Ata zań – memlekettiligimizdiń myzǵymas tuǵyry

Úsh jyl burynǵy eń basty konstıtýsııalyq ózgeris

Prezıdent sóziniń basynda atalǵan jıynnyń mán-mańyzy aıryqsha ekenin, osydan 30 jyl buryn búkilha­lyq­tyq referendýmda Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Konstıtýsııasy qabyl­danǵanyn, bul egemen elimiz úshin tarıhı sát bolǵanyn aıta kele, jınal­ǵan qaýymdy osynaý merekemen quttyqtady.

– Ata zańnan bıik eshteńe joq. Sebebi Konstıtýsııa – memlekettigimizdiń myzǵymas tuǵyry, Táýelsizdigimizdiń aınymas temirqazyǵy. Qazaq – Uly dala zańyna bas ıgen, ar-uıattan attamaǵan halyq. Qasym hannyń qasqa joly, Esim hannyń eski joly, Áz Táýkeniń Jeti jarǵysy – naǵyz dala zańynyń jarqyn úlgileri. Osy dástúr eshqashan úzilgen emes. Jurtymyz dala zańynan qazirgi Ata zańyna deıin tarıhı joldan ótti. О́tken ǵasyrdyń basynda qazaq zııalylary bul iske eleýli úles qosty. Keńes zamanynda elimizdiń quqyqtyq irgetasy qalandy, bilikti zańgerler shoǵyry paıda boldy. 1993 jyly egemen Qazaqstannyń alǵashqy Ata zańy bekitildi, memleketi­mizdiń konstıtýsııalyq qurylymy aıqyn­daldy. Biraq kóp uzamaı jańa tarıhı ahýalǵa saı keletin jańa Konstıtýsııa qabyldaý qajet boldy. Osyǵan oraı, arnaıy keńes quryldy, oǵan bir top belgili otandyq zańger múshe bolyp, belsendi jumys júrgizdi. Shetelden shaqyrylǵan sarapshylar da osy mańyzdy iske atsalysty. Ata zańymyzdyń jobasyn talqylaýǵa mıllıondaǵan azamat qatysty, myńdaǵan usynys kelip tústi. Konstıtýsııa týraly aıtqanda, tuńǵysh Prezıdent Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń tabandy eńbegine ádil baǵa berý qajet. Ol Konstı­­týsııa qabyldanǵan kezde Memleket bas­shysy retinde sheshýshi ról atqardy. Osylaısha, 1995 jyly 30 tamyzda Táýel­sizdik tólqujaty, ıaǵnı, Konstıtýsııa qabyldandy. Elimizdiń basty zańyna «Biz, ortaq tarıhı taǵdyr biriktirgen Qazaqstan halqy...» degen sózder jazyldy. Konstıtýsııamyz Táýelsizdigimizdi nyǵaıtýǵa zor yqpalyn tıgizdi, elimizdiń odan ári damýyna dańǵyl jol ashty, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Prezıdent osy kezeńde Qazaqstan derbes memleket retinde álem qaýymdas­tyǵynyń beldi múshesi atanǵanyn, otyz jylda túrli sebepke baılanysty Ata zańǵa 6 ret túzetý engizilgenin alǵa tartty.

– Eń basty konstıtýsııalyq ózgeris osydan úsh jyl buryn jasaldy dep aıtsaq, oryndy bolar. Konstı­týsııalyq reformanyń arqasynda elimizdiń saıası-quqyqtyq júıesi túbegeıli jańa sıpatqa ıe boldy. Sol kezde Konstıtýsııaǵa túzetýlerdi Parlament arqyly ótkizý kerek degen usynys keńinen aıtyldy. Biraq kúrdeli bolsa da, basqa joldy tańdaý jóninde sheshim qabyldandy. El bolashaǵyna tikeleı áser etetin asa mańyzdy sheshimderdi tek qana referendým arqyly qabyldaý qajet degen ustanymdy mindetti túrde saqtaý kerek dep uıǵardym. Elimizde «Respýblıkalyq referendým týraly» zań shırek ǵasyr buryn qabyldandy. Biraq osy kezge deıin birqatar sebeppen búkil halyq ózekti máseleler boıynsha daýys bermedi. Al azamattarymyz el taǵdyryna qatysty ár máselege óz oı-pikirin, kózqarasyn ashyq bildirgisi keldi. Qoǵamymyzda dál osyndaı suranys boldy. Sondyqtan referendým ótkizý týraly bastamaǵa barsha halyq biraýyzdan qoldaý kórsetti. Jurtymyz Konstıtýsııaǵa engizilgen túzetýlerdi zor qulshynyspen jaqtap, daýys berdi. «Memlekettik bıliktiń birden-bir bastaýy – halyq» degen Konstı­týsııa baby naqty júzege asyryldy. Bul qoǵamymyzdaǵy saıası úrdis­ke zor serpin berdi. Endi elimizdegi bar­lyq mańyzdy sheshimderdi bir el bolyp talqylap, birge qabyldaıtyn bol­dyq. Byltyr Atom elektr stansasyn salýǵa qatysty ótken referendým – son­yń aıqyn dáleli, – dedi Memleket basshysy.

Onyń aıtýynsha, 2022 jyly júrgizil­gen reforma Qazaqstannyń konstıtý­sııalyq qurylymy tarıhyndaǵy eń mazmundysy edi. Mundaı reformany qolǵa alýǵa sol kezeńdegi óte kúrdeli saıası jaǵdaı sebep boldy. Referendýmda Ata zańǵa túzetý engizýmen shektelip qalmaı, Konstıtýsııanyń jańa jobasyn daýysqa salý týraly kóptegen usynys aıtyldy. Mundaı bastamalardyń kóterilýi beker emes edi. Zańnamalyq turǵydan oryndy ári saıası jaǵynan bıliktiń bedelin arttyratyn aıtarlyqtaı ońtaıly tásil bolyp kórindi.

– Alaıda 1995 jyly qabyldanǵan Konstıtýsııany reformalaýmen shektelip, onyń negizgi mán-mazmunyn saqtaý jóninde sheshim qabyldadym. Osy arqyly Konstıtýsııanyń basty erejelerinen aınymaıtynymyzdy dáleldedik. Sondaı-aq el birligi, halyqtyń tynysh ári berekeli ómirin qamtamasyz etý jáne ishki saıası turaqtylyqty saqtaý sekildi memleketimizdiń joǵary qundylyqtaryn berik ustanatynymyzdy kórsettik. Osy sheshimniń arqasynda búgin Konstıtýsııanyń 30 jyldyq mereıtoıyn atap ótip otyrmyz. Degenmen jańa saıası jaǵdaıǵa, qoǵamdy jan-jaqty jańǵyrtý mindetterine saı kelmeıtin Konstıtýsııadaǵy erejeler referendým arqyly joıyldy. Sondyqtan naqty reformanyń nátıjesinde Konstıtýsııa baptarynyń úshten biri jańartyldy. Bul – konstıtýsııalyq reforma aýqymynyń aıqyn kórsetkishi. Kóp jyldan beri qoǵamnyń kókeıinde júrgen Ádildik, Ashyqtyq, Eseptilik, Jaýapkershilik qaǵıdattary Ata zańda kórinis tapty. Azamattardyń Konstıtýsııaǵa senimi nyǵaıa tústi. Referendým ótkizýdegi basty maqsat osy bolatyn, – dedi Prezıdent.

Qasym-Jomart Toqaev elimizdiń saıası júıesinde «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» qaǵıdaty ornyqqanyn atap ótti. Bul bılikte ózara tıimdi baılanys pen tepe-teńdikti saqtaýǵa múmkindik berdi. Prezıdenttiń jeti jylǵa bir ret qana saılanýy el tarıhyndaǵy asa mańyzdy saıası-quqyqtyq betburys dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Sebebi mundaı jaǵdaı Qazaqstanda buryn-sońdy bolǵan emes.

Osylaısha, elimizde bıliktiń biregeı úl­gisi paıda boldy, ıaǵnı memlekettik ba­s­qarý júıesi jańa qaǵıdaǵa saı jumys is­teı bas­tady, sol arqyly memlekettegi saıa­sı úde­rister áldeqaıda túsinikti, boljam­dy, aıqyn bola tústi. Naqty aıtqanda, Pre­zıd­enttiń jaqyn týystaryna bılik júı­esinde laýazymdy qyzmet atqarýǵa ty­ıym salyndy. Bıliktegi otbasylyqqa tos­qaýyl qoıyldy. Bul da óte qajetti qadam boldy. Halyqtyń osy sheshimi – asa mańyz­dy saıa­sı-quqyqtyq jańashyldyq, álem­de bal­amasy joq konstıtýsııalyq ınnovasııa.

– 2019 jyldan beri biz kezeń-kezeńimen birneshe saıası reforma júrgizip, saıası júıeni dáıekti túrde jańǵyrttyq. Osy zalda otyrǵan azamattardyń kóbi sol úlken ózgeristerdiń bel ortasynda júrdi. Ashyǵyn aıtqanda, biz birshama kedergige tap boldyq. Saıası ortanyń belgili bir bóligi qoǵamdy jańǵyrtýdy kózdeıtin bastamalarymyzǵa kúmánmen qarady, tipti qabyldaı almady. Búginde biz tańdaǵan strategııalyq baǵyttyń durys ekenine kózimiz jetti. Bul elimizdi órkenıetti qoǵam qurý jolyna bastaıdy. 2022 jyly ótken referendým ultymyzdy buryn-sońdy bolmaǵan deńgeıde uıystyryp, memleket aldyndaǵy strategııalyq mindetterdiń tóńiregine toptastardy. Azamattarymyzdyń jańa saıası baǵdardy biraýyzdan qoldaýy alǵa ilgerileýden basqa jol joq ekenin aıqyn kórsetti. Tarıhı ólshem turǵysynan óte qysqa ýaqyt ishinde qoǵam saıası kemeldik pen azamattyq jaýapkershilikti kúsheıtetin irgeli ózgeristerdi bastan ótkerdi. Ádiletti Qazaqstandy qurý úderisin endi eshkim toqtata almaıdy. О́tkenge oralýǵa, eń aldymen, elimizdiń jastary jol bermeıdi. Bilimdi jas urpaq keleshekke kóz tigedi. Olar Qazaqstandy jańa zamannyń talabyna saı keletin órkenıetti memleket retinde kórgisi keledi, – dedi Memleket basshysy.

Túptep kelgende, konstıtýsııalyq reforma saıası jańǵyrý úderisine zor serpin berdi. Parlamenttiń róli artty, Úkimettiń jaýapkershiligi kúsheıdi. Ortalyq jáne jergilikti atqarýshy bıliktiń quzyreti qaıta bólindi. Jańa talapqa sáıkes Prezıdent, Senat, Májilis jáne máslıhattar saılaýy ótti. О́kildi bılikke ártúrli kózqarastaǵy saıası kúshter men azamattar keldi. Túrli saıası partııalar Parlamentten oryn aldy. Aralas saılaý júıesi táýelsiz úmitkerlerge jol ashty. Barlyq deńgeıdegi máslıhat depýtattarynyń 90 paıyzy bir mandatty okrýgten saılandy. Tórt jyldyń ishinde barlyq aýyl ákimderi jańa erejege sáıkes saılandy. Olardyń kóbi – buryn memlekettik qyzmette jumys istemegen azamattar. Osylaısha, bılikke jańa býyn ókilderi kelip jatyr. Bıyldan bastap aýdan jáne oblystyq mańyzy bar qala ákimderin halyq tikeleı saılaıtyn boldy. Bul – Ortalyq Azııa aımaǵynda buryn-sońdy bolmaǵan tájirıbe. Elimizde «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasy ornyǵa tústi. Azamattarymyz el ómirine qajetti sheshimderdi qabyldaý úderisine belsene qatysatyn boldy. Ásirese reformalardy júzege asyrý isinde bılik pen qoǵamnyń múddesi bir ekeni anyq baıqaldy. Eldegi ózgerister, eń aldymen, halyqtyń ıgiligi, urpaqtyń bolashaǵy úshin jasalyp jatyr.

Konstıtýsııalyq sotqa 11 myńnan asa ótinish kelip tústi

– Men búgingi mereıli sátte osy tarı­hı qadamdy jasaýǵa úles qosqan barsha aza­matqa alǵys aıtamyn. Bizdiń qazirgi Kons­tı­týsııamyz – órkenıetti bolashaqqa jol ashatyn, halqymyzdyń ıgiligine qyz­met etetin Ata Zań. Biz bir el bolyp qolǵa alǵan reformalar Konstıtýsııamyzdyń jasam­paz rýhyn kúsheıte tústi. Bul kezeń elimiz­diń tarıhynda túbegeıli jańǵyrý keze­ńi bolyp qalary anyq. Ata zańymyzda «Qazaq­stannyń eń qymbat qazynasy – Adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bos­tan­dyqtary» dep jazylǵan. Bul – ár­da­­ıym múltiksiz oryndalýǵa tıis qaǵıda. Osy­­­ǵan oraı, naqty reforma jasaldy. Eli­miz­degi zań ústemdigin qamtamasyz etetin asa ma­ńyzdy ınstıtýt – Konstıtýsııa­lyq sot quryldy. Endi azamattar qandaı da bir zań óz quqyǵy men bostandyǵyna nuq­san keltiredi dep sanasa, Konstıtý­sııa­lyq sotqa júgine alady. Eki jarym jyl ishinde bul organnyń qaraýyna 11 myńnan asa ótinish kelip tústi. Bul halyqtyń jańadan engizilgen konstıtýsııalyq baqylaý ıns­tıtýtyna senimi joǵary ekenin kórsetedi. Konstıtýsııaǵa qaıshy kóptegen norma quqyqtyq júıeden alyndy. Budan bylaı Konstıtýsııalyq sottyń sheshimi men qu­qyq­tyq ustanymy ádildik rýhyna saı kele­tin jańa zańnamalyq qoldanystyń negizine aınaldy, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Prezıdent sondaı-aq Ákimshilik rásimdik-prosestik kodeksti engizý nátı­jesin­de azamattardyń memleketpen jarııa-quqyqtyq qatynastaryn retteý tásilderi túbegeıli jańarǵanyn aıtty. Kodekstegi jańa novellalar arqyly sot­tardyń tek memleket múddesin qorǵaýǵa baǵ­darlanǵan ádepki ustanymy jaqsy jaǵyna ózgerdi. Sot úkiminde sýbek­tıv­tilik azaıyp, anaǵurlym ádiletti sheshimder shyǵaryla bastady. Qazirgi statıstıka azamattar men kásipkerlerdiń memlekettik organdarǵa qarsy isterde 60 paıyzǵa deıin jeńiske jetetinin kórsetip otyr. Júrgizilgen reformalar sot júıesi­ne senimdi aıtarlyqtaı arttyrdy. Sýdıa­lardy irikteý jáne taǵaıyndaý úderisin ádil ári ashyq etip, olardyń táýelsiz­digin kúsheıtti. Sot ákimshiligi jetildiri­lip, sot isin júrgizýdi sıfrlandyrý bastaldy.

Buryn azamattar iske qatysty shaǵym­daný múmkindigi joqtyǵyna jıi aryzdanatyn. Sondyqtan kassasııalyq sottardy qurý jáne bıylǵy 1 shildeden bastap «jappaı» kassasııa qaǵıdatyn engizý Qazaqstannyń sot júıesin jańǵyrtýdaǵy mańyzdy qadamdardyń biri boldy.

Konstıtýsııalyq reforma nátıjesin­de prokýratýra organdarynyń qadaǵalaý­shylyq quzyreti kúsheıtildi.

Adam quqyqtary jónindegi ýákil konstıtýsııalyq mártebege ıe boldy. Elimizdiń barlyq aımaǵynda ókildikteri ashyldy. Endi Ýákildiń táýelsizdigi men ımmýnıtetine Ata zań kepildik beredi. Budan bólek, Ombýdsmen Bas prokýror sııaqty Konstıtýsııalyq sotqa júginý quqyǵyna ıe boldy.

– Zań ústemdigin qamtamasyz etý – bi­z­diń strategııamyzdyń eń mańyzdy qaǵı­da­sy. Bul – órkenıetti jáne ozyq qoǵam­nyń basty ólshemi. Qoǵamymyzda zań men tártip saqtalmasa, eshqandaı jetistik pen ilgerileý bolmaıdy, bul – anyq nárse. Zańdy syılaıtyn el qashanda berekeli bolady. Sondyqtan men ár sózimde zań men tártiptiń mańyzyn erekshe atap ótip júrmin. Basqasha aıtqanda, bul – bizge dástúrli bolmysymyzdy ózgertý qajet degen sóz. Zańdy qurmetteý, tártipke baǵyný ultymyzdyń qanyna sińip, qasıetine aınalýy qajet. Baýyrjan Momyshulynyń «Tártipsiz el bolmaıdy, tártipke bas ıgen qul bolmaıdy» degen sózi qazirgi tańda asa ózekti. Sondyqtan zańdy qasaqana buzatyn azamattarǵa, qoǵamdyq tártipke jáne turaqtylyqqa keri áser etetin áreketterge mindetti túrde quqyqtyq baǵa beriledi. Mektep qabyrǵasynda, joǵary oqý oryndarynda quqyqtyq tárbıe jumysyn kúsheıtý qajet. Balalarǵa zańdardy qarapaıym tilmen túsindirgen abzal. Buqaralyq aqparat quraldary men áleýmettik jeli arqyly tıisti jumys júrgizilýi kerek. Jastardyń quqyqtyq sanasyna otbasyndaǵy tárbıe de zor yqpal etedi. Muny eshqashan umytpaýymyz kerek. Ata-ana, mektep jáne memleket kúsh jumyldyryp, bala tárbıesine basa mán bergeni jón. Sonda ǵana zańǵa baǵynatyn, ózi­niń de, ózgeniń de quqyǵyna qurmetpen qa­raıtyn urpaq tárbıeleımiz. Zań men tár­tip – Ádiletti Qazaqstandy qurýdyń bas­t­y alǵysharty, – dedi Memleket basshysy.

Sonymen qatar Prezıdent memleket­tik saıasatta tereń ózgeris jasalǵanyn, konstıtýsııalyq reforma osy aýqymdy jumystyń berik quqyqtyq arqaýy bolǵanyn, sol arqyly saıasatta, ekonomıkada, áleýmettik salada, sot júıesinde «Ádiletti memleket» qaǵıdatyn júzege asyrýǵa jol ashylǵanyn atap ótti.

– Konstıtýsııada jer jáne barlyq tabıǵı resýrstar halyqqa tıesili ekeni aıqyn kórsetilgen. Osy qaǵıdatty is júzinde oryndaý úshin mańyzdy sharalar qabyldandy. Meniń tapsyrmammen «Ulttyq qor – balalarǵa» baǵdarla­masy ázirlendi. Qordyń jyl saıynǵy ınvestı­sııalyq tabysynyń jartysy bala­lardyń arnaıy esepshotyna jiberiletin boldy. Byltyrdan beri Ulttyq qordan 1,5 mlrd dollardan asa qarjy bólindi. Bul – jas urpaqtyń bolashaqqa nyq senimmen qaraýyna múmkindik beretin memleketimizdiń óte mańyzdy sheshimi. Munyń bári – jańarǵan Konstıtýsııanyń jemisi. Ata zań, shyn máninde, azamattardyń quqyqtary men múddelerin qorǵaıtyn tolyqqandy ári tıimdi quralǵa aınaldy, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Onyń aıtýynsha, birqatar mańyzdy zańdar men arnaıy josparlardy qabyl­daý arqyly qoldanystaǵy Konstıtýsııa­nyń orasan zor áleýeti iske asyrylyp jatyr. Byltyr Adam saýdasyna qarsy is-qımyl týraly zań qabyldandy. Bul adamdy erkinen tys qandaı da bir jolmen paıdalanýǵa bolmaıtynyna kepildikti kúsheıtti. Turmystyq zorlyq-zombylyq úshin beriletin jaza edáýir qatańdatyldy. Neke­lesýge májbúrlegeni úshin qylmys­tyq jaýapkershilik belgilendi. Adam ur­laǵan­dar da qatań jazalanady. Sony­men qatar qylmystyq sot úderisin izgilendirý jáne onyń tıimdiligin arttyrý úshin naqty qadamdar jasaldy, tıisti kodeks­terge aýqymdy túzetýler engizildi.

Konstıtýsııanyń mereıli belesine oraı Raqymshylyq týraly zań qabyl­dandy. Sebebi memleket qylmyspen kúres saıasaty men áleýmettik ádildik máselesine kelgende adamgershilik qundylyqtaryn bas­ty orynǵa qoıady. Konstıtýsııa árdaıym adam quqyǵynyń temirqazyǵy bolýǵa tıis. Bul – memleket saıasatyndaǵy buljymas qaǵıda. Konstıtýsııamyz aldaǵy ýaqytta da halqymyzdyń jarqyn bolashaǵyna jol ashatyn eń basty qujat bolyp qala bermek.

– Ata zań elimizdiń jalpyulttyq biregeıligin nyǵaıtýdy, sondaı-aq zańdy múltiksiz saqtaý jáne adal azamat ıdeo­logııasyn ilgeriletýdi kózdeıtin jańa qoǵamdyq kelisimniń aıqyn nyshanyna aınaldy. Zań ústemdigi – ádiletti qoǵam qurýǵa jáne azamattarymyzdyń berekeli ómirin qamtamasyz etýge aparatyn tóte jol. Sondyqtan taǵy da qaıtalap aıtamyn: elimizdiń barlyq azamaty zańdy qurmettep, saqtaýy kerek. Qazaqstannyń zańgerler qaýymdastyǵy azamattarymyzǵa Konstıtýsııanyń negizgi erejelerin túsindirip, Zań men tártip qaǵıdatyna saı qoǵamdaǵy árbir áreketine jaýapkershilikpen qaraýǵa úndeýi qajet. Qazaq­stan Konstıtýsııasy ultymyzdyń ke­mel­digi men bolashaqqa umtylysyn bú­kil álemge pash etedi. Konstıtýsııanyń ár joly men rýhyn saqtaý, sonyń negizinde joǵa­ry quqyqtyq mádenıet pen ulttyń jańa sapasyn qalyptastyrý – elimizdiń kele­shek­tegi tabysynyń kepili. Muny barsha halyq túsinýge tıis, – dedi Memleket basshysy.

Konstıtýsııamyzdyń jasampazdyq kúshi zor

Buǵan qosa Prezıdent geosaıası turaqsyzdyq beleń alyp, tehnologııa kóz ilespes jyldamdyqpen damyp jatqan kezeńde zańnamany udaıy jańǵyrtýdyń mańyzy zor ekenin aıtty. Jappaı sıfr­landyrý jáne jasandy ıntellekt memleket pen qoǵamdy órkendetýdiń múldem jańa uǵymdary men tásilderiniń paıda bolýyna yqpal etti. Kóptegen elde adamnyń róli men orny, jalpy onyń postgýmanıstik álemde tirshilik etýi jóninde qoǵamdyq jáne parlamenttik pikir­ta­lastar qyzý júrip jatyr. Bıoteh­no­logııanyń jedel damýy da biraz suraq týyn­datady. Onyń saldary kúrdeli quqyq­tyq kollızııaǵa jáne qalyptasqan etıkalyq normalardyń eskirýine ákelip soǵýda. Zań shyǵarýshylar halyqaralyq quqyq júıesin qaıta qurý arqyly óz eliniń egemendigin saqtaý mindetimen betpe-bet keledi. Sondyqtan konstıtýsıonalızm eshqashan bir orynda turmaıdy. Ol zań shyǵarý úderisimen tyǵyz baılanysty. Alaıda oǵan múldem jańa tehnologııalyq, ekonomıkalyq jáne geo­saıası jaǵdaılar áser etedi. Osy oraı­da Memleket basshysy bul máse­leni Qazaq­stannyń kásibı zańgerler qaýymdastyǵy jan-jaqty zerttep, udaıy nazarda ustaýǵa tıis dep sanaıtynyn jetkizdi.

– Ult zańy – Konstıtýsııamyzdyń ja­sam­pazdyq kúshi zor. О́ıtkeni Ata zańnyń ár babynda barsha azamattarymyzǵa ortaq qundylyqtar men birtutas halqymyzdyń maqsat-múddesi bar. Konstıtýsııalyq, saıası, ekonomıkalyq reformalardyń, halqymyzdyń orasan zor kúsh-qýaty men áleýetiniń, sondaı-aq bilim, ǵylym jáne mádenıet salasyna salynǵan aýqymdy ınvestısııalardyń arqasynda elimizde shyn máninde jaqsy ózgerister jasalyp jatyr. Jaqsyny jaqsy dep aıtý kerek. Bul da – ádilettilik kórinisi. Oqýshylarymyz ben stýdentterimiz bedeldi halyqaralyq olımpıadalarda top jaryp júr. Sportshylarymyz álemdik saıystarda jeńimpaz bolyp, elimizdiń mereıin asyrýda. Aldyna naqty maqsat qoıǵan azamattarymyzdyń bári bilim, ǵylym, óner, bıznes jáne basqa da kóptegen salada tabysqa jetýde. Qazaqstan halyqaralyq qaýymdastyqqa ashyq memleket, bizde ǵalamtor erkindigi bar ekenin eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Elimizde birde-bir jeliniń negizgi arnasy jabylǵan joq, barlyq azamatqa álemdik jańalyqtardyń kózderine jol ashyq. Bizdiń azamattarymyz shetelge erkin baryp turady. Al jastarymyz ózderi tańdaǵan ýnıversıtetterde bilim alýda, olarǵa eshqandaı tosqaýyl, kedergi joq. Osyndaı memlekettik saıasat óz jalǵasyn tabady. Kóptegen eldiń jastary bizdi bolashaǵy jarqyn memleket retinde tanıdy, Qazaqstanǵa kelgisi keledi, kelip te jatyr. Elimizdiń maqsaty – aıqyn, keleshegi – zor, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Osy oraıda Memleket basshysy sıfr­landyrý men jasandy ıntellektini el ıgiligine qoldanatyn ozyq memleket bolýǵa bastaıtyn belsendi jumys júrgizilip jatqanyn atap ótti. Onyń aıtýynsha, qazir Qazaqstannyń barlyq aımaǵynda myńdaǵan shaqyrym jol salynyp, jóndelýde. Áýejaılar men kópirler boı kóterip, sý nysandarynyń qurylysy bastalyp jatyr. Turǵyn-úı kommýnaldyq sharýashylyǵy jáne basqa da mańyzdy ınfraqurylym salynýda. Jalpy, Úkimetke ınfraqurylymdyq qury­lystyń sapasyna basa mán berý qajet degen qatań nusqaý berildi. Bul másele Úkimettiń jáne quqyq qorǵaý mekeme­leriniń baqylaýynda bolady. Elimizde jyl saıyn kóptegen óndiris oryndary ashy­latyn boldy. Ásirese joǵary tehnolo­gııa salasyndaǵy kásiporyndar iske qo­sylýda. Osylaısha, biz ulttyq ekono­mı­kamyzdyń myqty ındýstrııalyq negizin qalap jatyrmyz. Investısııa tar­typ, bızneske qolaıly jaǵdaı jasap, aımaq­tardy qoldaý úshin júıeli jumys iste­lý­de. Sonyń nátıjesinde bıylǵy jeti aı­daǵy ekonomıkalyq ósim 6 paıyzdan asty.

– Munyń bári aıaq astynan paıda bolǵan joq. Bul – qajyrly eńbektiń jáne tabandy túrde jasalǵan túbegeıli reformalardyń nátıjesi. Júıeli jáne úılesimdi jumys pen berekeli birliktiń arqasynda elimiz jańa kezeńge qadam basty. Bir sózben aıtqanda, Qazaqstan birtindep damýdyń dańǵyl jolyna túsip keledi. Endi bos sózge berilmeı, jan-jaqty órkendeýge bastaıtyn osy baǵdarymyzdan aınymaı, tek qana alǵa umtylýymyz kerek. Sonda biz ozyq oıly ult bolyp, teńdessiz tabysqa qol jetkizemiz, bıik belesterdi baǵyndyramyz. Biz bárimiz tól tarıhymyzǵa qazaqtyń qaıta jańǵyrý dáýiriniń ókili retinde enýge tıispiz. Sebebi bárimiz bir dáýirde ómir súremiz, elimizdiń bolashaǵyna birge jaýaptymyz. Bizdiń urpaq mindetti túrde úlken jetistikke kýá bolyp, tabysqa jetýi kerek. Balalarymyz ben nemerelerimizge damyǵan, órkenıetti, quqyqtyq el qaldyrýymyz qajet. Bul – bizdiń tarıhı boryshymyz. Osy maqsatqa jetý úshin biz qazir Ádiletti, Taza, Qaýipsiz ári Qýatty Qazaqstandy quryp jatyrmyz. Túptep kelgende, bul – ulttyq ıdeologııa. Bizdiń basty mindetimiz – ozyq oıly, básekege qabiletti ult bolý, halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý, eldegi turaqtylyqty saqtap, qoǵamdyq kelisimdi qamtamasyz etý. Sondyqtan qazaq eliniń qasterli tólqujaty – Konstıtýsııamyzdyń ár baby múltiksiz oryndalady. Bul – barshaǵa ortaq mindet, – dedi Prezıdent.

Sóziniń sońynda Qasym-Jomart Toqaev 8 qyrkúıekte halyqqa Joldaýyn jarııalaıtynyn, elimizdiń ekonomıkalyq jáne áleýmettik saıasatyndaǵy mańyzdy maqsat-mindetterdi aıqyndaıtynyn eske saldy.

– Konstıtýsııamyzdyń 30 jyldyǵy – elimiz úshin tarıhı meje. Búgin aramyzda Konstıtýsııamyzdyń alǵashqy jobalaryn ázirleýge qatysqan azamattar otyr. Sońǵy konstıtýsııalyq reformany júzege asyrýǵa belsene atsalysqan burynǵy depýtattar men belgili ǵalymdar bar. Bárińizge zor rızashylyǵymdy bildiremin. Men Konstıtýsııanyń 30 jyldyǵyna oraı memlekettik nagradamen, sonyń ishinde merekelik medaldar bar, bir top azamatty marapattaý týraly sheshim qabyldadym. Barshańyzǵa amandyq, tabys tileımin! Konstıtýsııamyzdyń aıbyny asqaq bolsyn! – dedi Memleket basshysy.

Sonymen qatar jıynda Konstıtý­sııalyq sottyń tóraǵasy Elvıra Ázimova, BUU-nyń Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy turaqty ókili Sarangoo Radnaaragchaa, Zań konsýltanttarynyń respýblıkalyq alqasynyń tóraǵasy Serik Aqylbaı, Par­lament Májilisi Zańnama jáne sot-quqyq­tyq reforma komıtetiniń tóraǵa­sy Snejanna Imasheva, BUU-nyń Adam quqyqtary jónindegi komıtetiniń múshesi, О́zbekstan Respýblıkasynyń Adam quqyq­tary jónindegi ulttyq ortalyǵynyń dırektory Akmal Saıdov sóz sóıledi.

Konferensııa barysynda Prezıdent eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna, zańdylyq pen tártipti nyǵaıtýǵa qosqan eleýli úlesi úshin bir top azamatty memlekettik nagradalarmen marapattady.