilip jatqan qazba jumysy kezinde qolǵa túsken tas qarýlar sol dáýirdegi adamdardyń turmys-saltyn ǵana emes, eldiń ekonomıkasy men kásibinen, ınfraqurylymynan da habar berip tur. Arshı berseń, tereń tarıh tuńǵıyǵyna tarta túsedi», deıdi ǵalym.
Zertteý jumysyna tyńǵylyqty kirisken ekspedısııa quramynda PhD Eıkı Sýga, Vaseda ýnıversıtetiniń stýdenti Mılena Sýgııama jáne Nıý-Iork ýnıversıtetiniń aspıranty Mıras Esmuratuly sekildi óz isiniń mamandary bar. Al ekspedısııa jetekshisi Jáken Taımaǵanbetovtiń zertteý jumystarymen aınalysqanyna jarty ǵasyrǵa jýyqtapty. Ol bastaǵan top 2017 jyly Búırekbastaý-Bulaq turaǵyna kelip, arheologııalyq qazba jumysyn bastaǵan.
«Birinshi ret bul mańǵa tabanymyz tıgende kóne tarıhty arshýǵa degen qyzyǵýshylyq basym bolǵanymen, uzaq ýaqyt zertteý jumysyn júrgize almadyq. Arada jyl ótken soń, 12 sharshy metrge jýyq jerdi qazyp, birneshe tas qural taptyq. Mundaǵy topyraqtyń qaldyǵy men tabylǵan oshaqtyń kúlin alyp, zerthanaǵa joldadyq. Jádigerler Japonııanyń Nara ınstıtýtynda zerdelenip, 16 myń jyl buryn jasalǵany anyqtaldy.
Taǵy bir jolymyz túskende 20 sharshy metrdeı jerdi qazdyq. Sol kezde kóne tarıhtan syr shertetin biraz zatty qolǵa túsirdik. О́kinishke qaraı, keıin pandemııa saldarynan japon ǵalymdary bizdiń elge kele almady. Sol sebepti qazba jumystary birneshe jyl boıy toqtap qaldy.
О́tken jyly Tokıo ýnıversıtetinde dáris oqydym. Nara ýnıversıtetiniń basshylyǵyna birge jumys istegeni úshin alǵys aıtýǵa múmkindik týdy. Bul isti orta jolda qaldyrmaı, birlese jalǵastyrý keregin tilge tıek ettim. Sol kezdesýde búgingi zertteýge qatysyp jatqan stýdentter de boldy», deıdi tarıh ǵylymdarynyń doktory Jáken Taımaǵanbetov.
Ǵalymnyń aıtýynsha, 6 sharshy metr qazba jumysy túıindelgen kezde 2 metr 10 santımetr tereńdikten taǵy da oshaq pen tas quraldary tabylypty. Ol sol oshaqtyń mańaıynda adamdar tas óńdegen degen boljam jasap otyr. Sondaı-aq professor munda zerthana bolǵanyna bek senimdi. Turaqtaǵy qazba jumysyn tereńdetýge mundaǵy bulaqtan shyqqan sý kedergi keltirip jatyr eken.
«Qazǵan jer túnimen turady. Ala tańnan mundaǵy sýdy shelektep tasyp shyǵaramyz. Bálkim sý tartyla bastaǵan kezdi kútý kerek shyǵar. Múmkin qolǵa alǵan jumysty kúz mezgilinde jalǵastyrý kerek bolar. О́ıtkeni mundaǵy qazba jumysyn toqtatýǵa bolmaıdy.
Jambyl óńiriniń tarıhı eskertkishterge óte baı ekeni bizdi qyzyqtyryp otyr. Munda tas dáýirinen bastap, orta ǵasyrǵa deıingi tarıhtan syr shertetin jádigerler jıi kezdesedi. Tipti tastar jer betinde jatyr. Bul mańaı shól bolǵandyqtan, bos topyraqty jel ushyrady. Máselen, Qyzyltaý degen turaqtyń 1 sharshy metrinen 700–800 tas quraldary kezdesedi. Bári de jerdiń betinde jatady.
Búırekbastaýdaǵy tirshilik biz ázirge tapqan jádigerler kórsetkendeı, 16 myń jylmen shektelmeýi múmkin. Tarıh tipti ármen qaraı sozyla túsýi yqtımal. Ony tolyqqandy anyqtaıtyn jádigerler áli kúnge deıin topyraqtyń astynda kómýli jatqan shyǵar. Kim bilsin...», deıdi J. Taımaǵanbetov.
Ǵalymdar aldaǵy ýaqytta topyraqtyń qabaty men oshaq kúline radıokómirtekti taldaý jumysyn júrgizýge bekinip otyr. Bul isti japondyq ǵalymdar qolǵa almaq. Sol arqyly tas dáýirindegi turaqtyń naqty jasyn anyqtaý múmkindigi týmaq. Al mamandar bul jumystyń qorytyndysy qarasha aıynda shyǵady dep otyr.
Jambyl oblysy
