Buǵan deıin elimizde Konstıtýsııalyq keńes jumys istep kelgen. Deı turǵanmen, ýaqyt talabyna, eldegi saıası ózgerister men kúrdeli reformalarǵa saı atalǵan qurylymnyń ornyna mártebesi odan da joǵary ári ókilettiligi keń Konstıtýsııalyq sot qurylyp, ádildik pen ashyqtyqqa bastaıtyn jańa kezeńniń bastaýy boldy. Qysqasy, Konstıtýsııalyq sot Ata zańymyzdyń ústemdigin qamtamasyz etýdi óziniń basty mıssııasy etip otyr. Ol qabyldanǵan zańdar men ózge de normatıvtik-quqyqtyq aktilerdiń Konstıtýsııaǵa sáıkestigin qaraıdy, azamattardyń negizgi quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýdy kózdeıdi.
Memleket basshysynyń uıytqy bolýymen referendým arqyly engizilgen jańa ózgerister Konstıtýsııalyq sotqa tikeleı ótinishpen júgine alatyn sýbektiler sheńberin aıtarlyqtaı keńeıtti. Eń mańyzdysy – endi elimizdiń azamattary da atalǵan sot organyna tikeleı ótinish bere alady. Iаǵnı azamat óziniń quqyqtary nemese bostandyqtaryn qorǵaý jolynda Konstıtýsııalyq sotqa da shaǵymdana alady. Muny halyq úshin buryn-sońdy bolmaǵan zor múmkindik deýge ábden bolady.
Otandyq mamandar, tipti halyqaralyq quqyq sarapshylary da bul ıgi bastamany, ıaǵnı Konstıtýsııalyq sottyń qurylýyn elimizdiń qoǵamyndaǵy quqyqtyq mádenıetti jańa deńgeıge kóteretin úlken tetik dep baǵalady. Sebebi buǵan deıin azamattar mundaı joǵary deńgeıdegi qorǵaý quralyna tikeleı júginý quqyǵyna ıe bolmaǵan.
Konstıtýsııalyq sottyń sýdıasy, zań ǵylymdarynyń doktory Erkin Ońǵarbaev atalǵan sotqa tikeleı ótinish berý múmkindiginiń qoldanysqa engizilgenin otandastarymyzdyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýdaǵy quqyqtyq tetikterdi damytýdyń mańyzdy kezeńine balap otyr.
– Búginde Konstıtýsııalyq sot ulttyq konstıtýsııalyq is júrgizý úlgisin jetildirip jatyr. Onyń basty qaǵıdattary – Konstıtýsııanyń ústemdigin qamtamasyz etý, ótinishterde kóterilgen máselelerdi jan-jaqty ári sapaly qaraý. Mundaı tásil belgili bir normanyń mazmuny men maqsatyn tereńirek túsinýge, onyń ózge quqyqtyq normalarmen baılanysy men qaıshylyqtaryn aıqyndaýǵa, quqyq qoldaný tájirıbesindegi áleýetin baǵalaýǵa, sondaı-aq konstıtýsııalyq normalar jáne qaǵıdattarmen araqatynasyn naqtylaýǵa múmkindik beredi, – deıdi professor E.Ońǵarbaev.
Onyń aıtýynsha, 2023 jyldan bıylǵy 1 tamyzǵa deıin Konstıtýsııalyq sotqa 11 myńnan asa ótinish túsken eken. Olardyń 99,8 paıyzy nemese 11 580-i – azamattardan. Sonymen qatar memlekettik bılik sýbektilerinen – 14, Respýblıkalyq advokattar alqasynan 1 ótinishhat túsipti. О́z jumysyn bastaǵaly beri Konstıtýsııalyq sot 74 normatıvtik qaýly qabyldapty. Onyń ishinde 65-i azamattardyń ótinishteri boıynsha, al 8-i memlekettik bılik sýbektileriniń ótinishteri negizinde qaralǵan.
Atalǵan sotqa júginip, óz ómirine qatysty konstıtýsııalyq quqyǵyn qorǵap, ádiletke qol jetkizgen azamattardyń mysaly da joq emes eken. Máselen, Tımýr Saǵandyqov esimdi otandasymyz zeınetke shyǵar kezde áleýmettik kemsitýshilikke kezikken. Iаǵnı ol balasynyń densaýlyǵyna baılanysty jumystan shyǵýǵa májbúr bolǵan. Al ol aralyqtaǵy eńbek ótili esepke alynbapty.
Konstıtýsııalyq sot bıyl atalǵan azamattyń ótinishin qarap, osy jylǵy 7 aqpanda №66-NQ normatıvtik qaýlysyn shyǵarǵan. Iаǵnı Konstıtýsııalyq sot azamattyń Áleýmettik kodekstiń 208-baby 1-tarmaǵy 8) tarmaqshasynyń Konstıtýsııaǵa sáıkestigin tekserý týraly ótinishin qaraǵan. Atalǵan normatıvke sáıkes jasyna baılanysty zeınetaqy tólemderin taǵaıyndaý úshin eńbek ótilin esepteý kezinde jumys istemeıtin ananyń jas balalarǵa kútim jasaǵan (árbir bala 3 jasqa tolǵanǵa deıin, jalpy jıyntyǵy 12 jyl shegindegi) ýaqyty esepke alynady. Al er-azamattarda mundaı múmkindik joq eken.
О́tinish sýbektisi T.Saǵandyqovtyń pikirinshe, Kodekstiń jumys istemeıtin ananyń ǵana jas balaǵa kútim jasaǵan ýaqytyn esepke alý týraly bul erejesi balalarǵa qamqorlyq jasaý jáne olardy tárbıeleý máselelerinde ata-ananyń ekeýiniń de teń quqyqtylyǵy qaǵıdatyna qaıshy keledi jáne kemsitýshilik sıpatqa ıe.
– Ulym dúnıege kelgen soń eki aıdan keıin dárigerler onyń jaǵdaıyn aýyr dep baǵalap, medısınalyq qorytyndy shyǵardy. Al jubaıym densaýlyǵyna baılanysty balamyzǵa ýaqytsha qaraı almaıtyndyqtan ulyma kórsetiletin kúndelikti emdeý-qalpyna keltirý sharalary maǵan júktelip, men jumystan shyǵýǵa májbúr boldym. Keıinnen ulyma kútim jasaǵan ýaqyt aralyǵy zeınetaqy tólemderin taǵaıyndaý úshin eńbek ótilin tirkeý kezinde esepke alynbady, – deıdi Tımýr Shaıdýllauly.
О́tinish negizinde barlyq materıal men zańnamany zerdeleı kele, Konstıtýsııalyq sot Konstıtýsııaǵa sáıkes balalaryna qamqorlyq jasaý jáne olardy tárbıeleý – ata-ananyń etene quqyǵy ári mindeti, al neke men otbasy, ana men áke jáne bala memleket qorǵaýynda bolady degen memleket qaǵıdasyn basshylyqqa aldy. Iаǵnı elimizdiń azamatyna jalaqy men zeınetaqynyń eń tómen mólsherinde, jasyna baılanysty, naýqastanǵan, múgedek bolǵan, asyraýshysynan aıyrylǵan jaǵdaıda jáne ózge de zańdy negizder boıynsha áleýmettik qamsyzdandyrylýǵa kepildik beriledi.
Osy atalǵan jaǵdaıǵa baılanysty Konstıtýsııalyq sottyń baspasóz qyzmeti «Jas balaǵa kútim jasaý erekshe qamqorlyq pen qorǵaýdy talap etedi. Bular onyń qalypty fızıkalyq, aqyl-oı, adamgershilik jáne psıhologııalyq turǵydan damýy úshin qajet. Bala ómiriniń osy kezeńinde obektıvti jaǵdaılarǵa baılanysty ata-ana óziniń eńbek etý quqyǵyn iske asyrýda shektelýi múmkin. Ata-ana mindetterin oryndaýmen negizdeletin mundaı jaǵdaılar áleýmettik qorǵaý salasyndaǵy memlekettik saıasat sheńberinde kompensatorlyq tetikterdi ázirleý kezinde eskerilýge tıis. О́ıtkeni Konstıtýsııada Qazaqstan Respýblıkasy qabyldaǵan, neke men otbasyn, ana men ákeni jáne balany qorǵaýǵa kepildik beretin áleýmettik memleket modeli týraly ereje bekitiledi», dep túsindirdi.
Bul jaǵdaıdan uqqanymyz, Konstıtýsııalyq sot elimizdiń Áleýmettik kodeksinde aıqyndalǵan áleýmettik qorǵaý salasyndaǵy memlekettik saıasat qaǵıdattarynyń birine – áleýmettik qorǵaý salasynda adam men azamattyń teń quqyqtylyǵy jáne olardyń quqyqtaryn shekteýge jol bermeýge nazar aýdaryp otyr.
Tekserý nátıjeleri boıynsha, Konstıtýsııalyq sot Kodekstiń 208-baby 1-tarmaǵynyń 8) tarmaqshasyn tómendegideı túsindirmede Konstıtýsııaǵa sáıkes keledi dep tanydy: ıaǵnı jumys istemeıtin ata-anaǵa jasyna baılanysty zeınetaqy tólemderin taǵaıyndaý úshin eńbek ótilin esepteý kezinde jas balalarǵa tikeleı kútimdi júzege asyrǵan ýaqyty esepke alynatyn boldy. Iаǵnı balasynyń em-sharasyna baılanysty jumysynan shyǵyp qalǵan Tımýr Saǵandyqovtyń sol aralyqtaǵy eńbek ótili esepke alynyp, zeınetaqy taǵaıyndaý úderisine oń septigin tıgizdi.
Bul ózgeristerdiń barlyǵy elimizdiń basty ustanymy – Ádiletti Qazaqstan qurýdyń, Zań men tártip qaǵıdatyn júzege asyrý jolyndaǵy naqty qadamdardyń biri retinde óz jemisin berip keledi.
