Sýretterdi túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Búginde Batys elderiniń basym bóligi úsh bala tapqan áıeldi kópbalaly analardyń sanatyna jatqyzady. AQSh pen Kanada memleketteri de áleýmettik kontekste 3-4 balalylardy kópbalalylar qataryna qosady. Kórshi Qytaı eliniń úsh bala tabýǵa resmı túrde ruqsat bergenine tórt jyldyń júzi boldy.
Tarıhta kóp bala tapqan analar Shyǵysta da, Batysta da az emes. Biraq onyń bári resmı qattalmaǵan. Mysaly, qazaq dalasynda 18-20 qursaq kótergen áıel azamattary ańyz bolyp aıtylady. Alaıda, ókinishke qaraı, aýmaly-tókpeli zaman, túrli tóńkeris zardaptary ana men bala ólimin kóbeıtken. Keńes odaǵy men táýelsizdik tusyndaǵy eń kópbalaly analardyń biri – Shárıpa Jaqypova. 21 bala tapqan Shárıpa anadan basqa da 18-20 bala tapqan analar bar.
Elimizde «Altyn alqaly» analardyń kópshiligi Túrkistan, Jambyl, Shyǵys Qazaqstan oblystarynda turady. Qazirgi tańda kópbalaly bolýdyń barlyq túıtkili áleýmettik jaǵdaıǵa baryp tireledi desek te, áli de Nıger, Chad, Malı, Somalı, Nıgerııa sııaqty Afrıka elderinde 18-20 bala tabatyn áıelder tańsyq emes.
Qursaǵy qutty analar óz elimizde de bar. Mysaldy alystan izdemeı-aq qoıalyq, balpanaqtaı eki uldan keıin egiz, kóp uzatpaı úshem tapqan kórshilerimiz bar. О́negeli otbasy kópbalaly ata-ana retinde memleket tarapynan beriletin barlyq kómekti ıgiliktiń qyzyǵyn kórip otyr. Eshteńeden kende emes.
Bıyl Almatyny eleń etkizgen erekshe oqıǵa boldy, eki ret qatarynan egiz balany dúnıege ákelgen Elmıra esimdi kelinshek úshem taýyp, aman-esen aıaq-qolyn baýyryna alyp, «Altyn alqaly» ana atanyp shyǵa keldi. Alaıda jurttyń báriniń mańdaıyna egiz tabý jazylmaǵan. Esesine, turmys qursa da, qursaǵyna sharana bitýi qıyn juptardyń qatary jyl ótken saıyn kóbeıip keledi. Qalaı desek te, dúnıege ákelgen balalardy qatarynan kem qylmaı ósirý burynǵydan da qıyndaı tústi. Árqaısysynyń údesinen shyǵý tipti ońaı emes.
Qyryq qubylǵan ekonomıkalyq faktorlar men otbasylyq qundylyqtardyń túbegeıli ózgerýi de kóterilip otyrǵan taqyrypqa áserin tıgizbeı qoımaıdy. Bala tabatyn jastaǵylar mansap, bilim qýyp júr. Emıgrasııalyq belsendilik te óz degenin jasata bastady. Mysaldy taǵy da alystan izdeýdiń qajeti joq. Búginde, úılenýge asyqpaıtyn ul-qyzdardyń aldy qyryqtan asa bastaǵanda otyzǵa jaqyndaǵandar jas kórinetin boldy. Otaý qurǵandarynyń balaly bolýǵa asyqpaýy, ajyrasýlardyń kóbeıýi kóp zamandastarymyzdyń nemereli bolsaq degen armanyn alystatyp turǵany da ashy shyndyq.
Aýyldan qalaǵa bilim, baqyt izdep kelgen jastarymyz da áleýmettik jaǵdaıyn túzeımin dep júrgende jyldar sýsyp ótip jatyr. Sondyqtan qaladaǵy týý koeffısıenti aýylǵa qaraǵanda áldeqaıda tómen. Almatyda 1,85 bolsa, aýyldy jerde 3,44-ten aspaıdy. Bir sózben aıtqanda, elimizde kópbalaly analar sanynyń azaıýy – kópqyrly úderis. Ekonomıkalyq qıyndyq, ýrbanızasııa, kesh turmys qurý, reprodýktıvti densaýlyq máseleleri men áleýmettik qoldaýdaǵy keıbir túıtkilder – bári de bir-birine yqpal etpeı qoımaıdy.
Álbette, memleket bul máselede qol qýsyryp qarap otyrǵan joq. Jastardyń úıli-kúıli bolýyn qarastyratyn turǵyn úı baǵdarlamalary bar. Úkimet járdemaqy men jeńildikterdiń tıimdi de ádil júıesin engizýge umtylyp keledi. «Ańsaǵan sábı» sııaqty bir perzentke zar bolyp júrgen erli-zaıyptylarǵa kómegi ólsheýsiz reprodýktıvti qyzmet kórsetý men EKO múmkindikteri de óristetilip jatyr. Ýaqyt óte kele «Ulttyq qor – balalarǵa» memlekettik baǵdarlamasy da nátıjesin beretini daýsyz.
«Altyn alqaly», «Kúmis alqaly» analarǵa baspana men salyq jaǵynan da jeńildikter jetkilikti. Memlekettik turǵyn úı qorynan birinshi kezekte baspana beriledi nemese úı jaldaýda artyqshylyq jasalady. Osynyń bárine qaramastan, búginginiń adamyna bálenshe bala tap degen mindet qoıa almaıtynymyz aıan. О́ıtkeni búginde árkim óz ómirine – ózi qoja. Jeke bas erkindigi men óz-ózine kóńil bólý birinshi orynǵa shyqty. Onyń ústine balany qatarynan kem qylmaı baǵyp-qaǵý da ońaı emes. Bas-basyna jeke bólme, dostaryndaǵydaı qymbat gadjet qajet. Tulǵa retinde damytý úshin túrli úıirmeler men kýrstarǵa ýaqytyńyz da, qarajatyńyz da jetkilikti bolýy shart. Jalpy, eresek oqyrmanǵa medısınanyń damýy, erli-zaıyptylardyń qashan balaly bolǵysy keletinin josparlap, kezdeısoq júktiliktiń azaıýyn aıtyp otyrýdyń ózi ábes. Bul máselege qatysty zamandastarymyz ne deıdi?
Úsh balanyń anasy Perızat Esbergenqyzy bala tapqanǵa da, baqqanǵa da zor jaýapkershilikpen qaraý kerek deıdi. «Kenje ulym «valgýs» degen dıagnozben týdy, basy qısyq, qany az, ishi qatyp qala beretin. Osy aýrýlarmen kúresemiz dep kóp qıyndyq kórdik. Qazir densaýlyǵy durystalyp keledi. Biraq aqsha da az ketken joq. Tájirıbeli ortopedke, pedıatrlarǵa aparamyz dep biraz júgirdik, jaqsy dárigerlerdiń kópshiligi jekemenshik emhanalarda isteıdi. Myna zamanda bala-shaǵańdy kóshten qaldyrmaı, alǵa súıreý ońaı emes» deıdi ol.
Al Gúljan Qudaıbergenqyzy álińe qaraı áreket etý kerek degen pikirde. «Ár adamnyń taǵdyry árqalaı óriledi. Bireýdiń aıtqany bireýge kelmeıdi. Sondyqtan árkim óz ómirin, jaǵdaıyn saralap, áreket etkeni durys. Bala degen oıynshyq emes. Balany, otbasyny josparlaý degenge qatty mán berý kerek. Sosyn «Qoı egiz tapsa, bir túp jýsan artyq ósedi» degen maǵynadaǵy sóz qazir ózektiligin joıǵan sekildi» deıdi Gúljan.
Tórt balany baǵyp-qaǵyp otyrǵan Áljan Beısenuly bolsa, «Izdeı berseń, syltaý bitpeıdi. Sapa da sannan týady. Shyndap kirisse, jastardyń eńbekke, tabys tabýǵa qabileti jetedi» deıdi. Onyń pikirinshe, «bala tabam dep ómirdiń qyzyǵynan qur qalma» degen nasıhatqa erýdiń, senýdiń qajeti joq. «Zaýyt, fabrıkalarda, temirjolda, qurylysta, aýyl sharýashylyǵynda, jalpy adamzat ıgiligine paıdalanatyn barlyq dúnıeni jas qaýym jasap jatyr. Keleshekte bizdiń elimizde de jumysshy mamandyǵyn shynaıy qadirleıtin qoǵam qurylady. Ozyq ǵylym men tehnıkany meńgerý óte qajet. «Kóp qorqytady, tereń batyrady», deıdi halqymyz. Halyq sany jóninen álemde 62-orynda turǵan elimizge kóbeıý qajet» deıdi Á.Beısenuly.
ALMATY
