Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Osy oraıda elimizdegi dinı ahýal turaqty sanalǵanymen, túrli aǵymdar men toptardyń is-áreketi toqtady dep aıtýǵa bolmaıdy. Dinı senim bostandyǵyn jeleý etip ózderiniń radıkaldy ustanymdaryn «dindarlyq» sanaıtyn top ókilderiniń de qarasy baıqalyp otyrady. Bul dinı senim bostandyǵy retinde ǵana emes, dástúrli kózqarastarmen qaıshylyq retinde, saıası ustanymdarǵa narazylyq retinde de oqtyn-oqtyn kórinis taýyp, dinniń atynan jasalatyn talas-tartystar da qazirgi áleýmettik ómirimizde jıi baıqalatynyn jasyrýǵa bolmaıdy.
Ásirese dinı kıimge baılanysty mektep formasy máselesi árbir oqý jyly bastalar ýaqytta áleýmet arasynda daý bolyp jatady. Tek dinı kıim úlgisi emes, bet álpetin tumshalap, qara jamylyp, onysyn dindarlyqpen, ımandylyqpen, er azamattyń áıelin dinı úkimder sheńberindegi qyzǵanýymen baılanystyratyn kózqarastar da beleń alyp keledi. Túrli arab elderinde bilim alǵan, olardyń salt-sanasyn, turmys-saltyn dinniń shynaıy kórinisi sanaıtyn toptar bul úrdisti elimizde de keńinen dáriptep, kópshiliktiń úreıin týdyra bastady.
Memleket basshysy da bul máselege nazar aýdara otyryp, bıylǵy Ulttyq quryltaı otyrysynda «Ulttyq kıim kııý birtindep qalypty kóriniske aınalyp keledi. Bul – óte jaqsy úrdis. Bet-júzdi tumshalaıtyn qara kıimnen góri ózimizdiń ulttyq kıimderimiz áldeqaıda artyq» degen pikir aıtqan edi. Endi mine, kóp ýaqyt ótpeı elimizde bet-júzdi tumshalaıtyn kıimderge zańdyq turǵydan tyıym salynyp otyr.
Osy turǵyda qoǵamda túrli pikirler aıtylyp, suraqtar qoıylyp jatyr. Kórshi elderdiń de tájirıbelerine súıene otyryp qabyldanǵan sheshimniń oryndy ekenin aıtýshylardyń qarasy kóp bolǵanymen, «dinı kıimge» tyıym salý senim bostandyǵyna selkeý túsirmeı me deıtinder de tabylyp jatyr. Muny tipten ásirelep, memlekettik saıası ustanymynyń dindarlyqqa qaıshy ekenin aıtatyndar da tabylady.
Jalpy, Islamdaǵy «áýret» túsinigi turǵysynan qaraı otyryp nıqab, paranja, chadra sııaqty kıim túrlerin kııýdi mindet kóretinder qanshalyqty muny dindarlyqtyń kórsetkishi sanaǵanymen, bul dinniń negizgi talaptaryna jatpaıdy. Oramal týraly únemi aıtylatyn Qurannyń «Nur» súresiniń 31-aıatynda da bet-júzdi jabý týraly naqty mindet aıtylmaıdy. Elimizde ǵasyrlar boıy ustanyp kele jatqan Hanafı mázhabynda da áıel adamdardyń áýret jerleri retinde bet-júzi, eki qoly, eki aıaǵynan basqa jerleri retinde qaralady. Aıattaǵy «ózdiginen ashyq turatyn jerlerinen basqasyn» degende bet-álpeti men qoldaryn meńzeıdi. Áz. Aıshadan jetken bir hadıste: «Ábý Bákirdiń (r.a.) qyzy Ásma paıǵambardyń qasyna keldi. Paıǵambar sol kezde oǵan qaramaı: «Áı, Ásma! Áıelder balıǵat jasqa tolǵan soń myna jerlerinen basqa jerleri kórinbeýi kerek» dep bet-álpeti men qoldaryn kórsetti» delingen (Ábý Dáýit, Lıbas 31). Tipti áıelder namaz oqyǵan kezde de bet-júziniń ashyq bolýyna ruqsat etken kózqaras basym.
Sonymen qatar áıel adamnyń bet-júzin tumshalaýy halqymyzdyń dástúrinde de oryn almaǵan. Tirshilik qamynda bet-álpetti tumshalaý áıelge qıyndyq týdyrady. Aınalasyna qaraý, tynys alý, tamaqtaný sııaqty máseleler turǵysynan da betti búrkeý yńǵaısyzdyqqa tap qylady. Sondaı-aq kýágerlik jasaý úshin, neke qıylǵan kezde de áıeldiń kim ekenin bilý qajettiligi bar. Ári Hanafı mázhabyn ustanýshylardyń basym bóligi qalalyq jerlerde turǵandyqtan, mázhab ǵalymdary mundaı talaptardy qarastyrmaǵanyn baıqaımyz. Kóbine bul salt Shafıǵı, Hanbalı mázhabyn ustanatyn óńirlerde taralǵan.
Árbir ult pen halyqtyń júrip ótken joly men uzyn-conar tarıhy bolatyny sekildi qazaq halqynyń da dinmen, ımanmen, cenimmen, dala órkenıetimen bite-qaınacyp jatqan óz tarıhy bar. Bizdiń babalarymyzdyń ıslammen tanysýy sonaý VIII ǵasyrdaǵy Atlah shaıqasyna tireledi (751 j.) degen kózqarasqa qarasaq, bul kem degende HIII ǵasyrǵa jýyq ıslammen birge kele jatqanymyzdy bildiredi. Bázbireýler aıtyp júrgenindeı, ıslam bizge táýelsizdikten keıin kelgen joq.
Onyń ústine qazirgideı jahanda daýasy joq ekstremızm, terrorızm degen derttiń ýshyǵyp turǵan zamanynda bul indetten az ǵana shyǵynmen qalaı qutylýǵa bolady degen saýal saý qoǵamnyń sanasynda bolýy – zańdy qubylys. Al osy oraıda bizdiń júrip ótken tarıhymyz ben rýhanı jolymyzda eshbir keleńsizdiktiń bolmaǵandyǵyn eskersek, qazir de osy qundylyqty jańǵyrtýdyń zııany bolmasy haq.
Sondyqtan qazaqtyń dinı-rýhanı biregeıligi ózekti taqyrypqa aınaldy. Qazirgi qoǵamdaǵy kóptegen máseleni sheshýde ótkenge kóz salý, qundylyqtyq baǵdardan adaspaý mańyzdy. Sebebi qoǵamdyq damý, óndiris, ekonomıka qaryshtap alǵa jyljyǵanymen, adamgershilik qaǵıdalar, ar-ojdan normalary eshbir zamanda ózgermek emes. Sondyqtan da rýhanı qundylyqtardyń eskirmeıtini belgili. Al óz kezeginde ótkenniń ósıeti qazirgige baǵdar bolary sózsiz.
Qazirde talaı zamannan halyq ishinde dástúrge aınalǵan qundylyqtarymyzdy mansuqtaýǵa talpynatyn toptar bar. Olardyń pikirinshe sharıǵatta kórsetilmegen dúnıeniń barlyǵyn ustaný – adasýshylyq. Alaıda bizdiń dástúrimiz ben rýhanı qundylyqtarymyz dinniń eshbir talabyna qaıshy kelmeıdi. Tipti dindegi rýhanı qundylyqtardy qarapaıym túrde tamasha úılestire bilgen deýge bolady. Máselen, kelinniń sálem salýy, ólgen adamǵa qonaqasyn berýi, tusaý kesýi, t.b. kóptegen salt-dástúrimiz ıslamdaǵy týysqandar arasyndaǵy syılastyqtyń berik qazyǵyna aınalǵan.
Islam kelgennen keıin arab qoǵamyndaǵy barlyq salt-dástúrdi joıyp jibergen joq. Sol zamandaǵy kıim, dastarqan saltyn áli dep ustanyp kele jatyr. Bizdiń eldiń klımattyq erekshelikterine baılanysty arabtyń kıiný formasyn ustanamyz deý aqymaqtyq bolady jáne arab qoǵamyndaǵy as mázirin ákelip, qazaq qoǵamyna engizý de solaı. Sondyqtan ata-babalarymyz ulttyq erekshelikterimizge baılanysty ıslam dininiń qundylyqtarymen qabysqan salt-sanamyzdy jalǵastyryp keldi. Sol sebepten ulttyq boıaý, ulttyq qundylyq, salt-dástúr – biz úshin baǵa jetpes qazynamyz.
Qoryta aıtsaq, eldikti saqtaý – basty mindet. Qazirgi zańda qabyldanyp otyrǵan bet-aýyzdy tumshalaýǵa tyıym salý eshqandaı da adamdardyń senim bostandyǵyn shektemeıdi. Din men dástúr – tárbıe joly, rýhanı azyǵymyz. Rýhanı qundylyqtar negizi rýhanı sanada qalyptasady, ol tarıhta saqtalyp, sabaqtasyp otyrady. Ata-babamyzdan, urpaqtan-urpaqqa jalǵasyp kele jatqan din men dástúr sabaqtastyǵyn qadirlep, qurmetpen qaraý – bizdiń mindetimiz ári azamattyq boryshymyz. Qazaq halqynyń din ǵulamalarynyń shyǵarmalaryndaǵy dinı biregeılik ǵasyrlar boıy halyqty dinı-senimdik alaýyzdyqtan saqtap kelgenine daý joq. Olaı bolsa, bolashaqta da halqymyz úshin, din úshin, eń basty qundylyq – dinı biregeılik, babalar ustanǵan dinı joldy jańǵyrtý jáne óskeleń urpaq arasynda molynan dáripteýde ekenin árbir rýhanııat salasynyń ókilderi bilgeni ıgi.
Keńshilik TIYShHAN,
dintanýshy
