Ulttyq jańǵyrýdyń temirqazyǵy

Ulttyń bolashaǵy onyń zııat­ker­lik áleýetine baılanys­ty. Bul – ýaqyt synynan ótken aksıoma. Qaı halyq óz urpaǵyn parasatty, bilimdi, eńbekqor, ádiletshil etip tárbıelese, sol ult jahandyq úderisten ornyn oıyp turyp ala alady. Bul baǵyttaǵy strategııalyq mindetimiz Abaıdyń fılosofııasyna biz tek rýhanı mura retinde ǵana qaramaı, uly oıshyldyń ustanymdaryn ulttyń tiregi dep qabyldaǵanymyz durys. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Abaı jáne XXI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» jáne «Abaı – rýhanı reformator» maqalalarynda Abaı – ulttyq sanaǵa baǵyt berýshi, qoǵamdyq jańǵyrýdyń kom­pasy retinde usynyla kele, bizdiń min­detimiz – Abaıdyń oı-óresin, ǵylymı kóz­qarasyn Qazaqstandy qurý jolynda tıim­di paıdalanǵanymyz lázim. Abaı – zııat­ker ulttyń negizin qalaýshy degen pikir bildiredi. Abaıdyń týyndylary – adamzat balasyna ortaq rýhanı baılyq. Aqyn shyǵarmalarynda tereń ómirlik fılosofııa ǵana emes, jeke tulǵany tárbıeleýdiń úlgisi jatyr. Aqynnyń «Ǵylym tappaı maqtanba», «Internatta oqyp júr», «Jasymda ǵylym bar dep eskermedim» syndy óleńderi men qarasózderi búgingi urpaq úshin eń ózekti tárbıe quralyna aınalyp otyr. Abaı zııatkerlik damýdyń negizi retinde ǵylym men bilimge qushtarlyqty, aqyl men eńbekke adaldyqty, ar-ojdan men uıatty, ózińe de, ózgege de ádil bolýdy talap etedi. Oıshyldyń «Adam bolam deseńiz...» dep bas­talatyn óleń joldary – bul kúnde árbir jas qazaqstandyqtyń ómirlik urany bolýy tıis. Abaı murasyn oqý, bilý – bul tek eske alý, madaqtaý emes, ony naqty ómirde iske asyrý maqsaty kózdelýi kerek. 2025 jyly qazaq halqy úshin Abaı Qunanbaıulynyń týǵanyna 180 jyl tolýyn atap ótý – ulttyq sanany jańǵyrtý úshin mańyzdy kezeń. Abaı – ulttyq jańǵyrýdyń temirqazyǵy, qoǵamnyń moraldyq-etıkalyq kodeksiniń negizin qalaýshy, ol álemdik mádenıetke ulttyq qundylyqtardy usyndy. Son­dyqtan da mereıtoıdy ótkizý kezinde toıdyń mańyzy – merekeleý emes, oı tolǵaý men taǵylym alý, ǵylymı ári tár­bıelik deńgeıde bolǵany mańyzdy. Abaı shyǵarmashylyǵyn, onyń adamgershi­lik ıdeıasyn jastar men halyqaralyq aýdıtorııaǵa tanystyrý – strategııalyq mindet bolmaq. Prezıdent Abaıdy zamanaýı memlekettiń rýhanı tiregi retinde usynýmen qatar, ony ulttyq strategııa deńgeıine kóterý qajettigin de alǵa tartty. Abaı tek ádebı nemese fılosofııa­lyq tulǵa emes, ulttyń moraldyq kodek­sin jasaǵan reformator. Osy oraıda, Abaı shyǵarmalarynda aıtylǵan tereń fılo­so­fııalyq oılar, ásirese «Tolyq adam» ilimi búgingi zamanda da ózektiligin joǵalt­qan joq. Jahandaný dáýirinde adam­zat qundylyqtary jańasha paıymdalyp jatqan kezde Abaıdyń adam bolý, adal eńbek etý, ǵylym úırený, ádilet pen shyndyqty tý etý sekildi ıdeıalary – jańǵyrý jolynyń temirqazyǵy bolýǵa ábden laıyq. Aqynnyń otyz segizinshi qarasózinde «adamnyń adamshylyǵy – aqyl, ǵylym, jaqsy ata, jaqsy ana, jaqsy qurby, jaqsy ustazdan bolady» degen tujyrymy – ulttyq pedagogıkanyń, adam tárbıesiniń irgetasy. Zııatker ult – tarıhı jadyny saqtaǵan, rýhanı tamyrynan nár alǵan, sonymen birge jahandyq damý úderisine beıimdele alatyn ult. Mundaı ultty qalyptastyrý úshin bizge Abaı ilimi aýadaı qajet. Osy jolda joǵaryda atalǵan «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty maqala bizge baǵyt-baǵdar berip otyr. Endigi mindet sol baǵytty berik ustanyp, Abaıdy ulttyń uly ustazyna aınaldyra bilý. Abaı arqyly biz ózimizdi tanımyz, álemdi túsinemiz, bolashaqqa jol salamyz. Zııatker ultty qalyptastyrýdyń basty sharty – ulttyq bolmysymyzdan ajyramaı, jahandyq mádenı jáne tehnologııalyq damýmen úndestikte bolý. Abaı osy qos baǵyttyń da altyn kópiri.

Osy rette, Abaı murasyn tereń tanyp, ony zamanaýı sanaǵa beıimdeý – ulttyq jańǵyrý baǵytynyń ózegi: «Abaıdyń ıdeıalary – ulttyń jańa bolmysyn qalyptastyrýǵa negiz bolatyn temirqazyq», oıshyldyń eńbekterin ulttyqdamý strategııasymen sabaqtas­tyrý qajet. Bul baǵytta L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti janynan qurylǵan «Abaı akademııasy» ǵylymı-zertteý ınstıtýty birneshe jyldan beri ǵylymı-praktıkalyq jobalarmen aınalysyp keledi. Ondaǵy maqsat Abaı murasyn júıeli zertteý, ulttyń rýhanı-ǵylymı keńistigine ıntegrasııalaý men zamanaýı ǵylymmen ushtastyrý. Sol arqyly Abaıdyń ıdeıa­laryn búgingi urpaq sanasyna qazirgi zamannyń tilimen jetkizý. Búginde Abaı akademııasy Abaı shyǵarmalaryn ǵylymı-akademııalyq negizde zertteý; oıshyldyń murasyn qazirgi qoǵamdyq-gýmanıtarlyq baǵyttarǵa beıimdeý; qazaq tili men ádebıeti, tarıh, fılosofııa salalary boıynsha abaıtaný mektepterin qalyptastyrý; sheteldik aýdıtorııaǵa Abaı murasyn nasıhattaý; Abaıdy basqa da ǵylym salalary toǵysynda sıfrlyq gýmanıtarızm men psıhoanalıtıkalyq zertteý jumystaryn atqaryp keledi. Nátıjesinde, akademııa aıasynda keń aýqymdy zertteý, jobalar, ǵylymı eńbekter jaryq kórdi. Eń aldymen bilim berý júıesine baǵyttalǵan irgeli jobalar qolǵa alyndy. Atap aıtqanda, 2020–2024 jyldar aralyǵynda otandyq ǵalymdar men abaıtanýshylardyń jańa ǵylymı-zertteý baǵyttary men tyń izdenisteri nátıjesinde 15 serııaly baǵyt boıynsha 90 ǵylymı-tanymdyq eńbek jaryq kórdi. Akademııa jumysyna elimizdiń abaıtanýshylary – professor Tursyn Jurtbaı, akademık Ǵarıfolla Esim, Anar Salqynbaı, akademık Dıhan Qamzabekuly, Jandos Áýbákir, taǵy da basqa belgili ǵalymdar jumyldyryldy. Uly oıshyldyń eńbekterin ǵylymı-teorııalyq turǵydan ǵana emes, sondaı-aq qoldanbaly gýmanıtarlyq ǵylym aıasynda zerdeleýge den qoıyldy.

Taǵy bir mańyzdy oı: «Abaı – shynaıy gýmanıst. Ol – rýhanı reformator. Biz onyń adamgershilik qaǵıdalaryn, ádiletke negizdelgen kózqarasyn kúndelikti ómirimizge sińirýimiz kerek».

Máselen, qazirgi aqparat tasqyny men moraldyq qundylyqtardyń ózgeriske túsken kezeńinde bizge Abaı usynǵan rýhanı ımmýnıtet aýadaı qajet. Ásirese jas býynnyń ishki álemin, tanymyn, jaýapkershiligin qalyptastyrý úshin Abaıdyń dúnıetanymy – eń senimdi tirek. Búginde jastar Abaıdy tek ótkenniń klassıgi emes, óz zamanynyń adamy retinde tanyp keledi. Bul – bizdiń ǵylymı qyzmetimizdiń nátıjesi deýge tolyq negiz bar. Jastarmen jumys isteýdiń jańa formalary, ásirese áleýmettik jeli men sıfrlyq kontent arqyly Abaı ıdeıa­laryn jetkizý – zaman talabyna saı ádis. Sonymen qatar búgingi ǵylymda «moraldyq ıntellekt», «jeke tulǵalyq kemeldik» dep atalatyn túsinikterdi Abaı sol zamannyń ózinde naqtylap ketken. Aqynnyń aıtýynsha, adam bolý úshin tek aqyl jetkiliksiz. Adamdy tolyq etetin – ar, namys, uıat, ádilet, eńbek. Mine, osy máseleler de qazirgi kúngi ózekti taqyryptardyń biri bolyp otyr. Osy baǵytta da aqyn óleńderi men qarasózderin zaman talabyna saı qaıta túsindirý jumystary da atqarylyp jatyr. Abaı­dyń «tolyq adam» tujyrymdamasy, adal eńbek, tereń bilim, ádiletke súıengen adamdyq parasat týraly ıdeıalary – búgingi zııatker ult qalyptastyrýǵa arnalǵan baǵdar. Abaı – ult rýhynyń tiregi, sananyń jańǵyrtýshysy. Osy ustanym negizinde aldaǵy ýaqytta Abaı murasyn jańa ǵylymı-zertteý ádisteri negizinde saralaý, zııatker urpaq sanasyna aqyn taǵylymyn sińirý jolynda birshama jumystar atqaryla bermek. Atalǵan baǵytta Abaıdyń tulǵalyq aınalasyn keńirek zertteý, jańa tehnologııalyq ádisterdi engizý (sıfrlyq gýmanıtarızm, mýltımedıa); Abaı ilimine negizdelgen kýrstar, muǵalimderge arnalǵan semınarlar, memlekettik qyzmetkerlerge arnalǵan onlaın oqytý baǵdarlamalaryn keńeıtý; abaıtanýdyń aǵylshyn jáne basqa shet tilderindegi jýrnaldaryn ashyp, halyqaralyq dıskýrsta qatysý múmkindigin arttyrý; L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ men basqa ýnıversıtetter arasynda abaıtaný boıynsha ǵylymı seriktestik platformalaryn qurý jumystary josparlanyp otyr.

Qoryta aıtqanda, Abaı shyǵarmalary – ulttyq jańǵyrýdyń temirqazyǵy. Ony búgingi bilim berý, tárbıe, ǵylym júıesiniń ózegine aınaldyrý – ýaqyt talaby. Biz sol baǵytta naqty ǵylymı jumystar atqaryp kelemiz. Ultty ósire­tin de, órkendetetin de – aqyl men adamger­shilikke súıengen urpaq. Abaı bizge sony ósıet etti. Endeshe, Abaıdy oqý – ózimizdi tárbıeleý. Iаǵnı Abaıdy taný – ózińdi taný. Abaıdy uǵyný – ultty ulyqtaý. Bizdiń Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetindegi Abaı akademııa­sy atqaryp otyrǵan jumys – bul jeke ǵylymı jobadan áldeqaıda úlken, bul – ulttyq ıdeıanyń ǵylymı negizi.

Uly aqynnyń «Sen de bir kirpish dúnıege, ketigin tap ta bar qalan» degen ulaǵatty sózi – búgingi ár qazaqtyń, ár jastyń ómirlik ustanymyna aınalýǵa tıis. Biz árqashan uly tulǵany ǵylymı bıikten tanyp, onyń murasyn ult ıgiligine aınaldyrý isin jalǵastyra beremiz.

Erlan Sydyqov,

L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ rektory, akademık