Mundaı jaǵdaı qolma-qol valıýta naryǵynda qatarynan segizinshi aı tirkelip otyr jáne jańa antırekord retinde baǵalanýda. Taǵy bir ereksheligi – osy kezeńde reseı rýbli teńgege shaqqanda turaqty túrde nyǵaıyp keledi. Mysaly, shildede rýbldiń ortasha baǵamy 6,71 teńge bolyp, maýsym aıyndaǵy 6,54 teńgeden joǵarylaǵan. Al AQSh dollaryn satý kólemi 120,8 mlrd teńgege jetip, maýsymmen salystyrǵanda 10%-ǵa ósti.
Sarapshylar bul jaǵdaıdy birneshe faktormen baılanystyrady: Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy týrıstik aǵynnyń azaıýy, aqsha aýdarymdarynyń qurylymy men kólemindegi ózgerister, sondaı-aq rýbldiń halyqaralyq tólemderde qoldanylýyna engizilgen shekteýler. Osy jaıttar qolma-qol rýblge degen suranys pen usynystyń teńsizdigine ákelip otyr.
Alaıda, búginde sarapshylardyń nazary rýblge aýysty: onyń teńgege qatysty baǵamynyń ne sebepten joǵary bolǵany biraz adamǵa jumbaq. Dollarlyq gegemonııa aıasynda bizde rýblge degen qyzyǵýshylyq bir ret qana baıqalǵan shyǵar. 2014 jyldyń sońynda rýbldiń teńgege baǵamy shamamen 40% -ǵa tómendegen kezde reseı valıýtasyna degen suranys erekshe ósti.
Ulttyq banktiń shildede aıyrbastaý pýnktteri maýsym aıynda 40,5 mlrd-tan keıin 53,2 mlrd teńgege (netto operasııalar) rýbl qabyldaǵany týraly málimdemeleri aıasynda jelide rýbldiń naryqtaǵy dúrbeleń usynysy týraly taqyryptar áleýmettiń jelini qydyryp, negizsiz pikirlerdi jan-jaqqa taratyp jatyr.
Eske salsaq:
-
2007-2008 jyldar: AQSh-taǵy ıpotekalyq daǵdarys. Ol jahandyq qarjylyq kúızeliske aınaldy, biraq dollarǵa degen suranys búkil álemde óse tústi.
-
2018 jyl: Tramptyń birinshi tarıftik soǵysy kezinde dollar anomaldi boldy: ol qubylmalylyqtyń ósýi kezinde quldyrady, bul onyń rezervtik valıýta retindegi senimdiligine alańdaýshylyq týdyryp, sonymen birge halyqtyń ony satyp alýynyń ósýine alyp keldi.
-
2022 jyly Ýkraınadaǵy áskerı qımyldar men álemdik naryqtaǵy týrbýlenttik jaǵdaıynda teńge 7% -ǵa jýyq álsirep, baǵamdy ustap turý úshin Ulttyq bank júzdegen mıllıon dollarǵa ıntervensııa jasaýǵa májbúr boldy. Devalvasııadan qorqyp, azamattar taǵy da dollar satyp alýǵa umtyldy, Ulttyq bank teńgelik depozıtterdiń saqtalýy úshin arnaıy syılyqaqy engizýge májbúr boldy.
Sarapshynyń pikirinshe, rýbl dollar arqyly satylady. RUB/KZT tikeleı juby joq jáne baǵam avtomatty túrde dollarlyq ótimdilikke táýeldi. Mıllıardtaǵan dollarǵa taýarlardyń aǵyny soltústik shekara arqyly ótedi, bul rýblge degen turaqty qajettilikti týdyrady. Nátıjesinde Qazaqstanda rýbl kúshti bolǵandyqtan emes, naryq burmalanǵandyqtan qymbat.
«Bul rette dollar absolıýtti kóshbasshy bolyp qala beredi. Ol jınaq aqshanyń etalony da, resmı ekonomıka men sur aınalym arasyndaǵy baılanystyrýshy býyn da, sońǵy ınstansııanyń qarjylyq dáleli», deıdi sarapshy.
Eýroǵa degen suranys ta ósip keledi - shilde aıynda taza satý bir aı burynǵy 1,1 mıllıard teńgege qaraǵanda 5,7 mıllıard teńgege jetti.
Shýrmanovtyń aıtýynsha, eýro «tynysh aılaq» jáne Eýropadaǵy shyǵystar úshin yńǵaıly qural retinde qabyldanady.
Aıta ketý kerek, keıbir ekonomıster rýblmen satyp alý qarqyny - ishki naryq úshin árdaıym jaqsy emes dep esepteıdi.
Ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty, Jubanov atyndaǵy Aqtóbe ýnıversıtetiniń oqytýshysy Aslan Nurmanovtyń aıtýynsha, teńge men rýbl tyǵyz saýda qarym-qatynasyna baılanysty, biraq táýeldilik shamadan tys bolyp ketken.
«Bizge Reseıde qunsyzdanǵan jáne basylǵan rýbl qajet emes. Qazaqstan ekonomıkany ártaraptandyryp, rýbldiń bizdiń valıýtaǵa yqpalyn birtindep azaıtýy qajet. Bul rette ishki naryqty, ásirese birinshi kezektegi qajetti taýarlardy qatań monıtorıngileý jáne qajet bolǵan jaǵdaıda baǵanyń kóterilýi men teńgeniń qunsyzdanýyna jol bermeý úshin tapshy taýarlardy áketýdi shekteý mańyzdy», dep atap kórsetedi qazaqstandyq sarapshy Aslan Nurmanov.
Aıyrbastaý pýnktteri qaýymdastyǵynyń basshysy Archın Ǵalymbaevtyń aıtýynsha, qazirgi ýaqytta naryqta rýblge qatysty eshqandaı erekshe belsendilik baıqalmaıdy. Onyń sózinshe, aıyrbastaý pýnktteri arqyly júrgizilgen operasııalar kólemi qalypty shekte, dúrlikpe usynys joq.
Sarapshynyń pikirinshe, rýbl kóbine shekara mańyndaǵy óńirlerde aınalymda jıi kezdesedi. Bul – tıimdi baǵam men qoljetimdi taýarlar úshin Qazaqstanǵa keletin reseılik azamattardyń áseri.
«Shekaraǵa jaqyn aýdandarda rýbl baǵamynyń joǵary bolýyna baılanysty reseılikter saýda jasaý úshin jıi keledi. Biraq eldiń ortalyq jáne ońtústik aımaqtarynda, onyń ishinde Almatyda, valıýtaǵa degen suranys pen usynys burynǵy deńgeıde», deıdi Ǵalymbaev.
Archın Ǵalymbaevtyń aıtýynsha, rýbl baǵamynyń qazirgi jaǵdaıy alańdaýǵa negiz bolmaıdy. Ol buǵan deıin de rýbl 7, 8, tipti 12–13 teńgege deıin kóterilgen kezeńderdi kórgenin aıtyp, mundaı jaǵdaıda Reseıdiń ózi kúrt devalvasııa jasaǵanyn, al Qazaqstan oǵan ilespegenin eske saldy.
«Qazir rýbl 5-6 teńge shamasynda tur. Bul uzaq ýaqyt boıy saqtalǵan kórsetkish. Aldaǵy ýaqytta 6-7 teńge deńgeıine úırenýimiz múmkin. Biraq bul qorqynyshty jaǵdaı emes. Men qolma-qol naryqta rýblge degen suranystyń kúrt artýyn da baıqap otyrǵan joqpyn», deıdi sarapshy.
