Sýret «Egemen Qazaqstannyń» arhıvinen alyndy
Abaıdyń keı óleńderin jatqa bilmeıtin qazaq kezdeskenimen, «Kózimniń qarasy» degen ánin bilmeıtini joq. El jatqa biletin osynaý áýendi óleńniń birinshi jolynan aýyzǵa túser sózdi qalaı túsindik? «Kózimniń qarasy» degen sózdiń sol óleńdegi, sol shýmaqtaǵy maǵynasyn óleń mádenıetindegi ornyn durys uǵyna aldyq pa?
Bir áńgime kezeginde Tursyn Jurtbaıdan osy óleńniń orys tiline qalaı aýdarylǵanyn suraǵanym bar.
Marııa Petrovyh:
«Ty – zrıachok glaz moıh,
Plamen dýsh zolotyh», – dep aýdarǵan eken. Iаǵnı «Sen meniń kózimniń qarashyǵysyń» degen balama. Osy aǵattyq Abaı óleńin qytaı tiline aýdarǵanda da qaıtalandy:
Bul «Kózimniń qarashyǵy – kóńilimniń shamshyraǵy» degen maǵyna beredi.
(Abaı Qunanbaev. Tańdamaly shyǵarmalary. 1-basylym (Qabaı aýdarmasy). Beıjiń: Ulttar baspasy, 1992. – 149-b.). Durys sııaqty ma? Joq, durys emes. Aýdarmamen qazaq aqyndary tanys ekeni anyq.
Abaı bul jerde «Kózimniń qarasy» dep kózdiń – qarashyǵyn aıtqan joq edi. Kóz janarynan qushtarlyq nuryn tógilte túskenin, ǵashyǵyn kóz shýaǵyna shomylta qaraǵanyn aıtyp edi.
Birtýar aqyn «Kózimniń qarasy» dep, kózdiń qaraqattaı móldir qaralyǵyn jazǵany joq edi. Sulýlyqqa qumar, mahabbatqa qular jigittiń jan-tánindegi ystyq jalyndy janaryna jınap, júrek talpynysyn sezdire qaraǵanyn jazyp edi.
Abaı «Kózimniń qarasy» dep, jaryq álemdi ózine syıdyrar tarydaı ǵana kóz qarashyǵyn aıtpady. Jigittiń jan dertin janarynan shyǵara, ǵashyǵyna umsynǵan aıaýly kózqarasyn (qaraýyn) aıtyp edi.
Aqyn «Kózimniń qarasynda» lırıkalyq «menniń» qyzǵa bir qaraı qalǵandaǵy syrtqy beınesi – tynysh qalypta kóz sýarǵan ińkár sýretti beınemen saldy. Munda aqyn «meniniń» ǵashyǵyna qaraǵan kóziniń kóńil sanasymen tutasyp jatqan qubylysyn ózgeshe sheber sýrettedi. Osy jyrdy tutas oqyǵanda bizdiń sýretshi sanamyzda ǵashyqtyqtan jaraly bolǵan júrektiń, yntyzarlyqqa kúpti kóńildiń, saǵynǵan sananyń sıpatyn jınap ǵashyǵyna qaraı qalǵan «menniń» janary sıpattala túsedi.
«Kózimniń qarasy» – kózdiń qarashyǵy emes. Ondaǵy aıtylǵany zat emes, qımyl. «Aıjannyń án shyrqasy bólekshe shabytta», «Qaratóbeldiń aıaq tastasy aryndy» degen sóılemderdegi «shyrqasy», «tastasyǵa» uqsas «qarasy» da qımyldan týyndaǵan sóz.
Birinshiden, qazaqta «kózimniń qarashyǵy», «kózimniń qarashyǵyndaı» degen sózder bar. Ol teńeýler maǵynasynda aıaýlylyqty, qamqorlyqty, asa muqııattyqty meńzeıdi. Biz aqyndy kózdiń qarasyn kózdiń qarashyǵy maǵynasymen alyp, «kóńiliniń sanasyn» kózdiń qarashyǵyndaı aıaýly sezindi deıik. Onda, osy shýmaqtyń keıingi eki jolyn qaı sózimen qıystyramyz, qısyn qaıda? «Kóńiliniń sanasyn» (bul jerde «sana» ińkár saǵynysh degen maǵynada bolar) «Kózimniń qarashyǵyndaı aıaýly edi», dep bir ketip, onyń ústine «bitpeıtin jara edi» dep taǵy kıliktire me? Nemese, Abaı «qarashyǵy» dese óleńdik býynnan asyp ketip, yrǵaqqa túspeıtin bolǵan soń, ekinshi jaǵynan «sanasy» men «jarasyna» uıqastyrý úshin «qarashyǵy» degendi «qarasy» dep ala saldy demeksiń be?
Joq, múlde olaı emes. Bul óleń jazylǵan tusta (1891) aqyndyq sheberligi kemeline kelip, til óneriniń óleń sóz bolmysynyń kóńil men qımyl kelisiminiń tabıǵatyn teorııalyq jaǵynan da ábden meńgergen Abaı aýyldyń óleńshilerindeı uıqas qýmasa kerek.
Ekinshiden, osy óleńniń «kózimniń qarasy, kóńilimniń sanasy» dep bastalýy tegin emes. Ol tutas óleńdegi ińkárlikti ishke tartyp, ondaǵy árbir sóz ben qımyldy uıańdyqqa, ádepke, kózben ǵana oqıtyn bııazy lepke móldiretip, dirildetip, uıytyp turady.
Eger «kóńilińizde alań basylǵan» (Abaı) shabytty bir sátterińizge osy óleńdi ishki jumsaq, jyly lebine kenele oqysańyz, ne mamyrlatyp ánge salsańyz óleńdegi únsiz qaraılaǵan qos janar – yntyzarlyqqa toly jigit «kóziniń qarasy» shyǵarmanyń ón boıynan kóz tartady.
Mysaly:
«Kózimniń qarasy
Kóńilimniń sanasy» (1-shýmaqta);
«Tereńdep qaraısyń,
Telmirip turmaısyń» (5-shýmaqta);
«Qarasań jan toımas» (10-shýmaqta);
«Qalqamnyń nusqasyn
Kór, kózim, bir kenel» (12-shýmaqta);
«Bolamyn kórsem máz» (13-shýmaqta);
«Kórgende boı erip,
Súıegim balqyǵan» (15-shýmaqta);
«О́rtengen júrekke
Bir kórgen bolar sep» (18-shýmaqta).
«Baıqap qarasań» óleńniń tutas jelisin «menniń» qyzǵa qaraýmen septep kele jatqanyn sezesiń. «Ishtegi ǵashyqtyq jarasy bitpeı», «kóńil sanasy» ǵashyǵyna qarata beredi. «Kórgen saıyn boıy erip», «súıegi balqyp», «janary toımaı» qaraıdy. Ǵashyqtyq mastyǵymen arpalysqan sabyrly jigit. «О́rtengen júregine bir kórgeni de sep bolyp» «kóńili kenelip» sabyryn ustanady.
Endi osy óleńdi zerdege salyp, sýretke bólip, taratyp oqysańyz qyzdy «menniń» ár «qaraýy» men «kórýiniń» arasy qyz beınesin súıine nusqalaýmen, qyz minezin tabyna sıpattaýmen tolady. Syrttaı zer salýdan, únsiz kóńil qulatýdan týǵan tuńǵıyq óleń jigit júregindegi ǵashyqtyq arpalysyn ishteı tyndyra kele eń sońǵy joldarynda da:
«Qudaı-aý, bul kóńilim
Kún bar ma bir tynar?», dep óz-ózin tynyshtyqqa, sabyrǵa shaqyryp, únsiz qaldyrady. Siz osy sátte Abaıdyń «Ǵashyqtyq tili – tilsiz til, Kózben kór de, ishten bil», dep bastalatyn taǵy bir óleńin eske alyńyz. Onda da únsizdik, tilsiz sezim, kózben qaraýy men kórýinen ǵana beınelenetin ishki ǵajaıyp qubylys meńzeledi.
Úshinshi, «kózimniń qarasy» degen tirkestiń biz aıtyp otyrǵan maǵynasyn aıqyndaýǵa osy beıneden týǵan «kózqaras» degen kómeski pálsapalyq uǵymdy da dáıekke tartýǵa jaraıdy. «Ol qandaı kózqarasta?», «ózindik kózqarasyń bolsyn!» degen sóılemdegi «kózqaras» pen Abaıdyń «Kózimniń qarasyn» eptep janastyrýǵa bolady. M.Áýezov «Kózimniń qarasyn» Abaıdyń shyn mánindegi Eýropalyq lırıkalyq deńgeıdegi mádenıeti bıik shyǵarmalarynan tys qaldyryp, bul óleńdi aqynnyń «shyǵystyq» úlgidegi shyǵarmalarynyń qataryna jatqyzǵan edi. M.Myrzahmetuly M.Áýezovtiń osy pikirine sóz jalǵap: «Kózimniń qarasy» óleńinde ǵashyqtyq sezimdi «Allanyń rahmeti» dep tanýy nemese qyz boıyndaǵy kóz tundyrar sulýlyqty «kórik – táńiri dáýleti» dep uǵynýdyń arǵy tórkini shyǵys klassıkteri jyrlaǵan ǵazelderden aýysqan belgi retinde eles beredi», deıdi («Muhtar Áýezov jáne abaıtaný problemalary», 181-bet).
«Kózimniń qarasynda» óleńniń tutas tulǵasy «menniń» ishki sezimine qurylatynyn baǵana «qaraýyna» baılaı baıandap edik. О́leńde biz eshkimniń de aıqaılaǵan daýysyn estigenimiz joq. Bári de «menniń» kókeıinde arpalasyp jatqan arman, lapyldaǵan yntyzarlyq. Sonyń bári de syrtqa shyqpaǵan boıda tynyp qalyp otyrady.
Fransýz Anrı Bergsonnyń sózimen aıtqanda, «Sana shyǵarmalaryndaǵy bizdi qyzyqtyryp, ózine tartatyny – syrtqy dúnıeden qolǵa túspeıtin qandaı bir túrli tereń tynysty kóńil kúı nemese ishki jan dúnıeniń tartysy bolmaq» (Bergson 1857–1941 jyldary jasaǵan. 1928 jyly Nobel syılyǵyn alǵan, ádebıettegi modern aǵymynyń kóshbasshylarynyń biri).
«Kózimniń qarasy» degen óleńniń birinshi jolyn jańsaq uǵynýǵa ne sebep boldy degenge jaýap izdeıik. О́leńniń birinshi joly ol – talaıdan sózge aınalmaı, kókeıde shaıqalǵan surapyl shabyttyń bastaý sózi. Ol belgisizdiktegi sezimderdiń jyrǵa quıylar sáttegi alǵashqy tamshysy – serke sózi. Kóńil toqtatpaı jeńil attap ótetin tabaldyryq emes.
Abaı shyǵarmalary oıǵa jeńil bolǵan emes. Abaı «jeńildik» týraly aıtty, onda tek tilge jeńil bolýyn ǵana dáriptedi. Abaı shyǵarmalarynyń ońaı jattalyp qalatyny sol «tilge jeńil» kelgeninen; Kórer kózge ońaı jazylǵandaı óz-ózinen qıysyp, uıqasyp turǵandaı bolǵanynan. Negizi ol – aqyndyq sheberliktiń shyńy. Kóp adamnyń Abaıdy jattap alyp, shyǵarmanyń shyn mánindegi qasıetine jetpeı júretini, túsinbeı júrgenin ózderi de baıqamaıtyny abaı óleńderindegi tilge jeńildiktiń qasıeti.
Biz sóz etip otyrǵan «Kózimniń qarasy» óleńiniń birinshi shýmaǵyndaǵy tynys belgi Abaı shyǵarmalary qanshama qaıta basylǵanda da durystap qoıylmaǵan. Bul da Abaı shyǵarmalaryn zertteýshilerdiń osy sózdiń mánin dáp baspaǵanynan nemese Abaı shyǵarmalaryna den qoıýymyzdyń jetkiliksizdiginen.
Kózimniń qarasy,
Kóńilimniń sanasy,
Bitpeıdi ishtegi
Ǵashyqtyq jarasy. Aldyńǵy eki joldyń sońyna qoıylǵan útirler eki joldy bir-birine qıystyrmaı, jarystyryp, qatar jibergen. Sodan da bir shýmaqtaǵy tórt jol qısyn tappaı, dál maǵynasynan shettep tur. О́leńniń dál maǵynasyn túsinýge ol da kesirin tıgizgen.
Zaty, osy shýmaqtyń sońǵy úsh tarmaǵy da aldyńǵy joldyń (beınesin) mánin asha, aıqyndaı túsýdiń qamynda. Endeshe, biz tynys belgini bylaısha qoıar edik:
«Kózimniń qarasy –
kóńilimniń sanasy:
bitpeıdi ishtegi
ǵashyqtyq jarasy».
Árıne, Abaı óleńderi – ár oqýshynyń, ne zerteýshiniń «Men bilemine» kele bermeıtin, taldaýǵa taýsylmas qazyna.
* * *
1990 jyly Meksıka aqyny Oktavıo Pas Nobel syılyǵyn alǵan Shvesııadaǵy saltanatta myna bir óleńin oqydy:
Men kórý men til qatýdyń,
Til qatý men únsizdiktiń,
Únsizdik pen qııalymnyń
Qııalym men umytýdyń arasynda... (qytaıshasynan sózbe-sóz aýdaryldy).
О́leńniń monologi sııaqtanǵan osynaý bir shýmaqty búgingi dúnıe ádebıetiniń tynysy degenge daý bolmas. Abaıdyń «Kózimniń qarasynyń» tutas qasıeti Pastyń osy óleńindegi oılarǵa arǵy ǵasyrdan kelip tutasyp, jarysa ketkendeı.
Siz erinbeı Pastyń osy bir shýmaǵy men «Kózimniń qarasynyń» birinshi shýmaǵyn qatar qoıyp kórińizshi. Ekeýi eki ǵasyrda, eki zamanda jazylǵanyna qaramastan, bir kisiniń shyǵarmasyndaı, bir deńgeıli sezimniń tizginin ustap qatar kósilgen shýmaqtar. Pastyń shýmaǵynda óleń ózin «kórýdiń, til qatýdyń, únsizdiktiń, qııaldyń, umytýdyń arasyndamyn», dep ısharat etedi. Al «Kózimniń qarasynda» óleń qaraýdyń, kórýdiń, qııaldyń til qatýǵa jetpegen tusynan oıǵa ustalady.
О́leńdegi syrtqy pishindi bolmasa, oı men sezimdi «batyssha» men «shyǵysshaǵa» bólý birer maqalanyń qarymy kóterer júk emes. Bul jerde kóńilge qıǵash kelgeni «shyǵysshany» «batysshadan» tómen deńgeıde qaldyryp, «Kózimniń qarasyn» shyǵysshaǵa qosqan jaı.
«Abaı jyrdy qurmettep,
yrza eteıin degende,
Jańa kıim izdegen kúlli álemdik kólemde.
Frak japty jyrǵa asyl,
jyrlasa sol jyrlasyn.
О́zi kıgen kúpini kıgizgen joq óleńge…»
Jumeken ǵoı. «Kúlli álemdik deńgeıde» deı me? Dál solaı!
Almas AHMETBEKULY,
aqyn, qoǵam qaıratkeri
