Bilim salasy serpilis aldynda tur

Toǵyz mektep renovasııadan ótedi

О́tken oqý jylynda Shymkentte 272 myń bala bilim aldy. Onyń ishinde 12 myńǵa jýyq oqýshy mektep támamdady. 640 túlek mektepti «Altyn belgimen» bitirdi. Bıyl birinshi synypqa mektepter 27 myń­daı bala qabyldaıdy. Bul jumys tamyzdyń sońyna deıin jalǵasady.

Shymkenttik oqýshylar arasynda res­pýblıkalyq, halyqaralyq jarystarda, ǵylymı zertteý jumystarynda top jaryp júrgender kóp. Máselen, 3 kásiptik-tehnıkalyq kolledjdiń stýdentteri World Skills baıqaýynda jeńimpaz atanyp, endi Danııada qyrkúıek aıynda halyqaralyq deńgeıde elimizdiń namysyn qorǵamaq. Olar – Shymkent agrarlyq, №5, №3 ındýstrıaldy tehnıkalyq kolledjiniń shákirtteri. Aıta ketý kerek, World Skills jyl saıyn ótetin baıqaý. Ol jumysshy mamandyqtardy dáripteýdi kózdeıdi. Shymkenttik stýdentter ár jylda osy baıqaýǵa qatysyp respýblıka kóleminde jeńimpaz atanyp júr. Júldege ilingen shákirtterge basqarma tarapynan tıisti qoldaýlar kórsetiledi.

Gúlnara Turdybaıqyzynyń baıandaýynsha, mektepterdiń materıaldyq-tehnı­kalyq bazasy jyldan-jylǵa jaqsa­ryp keledi. Aıtalyq, ótken jyly 44 kabınet jabdyqtalsa, bıyl 42 kabınetti jabdyqtaý josparda bar. Sondaı-aq toǵyz mektep renovasııadan ótedi, ıaǵnı qaıta jańǵyrtylady. Bul jumystar respýblıka kóleminde qolǵa alynǵan bastama aıasynda iske asyp jatyr. Renovasııa degenimiz – mektepti kúrdeli jóndeý, ishin qaıta jabdyqtaý. Odan ótken bilim oshaqtary materıaldyq-tehnıkalyq bazasy jaǵynan «Keleshek mektepterine» uqsaıtyn bolady. Toǵyz mekteptiń kúrdeli jóndeýi osy aıdyń sońyna qaraı aıaqtalyp, paıdalanýǵa tapsyrylady. Bilim oshaqtarynyń qurylysy boıynsha qalada ázirge eshqandaı problema týyndap turǵan joq.

«Keleshek mektepteri» kómekke keldi

Shymkentte apatty, úsh aýysymdy mektepter tolyǵymen joıyldy. Degenmen bala sany joǵary bilim oshaqtary bar­shylyq. Máselen, keıbir mektepterde úsh myńǵa jýyq bala oqıdy. 

2022 jyly apatty, 2023 jyly úsh aýy­symdy mektepter máselesi shaharda to­lyǵymen sheshildi. Bilim oshaqtary­nyń qurylysy demografııalyq ósimge saı júrgizilip jatyr. Qalada 18 «Jaıly mektep» salý josparlansa, sonyń on ekisi soǵylyp, paıdalanýǵa berildi. Jańa oqý jylynda taǵy bir «Jaıly mektep» ashylady. Bul bala sany tyǵyz ornalasqan bilim oshaqtaryndaǵy problemany sheshýge septigin tıgizedi. Aıta ketken jón, bastapqyda qabyldanǵan «Jaıly mektep» ulttyq jobasy bıylǵy maýsym aıynda ataýyn ózgertip, «Keleshek mektepterine» aınaldy.

G.Dáribaeva «Keleshek mektepteri­ne» arnalyp oqytý baǵdarlamasy túzi­letinin, jaı mektepke qaraǵanda, bilim berý ádistemesi ózgeshe bolatynyn jet­kizdi. Ázirge eki bilim oshaǵynyń oqytý baǵdarlamasynda eshqandaı ózgeris joq. «Keleshek mektepterine» qoıylatyn basty talap – ustazdardyń joǵary biliktiligi men oqýshylardyń sabaq úlgeriminiń jaqsy bolýy. О́tken jyly ashylǵan eki «Kele­shek mektebine» oqýshylar men ustazdar jaqyn ornalasqan bilim oshaqtarynan aýysý tártibi boıynsha qabyldandy. Alaıda G.Dáribaeva tájirıbede bul ádis durys bolmaǵanyn atap ótti. Osyǵan baılanysty 2025 jyly paıdalanýǵa berilgen jańa «Keleshek mektepterine» oqýshylar ata-analardyń ótinishimen qabyldansa, ustazdar konkýrs negizinde jumysqa ornalasty. Bul bilikti muǵalimderdiń konkýrs arqyly iriktelip alynýyna, kez kelgen ata-ananyń balasyn «Keleshek mektebinde» oqytýyna múmkindik berdi.

Qala ákimdigi mektepterdiń materıal­dyq-tehnıkalyq bazasyn nyǵaıtýǵa ke­ıin­gi jyldarda óte qatty kóńil bóldi. Sonyń nátıjesinde Shymkenttiń bilim oshaq­tary basqa óńirlermen salystyrǵanda áldeqaıda jaqsy kórsetkishterge qol jet­kizdi deıdi maman. Kóptegen kabınet jabdyqtaldy. Robottehnıkaǵa arnal­ǵan qosymsha kabınetter paıda boldy. Shymkentte alǵash ret №137 mekteptiń kire­beris zalynyń qabyrǵasy zamanaýı úlgide árlendi. Soǵan oraı barlyq bilim osha­ǵynyń qabyrǵalary osy úlgi boıynsha sándeldi. Oǵan mysal retinde qazaqtyń aqyn-jazýshylary men oqymystylarynyń qabyrǵadaǵy portretterin, olardyń na­qyl sózderin keltirýge bolady. Sonymen bir­ge Oqý-aǵartý mınıstrliginiń buıryǵy­na sáıkes kabınetter zerthanalyq qural-jabdyqtarmen tolyq jabdyqtaldy.

G.Dáribaeva atap ótkendeı, mektep­terdiń qaýipsizdik máselesine basqarma erekshe den qoıady. О́ıtkeni bala qaýip­siz­digi árdaıym birinshi orynda turýǵa tıis. Ata-analardy alańdatatyn da osy jaǵdaı. Sondyqtan mektepterde tolyqtaı týrnıketter ornatylǵan. Dabyl batyrmalary iske qosýly. Baqylaý kameralary jumys istep tur. Ol polısııa departamentin­degi jedel basqarý qyzmetine qosylǵan. Basqarma tarapynan memlekettik mek­tep­terdiń qaýipsizdik máselesi tolyqtaı sheshilgen. Jekemenshik mektepterde ishinara atqarylatyn jumystar bar. Ákimdik qaýipsizdik máselesi jóninde olar­ǵa tıisti talaptar qoıyp, onyń oryndalýyn kútip otyr. Sondaı-aq Shymkent mektepteri I sanatty kúzet qyzmeti­men qamtamasyz etilgen. Eger bir jaǵdaı oryn alsa dereý quqyq qorǵaý organdaryna ­habar túsip, olar oqıǵa ornyna edel-jedel jetip keledi.

Jasandy ıntellekt basqaratyn jańa joba

Bıyl qalanyń bilim salasynda birinshi ret «Aıqyn» jobasy iske asyrylǵaly otyr. Oǵan jergilikti bıýdjetten 5,7 mlrd teńge qarjy bólindi. Bul qarajatqa mek­tepterdegi kompıýterlik kabelder ja­ńartylady. Ol ınternet jyldamdyǵyn jaqsartýǵa kómektesedi. Qazir keıbir mektepterde ınternet jyl­damdyǵy tómendeý. Oǵan birinshi kezekte kabelderdiń tozyǵy kináli. Mektepterde 4 205 kamera istep tur. Joba aıasynda basqarma taǵy 9 021 baqylaý kamerasyn satyp alady. Bilim oshaǵyndaǵy árbir kabınet kameramen jabdyqtalady. Sport zalymen qosqanda qala mektepterinde 8 230 kabınet bar. Sonyń 829-y kamera qyzmetine qosylǵan. Endi tenderde jeńimpaz atanǵan kompanııa qalǵan kabı­netterdiń bárine kamera ornatatyn bolady. Merdiger qoldanystaǵy tórt myń­nan astam kameranyń ishinde­gi isten shyqqandaryn da aýystyryp beredi. Baqy­laý qurylǵylaryn jasandy ıntellekt basqarady. Eger kabınette zań buzý­shylyq oryn alsa, kameraǵa túsken derekter dereý polısııa departamentindegi jedel basqarý qyzmetine jóneltiledi. G.Dáribaevanyń málimdeýinshe, kamera arqyly basqarmadaǵy ádistemelik ortalyq mamandary kez kelgen mekteptiń kabınetindegi sabaqty onlaın baqylaı alady.

«Sonymen birge Kundelik kz. júıesi arqyly dırektorǵa, onyń orynbasaryna, muǵalimge eskertýler kelip túsedi. Máselen, aǵylshyn tiliniń muǵalimi 45 mınýttyq sabaqta 5 mınýt telefon qarasa, 20 mınýt bireýlermen sóılesse, balalarǵa sabaq túsindirmeı, úı tapsyrmasyn bere salsa, Kundelik kz. platformasyn ashqanda eskertý kelip turady. Ol jerde muǵalimniń is-áreketin aıyptaǵan habarlama jarııalanady. Onyń bárin jasandy ıntellekt kameralar arqyly baqylap, Kundelik kz.-ke jiberip otyrady. Bul habarlama dırektor men onyń orynbasaryna da barady. Dırektor muǵalimdi shaqyryp alyp, óz mindetin durys atqarmaǵany úshin eskertý jasaı alady nemese basqa da jaýapkershilikke tartýy múmkin. Jańa joba Shymkentte birinshi márte qolǵa alynǵaly jatyr. Biraq basqa óńirlerde bul tájirıbe birazdan beri bar sııaqty.  Biz ótken jyly ony synaqtan ótkizip kórdik. Qalanyń eki mektebiniń dálizine jasandy ıntellektimen basqarylatyn kameralar ornattyq. Sol arqyly basqarma mamandary árbir tártipsizdikti baqylap otyrdy. Tipti jasandy ıntellekt kómegimen ba­lalardyń kóńil kúıin anyqtadyq. Myna ba­lanyń kóńil kúıi joq, muńaıyp tur dep JI nusqaǵan oqýshymen mekteptiń psı­hologteri arnaıy jumys júrgizdi. Sóı­­tip, oqýshylardyń psıhologııalyq ahýaly­na jaýapty mamandardyń qyzmettik min­de­tin kúsheıttik. Jasandy ıntellekt arqy­ly baqylaýdy bastapqy tájirıbeden ótki­zip kórdik. Nátıjesi jaman emes. Endi qala kóleminde qalaı bolatynyn baıqaımyz. Jańa joba megapolıstiń bilim salasyna tóńkeris ákelmese de biraz ózgeristerge jol bastaıtyny anyq. Baqylaý arqyly muǵalimder qyzmetiniń sapasy jaqsaryp, oqýshylardyń bilim deńgeıi arta túsedi degen senimdemiz. Tóbesinde kamera turǵanyn biletin ustaz 45 mınýt sabaǵyn talapqa saı ótkizip, synyp ishinde oqýshylardyń da buzyqshylyǵy azaıady», dedi Gúlnara Turdybaıqyzy.

Osy jobanyń kómegimen tek bilim sapasyn arttyryp qoımaı, oqýshylar arasynda kezdesetin býllıng, ıaǵnı álimjettikti de joıýǵa bolady.

Árbir oqýshyny ystyq tamaqpen qamtamasyz etýge memleket tarapynan qarjy bólinedi. Ol «Áleýmettik ámııan» dep atalady. Sol ámııan qarajaty­nyń maqsatty jumsalýyn baqylaý úshin basqarma aqparattyq-baǵdarlamalyq keshendi engizý ústinde. Bul júıe boıynsha memleket balanyń ystyq tamaq jegenine qaraı aqsha tóleıdi. Mektep ashanasyn jalǵa alǵan kásipker tek kelgen bala sanyna qaraı azyq-túlikpen qamdanyp, as ázirleıdi. Máselen, memleket júz balaǵa aqsha bólse solardyń barlyǵy túgel tamaqtana ma, oǵan qaramaıtyn. Kelmeı qalǵan oqýshynyń ornyn basqa bala paıdalanyp ketetin. Endi jańa júıemen qarjy tek tamaqtanyp júrgen bala úshin ǵana naqty qaralady. Osylaısha, ABK-nyń qarjy únemdeýge kóp paıdasy tıgeli tur. Aqparattyq-baǵdarlamalyq keshen jasandy ıntellekt kómegimen iske asyrylady. ABK-men kitaphanaǵa keletin bala sanyn anyqtap, oqýshylardyń kitaphana qyzmetin paıdalanýdaǵy statıstıkasyn dál eseptep shyǵarýǵa bolady.

As mázirin dıetologter ázirleıdi

Kóp jaǵdaıda mekteptegi as mázirine qatysty kóńil tolmastyq oryn alyp jatady. Bıyl bul máselege baılanysty bilim salasyn úlken jańalyqtar kútip tur. Jańa oqý jylynan bastap mektep ashanasynyń tamaq mázirin ázirleý qyzmeti Shymkent qalalyq densaýlyq saqtaý basqarmasyna júkteledi. Balalarǵa qandaı taǵam túri paıdaly, onyń mólsheri qandaı bolý kerektigin budan bylaı densaýlyq saqtaý uıymynyń dıetolog mamandary ózge áriptesterimen birlesip sheshetin bolady. Mektep ashanasynyń aspazdary ­dıetologter bekitken as máziri boıynsha tamaq ázirleıdi. G.Dáribaevanyń aıtýynsha, bilim basqarmasy ashanany júrgiz­gen kásipkerlerge tamaqtyń qalaı ázirlenip jatqanyn baqylaıtyn kameralar ornatýdy mindettep otyr. Bul birinshi kezekte mektep ashanalarynda sanıtarlyq tazalyqty saqtaý úshin kerek. Ekinshiden ashana qyzmetkerleriniń tamaqty ereje men normaǵa saı ázirleýi nazarda ustalady.

«Shymkenttik ustazdardyń kásibı biliktiligi joǵary deńgeıde. О́ıtkeni olar talapqa sáıkes ár úsh jyl saıyn «О́rleý» mekemesinde kásibı sheberlikterin shyńdap otyrady», deıdi G.Dáribaeva.

Qala mektepterinde 216 sheber ustaz sabaq beredi, olardyń arasynda Eńbek eri ataǵyn alǵan pedagogter de bar. Res­pýb­lı­kalyq, halyqaralyq jarystarda top ja­ryp júrgen muǵalimder de jeter­lik. Mek­teptiń pán oqýlyǵyn jazýǵa atsa­lys­qan av­torlar da bar. Qysqasy, megapolıs­tiń us­tazdar qaýymy – óz isiniń naǵyz sheberleri.

Bala qaıda bolsa, qarjy sonda

G.Dáribaeva vaýcher júıesiniń tıimdi­ligi týraly da aıtyp berdi. Ol balanyń artynan eretin qarjy degen maǵynany bildiredi. Shymkentte bul júıege aldymen mektepke deıingi bilim berý uıym­dary ótti. Balabaqshalar qazir túgel vaýcherlyq júıede. Jańa ereje mektepke deıingi bilim salasyndaǵy bir­sha­ma kemshilik­tiń betin ashyp berdi. Bala­baq­shalarda baldyrǵandardy ótirik tirkep qoıǵan jaıttar anyqtaldy. Sondaı-aq balabaq­shaǵa kep júrgen kóp bala qalanyń emes, basqa óńirlerdiń turǵyny bolyp shyqqan. Vaýcherlyq júıe kishkentaılardyń tezirek balabaqshaǵa kezekke turýyna jaǵdaı jasady.

«Buryn balalar memlekettik tapsyrys boıynsha qabyldanatyn. Máselen, úsh myń balaǵa konkýrs jarııalaıtynbyz. Oǵan qatysýǵa 600-ge jýyq kásipker qujat tapsyratyn. Komıssııa qarap, zerdelep, 3 myń balany mekemelerge bólip beretin. Solardyń ishinen jeke­menshik balabaqshanyń ıesine 100 bala buıyrady. Aı saıyn kásipker sol júz baldyrǵanǵa memleketten aqsha alady. Biraq balabaqshaǵa balalardyń júzi tolyq kele me, joq pa – oǵan eshkimniń basy aýyrmaıdy. Bir bala on bes kún kelip, qalǵan ýaqytta kelmeýi múmkin. Soǵan qaramastan, balabaqsha ıesine memleket bekitilgen bala sanynyń aqshasyn tólep otyrdy. Iаǵnı burynǵy júıede oryn sany bólinetin. Vaýcher júıesinde aqsha orynǵa emes, úsh myń balanyń ózine taralady. Vaýcherlyq balabaqshaǵa qabyldanǵan kezde aqsha ózimen birge ere kelip, mektepke deıingi bilim berý uıymynyń bıýdjetine túsedi. Eger baldyrǵan basqa balabaqshaǵa aýyssa, aqshany da ózimen birge ala ketedi. Osy júıeniń nátıjesinde balabaqshalar arasynda shynaıy básekelestik týyndady. Vaýcherdyń eń úlken paıdasynyń biri de osy. Jekemenshik balabaqsha qojaıyn­dary balalardy ózderinde alyp qalý úshin qa­zirgi tańda bar jaǵdaıdy jasaýǵa tyrysyp jatyr. Birinshiden, materıaldyq-teh­nıkalyq bazasyn jaqsartady. Ekin­shiden, tájirıbeli tárbıeshilerdi ju­mys­qa qabyldaıdy nemese mamandardy bilik­tilikti arttyrý kýrstaryna oqýǵa jibe­redi. Bir sózben, ata-anaǵa balabaqsha qy­zyq­ty bolý úshin kóp ózgerister jasaıdy. Eń bastysy, anaý júz bala balabaqshadan eshqaıda ketip qalmaýy kerek. Sonymen birge vaýcher júıesine qosymsha bilim berý mekemeleri ótip jatyr. Oǵan Oqýshylar saraıy, túrli úıirmeler kiredi. Osy ýaqyt­qa deıin baǵytyna qaraı olar qala­lyq densaýlyq saqtaý, mádenıet, sport bas­qar­malaryna qarap keldi. Jańa ereje boıyn­sha barlyǵy bilim basqarmasyna biriktirildi. Iаǵnı úıirmelerge vaýcher­lyq júıemen qarjy bólýdi basqarma júzege asyrady. Endi qosymsha bilim berý mekemeleri de oqýshylardan aıyry­lyp qalmaý úshin ózara básekelestikke túse­di. Úıirmelerdi vaýcherlyq júıege kóshi­rý Úkimet bastamasymen qolǵa alynǵan qanatqaqty joba. Oǵan respýblıkadaǵy ­6 óńirmen birge biz de qatysyp jatyr­­myz. Normatıvtik qujattardyń barlyǵy ­da­ıyn, tıisti qaýlylar shyqty. Osyǵan sáı­kes 344 qosymsha bilim berý uıymy­nyń qyzmetin tamyz aıynyń sońyna deıin tekserip shyǵamyz. Sosyn hattama túzilip, úıirme basshylaryna vaýcherlyq júıege qatysa alatyny nemese ol talapqa saı emestigi týraly habarlama jiberiledi. Vaýcher­lyq qarjylandyrýdan qaǵylǵan úıirmeler keleshekte jabylyp qalýy da múmkin. Biz barlyq úıirme basshylaryna ǵımarattaryn standartqa sáıkestendirý týraly eskertpe bergenbiz. Ǵımarattyń tóbesiniń bıiktigi 280 santımetr bolýy kerek. Sport zalda mindetti túrde jýynatyn bólme, uldar men qyzdarǵa bólek ájethana qarastyrylý qajet degen syndy talaptar qoıdyq. Monıtorıng nátıjesinde es­kert­pege qulaq aspaǵandarǵa taǵy da eki aı merzim berýimiz múmkin. Ol kezde de jaǵdaı túzelmese, ondaı úıirmelerdi vaý­cherlyq júıemen qarjy alatyndar tizbe­sinen alyp tastaımyz. Mektepke deıin­gi qosymsha bilim berý mekemelerinde jú­rip jatqan qanatqaqty joba túbinde beki­ti­lip, balabaqshalar sekildi vaýcherlyq júıe­ge túbegeıli kóshedi dep senemin», dedi G.Dáribaeva.

Búginde qala mektepterinde qosymsha pán retinde shahmat úıretý sabaqtary júrip jatyr. Jalpy, shahmat oıynyn pán retinde oqytatyn bilim oshaqtarynyń sany artyp keledi. Sonymen birge bel­gili bir pándi oqýshylarǵa jańasha tásil­men úıretýdi qalaǵan ustazdar da kóp. Olar ózderiniń ádis-tásilin basqarmaǵa qarasty ádistemelik ortalyqqa usynady. Arnaıy komıssııa ony qarap, muǵalimge avtor­lyq baǵdarlama retinde bekitip beredi. Avtorlyq ádistemesimen balalarǵa sabaq túsindirip júrgen bilikti pedagogter de bar.

Kadr máselesin platforma retteıdi

Jańa oqý jylynda qalanyń bilim salasyn tyń jańalyq kútip tur. Bıyl mektepterge «Temir» dep atalatyn jańa platforma engizilmek. Osy tujyrymdama bo­ıynsha mekteptegi muǵalimderdiń qyz­meti avtomatty júıe arqyly baqyla­nyp, rettelip otyrady. Máselen, ustaz­dyń den­saýlyǵyna baılanysty demalysqa shyǵýy, aqysyz demalys alýy, taǵy sol sekildi jaǵ­daılar túgel elektrondyq platformada tabel retinde kórinip turady. Esep-qısap bólimi de aılyq-jalaqyny mu­ǵa­limge osy tujyrymdama arqyly eńbek et­ken kúnderin eseptep tóleıdi. Jańa plat­­forma mekteptegi esep-qısapty kadr bó­li­miniń ózara úılesimimen júzege asady. Sondaı-aq joǵaryda atap ótken «Aıqyn» jobasy da qosylyp, biryńǵaı aqparattyq keshen qurady. Ustazdardyń eńbek tártibin túgendep otyratyn bul platforma ázirge tek Shymkentte ǵana qolǵa alynǵan bire­geı joba. Sondaı-aq G.Dáribaeva bıylǵy Jumysshy mamandyqtary jylyna oraı kolledjge túsetin talapkerlerge bólinetin grant kólemi ulǵaıǵanyn jetkizdi.