«Abaı» jýrnalyn shyǵarýǵa 1914 jyldan bastap alǵashqy qadam jasalǵanymen, sol kezdegi almaǵaıyp tarıhı oqıǵalar men surqııa saıası jaǵdaılarǵa baılanysty bul talpynystan nátıje bolmaǵan kórinedi. Sóıtip, 1918 jyly 4 aqpanynda Alash, qazirgi Semeı jerinde jýrnaldyń alǵashqy nómiri jaryq kóre bastaıdy. Júsipbek Aımaýytuly men Muhtar Áýezov jýrnaldyń negizin qalaǵan ári shyǵarýshy redaktor retinde qyzmet etti. Alǵashynda jýrnal Abaı murasyn qazaq qoǵamyna keńinen nasıhattaýǵa bekimek bolsa, birinshi nómirinen keıin basylym áleýmet, saıasat, ekonomıka syndy qoǵamdaǵy mańyzdy taqyryptarǵa da oıysa bastaǵany baıqalady.
Qazaqtyń jazba ádebıetiniń alyptary J.Aımaýytuly men M.Áýezov ár maqala sońyna «Ekeý» degen búrkenshik atpen qol qoıǵany tarıhtan belgili. Jýrnaldyń ár nómirinde «ekeýdiń» atynan jarııalanǵan materıal kóp kezdesedi, keıde ádebı shyǵarmalardyń ózinde qalamat bolǵan. Ásirese M.Á., Jas túrik, M.T., A.B., Á., Saryarqa, E.I., Muhtar jáne basqa da qalamattar jıi ushyrasady.
Qaı zamanda da qazaqtyń temirqazyǵy rýhanı azyǵy bolǵan Abaı atamyzdyń qarasózderi alǵash osy jýrnalda jarııalanǵan desedi (ókinishke qaraı, jýrnaldyń alǵashqy sandaryn arhıv, mýzeı, kitaphanadan kezdestire almadyq). Buǵan qosa, J.Aımaýytulynyń áıgili «Ultty súıý» maqalasy osynda jaryq kórdi. Avtor maqalasynda zııaly qaýymnyń ózin-ózi tárbıeleýge, qarapaıym halyqtan qashpaı, olardy alańdatatyn taqyryptardy únemi surastyrýǵa, eldegi jaǵdaıǵa habardar bolýǵa shaqyrady. Al M.Áýezovtiń «Ǵylym tili» maqalasynda órkenıetke, ǵylymǵa jedel jetýdiń jolyn izdeıdi. Ol az deseńiz, Shákárim Qudaıberdiuly, Sultanmahmut Toraıǵyrov, Sábıt Dónentaıuly, Ǵumar Qarash, Smaǵul Sadýaqasuly, Halel Dosmuhamedulynyń óleńderi, prozalyq shyǵarmalary, maqalalary da osy jýrnalda jarııalandy.
Alaıda Alashorda úkimeti qulap, keńestik ıdeologııa «ultshyl» dep aıyptaǵan soń «Abaı» jýrnaly 1918 jylǵy qarashadaǵy 11-sanynan keıin jabylyp qalady. Elimiz egemendik alǵan tusta, 1992 jyldan bastap basylymnyń jalǵasy retinde jańa «Abaı» shyǵa bastady. Zertteýshi Aıjan Baıtanovanyń osydan 10 jyl buryn jarııalaǵan «Abaı» jýrnalynyń shyǵý tarıhy» degen maqalasyndaǵy derekterge súıensek, qazirgi «Abaı» jýrnalynda 68-den astam aıdar bar. Onda uly tulǵalardyń ómiri men qyzmetine sholý, tarıh pen etnografııany zertteý, ádebıet, din, fılosofııa taqyryptary qamtylady. Jýrnaldyń «Estelikter» aıdarynda Abaı, Shákárim, Muhtar Áýezov pen Qanysh Sátbaev jaıynda baǵaly estelikter jarııalanyp turǵan. Al alǵashqy «Abaı» jýrnalynan qalǵan jalǵyz mura – «Abaıdan keıingi aqyndar» aıdary. Alǵashqy «Abaıdan» jańa «Abaıdyń» árıne, aıyrmashylyǵy bar. Zaman ózgerdi, qundylyqtar almasty. Sondyqtan ol zańdy qubylys. Qalaı bolǵanda, búgingi «Abaı» jýrnaly – «Ekeýdiń» qoltańbasy qalǵan muranyń zańdy jalǵasy. Osy rette biz, «Paryz» shyǵarmashylyq toby, ıaǵnı Muratbek Ospanov, Amantaı Isauly, Raıhan Ábilmansurqyzy syndy rýhanııat janashyrlarynyń jankeshti eńbegin aıryqsha ataýǵa tıispiz. Osymen birge, «Abaı jýrnalynyń (90-jyldarda) sapaly, taǵylymdy shyǵýyna atsalysqan akademık, áıgili abaıtanýshy ǵalym Qaıym Muhamethanov («Paryz» tobynyń qurmetti tóraǵasy) bastaǵan barsha abaıtanýshylar men alashtanýshylardyń uly mırasqa adal qyzmet etkenin de esten shyǵarmaýymyz kerek.
Memleket basshysy tarıhı basylymǵa «memleket tarapynan qoldaý kerek» dep beker aıtpaǵany barshaǵa túsinikti jaıt. Eń áýeli basylym «Respýblıkalyq táýelsiz folklorlyq-etnografııalyq ádebı-kórkem jýrnal» dep atalǵanymen, jýrnal Abaı oblysynyń kóleminde ǵana qarjylaı qamqorlyq kórip otyrǵany belgili. Oblys ákimdiginiń jergilikti BAQ ókilderin qarjylandyratyn tizimde bar. Biraq ol da mardymdy emes. Osyǵan baılanysty jýrnaldyń qazirgi jaýapty adamy retinde marqum Muratbek Ospanov aǵamyzdyń jary Raıhan Ábilmansurqyzymen sóılesip kórdik. Ol kisiniń aıtysyna qaraǵandaı, jýrnal qazir 1 myń taralymmen shyǵady (90-jyldary tırajy 10 myń bolypty).
«О́tken jylǵa tenderden 3 mıllıon ǵana aldyq. Qazir konkýrstyń ekinshi kezeńine qaıta túsip jatyrmyz, qujattaryn tapsyryp qoıdyq. Qazir jýrnalda toǵyz adam jumys istep jatyr. Astanada, Almatyda, Aqtaýda tilshilerimiz bar. Jalaqyny barynsha berip otyrmyz. Salyǵyn tóleımiz. Shtattan tys tilshilerdi de bar», deıdi jýrnaldyń tehnıkalyq redaktory.
Al jýrnaldyń búginde turaqty orny da joq. Mýzeı, kitaphanany biraz jaǵalaǵan baba basylym, qazir Shákárim ýnıversıtetiniń bir buryshynda otyr.
«Bizde redaksııamyzdyń otyratyn naqty orny da joq. Kezinde Baýyrjan Erdenbekov rektor (Shákárim ýnıversıteti) bolyp turǵanda, bir bólmesin berdi. Qujat boıynsha bárin tirkegenbiz, adresin alǵanbyz. Onyń ózi 16 sharshy metrlik qýyqtaı ǵana bólme. Ishinde eshteńesi joq, bos qabyrǵa bolatyn, oǵan óz qarajatymyzdan aqsha shyǵaryp, bárin jóndedik, jıhazǵa deıin aldyq. Ne kóligimiz joq. Kezinde Muratbek qozǵap, Danıal Ahmetov ákim bolyp turǵanda, ol da, men de talaı hat jazǵanbyz. Hattyń bári mende saqtaýly tur. Jıhazdy da, basqa da tehnıkalyq quraldardy aqyryndap-aqyryndap ózimiz aldyq. Muratbek qolynan kelgendi istep, bar ómirin osy jýrnalǵa arnady. Jaǵdaı bolmaǵan soń jýrnalısteri de tarap ketti, ózi jalǵyz esh qarajatsyz jýrnaldy shyǵaryp otyrdy», deıdi Raıhan Ábilmansurqyzy.
Búgingi «Abaıdyń» ahýaly máz emes. Tarıhı basylymǵa memleket tarapynan qarjylaı qoldaý, Abaı jáne Alash murasy retinde zor qamqorlyq qajet-aq. Tek qarjylaı ǵana emes, elimizdiń barsha ǵalymdary men ádebıetshileri atsalyspasa, izdemese, nasıhaty jasalmasa, zaman talabyna saı shyǵyp turmasa, «bir ólip, bir tirilgen» basylymnyń endigi bolashaǵy qalaı bolary belgisiz.
Abaı oblysy
