«Bıyl biz jańa kezeńge qadam bastyq. Halqymyz jalpyulttyq referendýmda saıası jańǵyrý baǵdaryn qoldady. Konstıtýsııalyq reforma Jańa, Ádiletti Qazaqstandy qurý jolyndaǵy asa mańyzdy qadam boldy. Elimizdegi saıası jańǵyrý endi ekonomıkalyq ózgeristerge ulasýǵa tıis», dedi Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2022 jyly 1 qyrkúıektegi «Ádiletti memleket. Birtutas ult. Berekeli qoǵam» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda. Memleket eń aldymen barlyq halyqqa teń múmkindik berip, ádildik ornatýdy kózdeıtinin aıtqan ol saıası ózgerister táýelsiz elimizdiń jarqyn bolashaǵyn aıqyndaıtynyn jetkizdi.
Jalpy, Memleket basshysy eldegi saıası jáne áleýmettik-ekonomıkalyq jańǵyrýlardy júzege asyrýdy prezıdenttik ókilettikke kirisken kúnnen qolǵa alǵany belgili.
El tarıhyndaǵy eń aýqymdy saıası jańǵyrý qandaı eleýli ózgeris ákeldi jáne memleketke qandaı paıdasy boldy? Bul oraıda, birinshiden, halyqtyń óz yqtııaryn bildirýine dańǵyl jol ashqan referendým ınstıtýtynyń qaıta qoldanysqa engizilýin aıtýǵa bolady. Buǵan deıin elimizde jalpyulttyq referendým sońǵy ret 1995 jyly ótken eken. Arada shırek ǵasyrdan asa ýaqyttan soń Memleket basshysy taǵdyrsheshti máselelerdi daýysqa salyp iske asyrý «Halyq únine qulaq asatyn memleket» ıdeıasyna saı ekenin aıtyp, Konstıtýsııaǵa ózgerister engizýdi referendým arqyly júzege asyrýdy usyndy jáne bul sheshim demokratııalyq ustanym turǵysynan durys qadam bolǵanyn ýaqyttyń ózi dáleldep otyr.
Sarapshylar konstıtýsııalyq referendým arqyly Ata zańymyzǵa engizilgen ózgeristerdi birneshe topqa bólip qarastyrady. Sonyń birinshisi – sýperprezıdenttik basqarýdan prezıdenttik basqarýǵa kóshý, Memleket basshysynyń óz ókilettigi kezinde eshbir saıası partııa qatarynda bolmaýy, onyń jaqyn týystaryna memlekettik saıası qyzmetshiler men kvazımemlekettik sektor sýbektileriniń basshylary laýazymdaryn atqarmaýy.
«Prezıdenttik respýblıka bolǵannan keıin Prezıdent 7 jyl merzimge ǵana saılanady. Sonymen qatar onyń týystary bılikte qyzmet atqarmaıdy. Parlamentke saılaý júıesi ózgertilip, endi depýtattar tek partııalar atynan ǵana emes, ózin-ózi usyný arqyly jáne bir mandatty okrýgpen saılanady. Onyń nátıjesin qazir kórip otyrmyz», deıdi Konstıtýsııaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý jónindegi usynystardy ázirlegen jumys tobynyń múshesi, Májilis depýtaty Marat Báshimov.
Onyń aıtýynsha, «Kúshti Prezıdent, yqpaldy Parlament, esep beretin Úkimet» qaǵıdaty osy konstıtýsııalyq reformadan shyqqan. О́ıtkeni Úkimet jaýapkershilikti ulǵaıtyp otyrýy kerek. Osyndaı konstıtýsııalyq ózgerister qoǵam men memleket arasyndaǵy qarym-qatynasty jáne onyń ashyqtyǵyn kúsheıtip, adam quqyqtaryna basa nazar aýdaryldy.
Túzetýlerdiń ekinshi toby Parlamenttiń mártebesine baılanysty. Majorıtarlyq saılaý júıesi jandandyrylyp, zań shyǵarýshy organdy qalyptastyrý tártibi qaıta qaralyp, Parlament pen onyń palatalarynyń ókilettikteri kúsheıtildi. Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi men Qazaqstandyq qoǵamdyq damý ınstıtýty ázirlegen «2022 jylǵy konstıtýsııalyq reforma jáne Qazaqstandaǵy delıberatıvti demokratııa ınstıtýtyn damytý týraly» baıandamada bul jaıynda bylaı deıdi:
«Májilistegi QHA kvotasy joıyldy (ishinara Senatqa berildi), ol qazir jasyryn daýys berý arqyly jalpyǵa birdeı, teń jáne tikeleı saılaý quqyǵy negizinde aralas saılaý júıesi boıynsha saılanatyn 98 depýtattan turady: biryńǵaı jalpyulttyq saılaý okrýginiń aýmaǵy boıynsha proporsıonaldy ókildik júıesi, sondaı-aq bir mandatty aýmaqtyq saılaý okrýgteri boıynsha.
Senattyń ókilettigi kúsheıtildi, ol endi Konstıtýsııalyq sottyń jáne Joǵarǵy Sot Keńesiniń tóraǵalaryn qyzmetke taǵaıyndaýǵa kelisedi.
Birqatar túzetý Májilistiń zań shyǵarý úderisindegi ustanymyn kúsheıtýge jáne onyń baqylaý fýnksııalaryn oryndaýyna baǵyttalǵan: Májiliske keıinnen Senattyń maquldaýyna jatatyn zańdar qabyldaý quqyǵy berildi. Májilistiń jylyna eki ret Joǵary aýdıtorlyq palata tóraǵasynyń esebin tyńdaý ókilettigi engizildi. Májiliske Senattyń Májilis depýtattarynyń jalpy sanynyń úshten ekisiniń kópshilik daýsymen qabyldaǵan zań redaksııasymen kelispeýin eńserý quqyǵy berildi, sodan keıin zań on kún ishinde Prezıdentke Senattyń qaıta qaraýynsyz qol qoıýǵa usynylady», delingen.
Konstıtýsııalyq reformalardyń nátıjesinde Ádiletti Qazaqstandy qurý jolynda ómirge kelgen mańyzdy jańalyq – Konstıtýsııalyq sottyń qurylýy. Buǵan deıin elimizde Konstıtýsııalyq keńes jumys istegeni belgili. Biraq oǵan qarapaıym jurtshylyq júgine almaıtyn. Jańa memlekettik organnyń artyqshylyǵy – eldiń kez kelgen turǵyny oǵan tikeleı júginip, quqyqtyq kómek ala alady. Prezıdenttiń ózi bul organnyń jumysyna baǵa berip: «Ádiletti Qazaqstannyń aınasy» degen bolatyn.
Konstıtýsııaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý jónindegi usynystardy ázirlegen jumys tobynyń múshesi, Konstıtýsııalyq sot sýdıasy Erkin Ońǵarbaevtyń aıtýynsha, bul mekemeniń qurylýy memlekettik organdardy tártipke keltirip, zań shyǵarý úderisine, sonyń ishinde Parlament pen Úkimet jumysyna oń áser etedi.
«Konstıtýsııalyq sot óz jumysyn bastaǵaly beri 74 normatıvtik qaýly qabyldady. Olardyń basym bóligi – azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn qorǵaýǵa baǵyttalǵan. 1948 jyly BUU Adam quqyqtarynyń jalpyǵa birdeı deklarasııasyn qabyldaǵany belgili. Eger Konstıtýsııamyzǵa qaraıtyn bolsaq, osy adam men azamattyń negizgi quqyqtary men bostandyqtarynyń barlyǵy derlik bizdiń zańnamamyzda kórinis tapqan. Bizdiń basty rólimiz – adam quqyqtaryn, olardyń bólinbeıtin jáne absolıýtti sıpatyn Konstıtýsııalyq sot arqyly qorǵaý», deıdi ol.
Konstıtýsııalyq reforma nátıjesinde Prezıdenttiń oblystardyń, respýblıkalyq mańyzy bar qalalardyń jáne astananyń ákimderi laýazymyna keminde eki kandıdatýra usynatyny týraly normalar da engenin de aıtý kerek. Prezıdent atalǵan ákimderdi qyzmetke taǵaıyndaýdy tıisti máslıhattar depýtattarynyń kelisimimen júzege asyrady.
Sondaı-aq ákimderdi balama negizde saılaý ınstıtýtynyń engizilýi – jergilikti basqarý júıesin jetildirý jolyndaǵy mańyzdy qadam. Bul tetik máslıhattardyń ókilettigin kúsheıtip qana qoımaı, kadrlyq sheshim qabyldaýda jergilikti halyqtyń pikirin eskerýge múmkindik beredi. Nátıjesinde, halyq pen memlekettik organdar arasyndaǵy senim men qarym-qatynas deńgeıi artty.
Senatty qalyptastyrý tártibi negizinen ózgerissiz qaldy: burynǵydaı ár oblystan, respýblıkalyq mańyzy bar qaladan jáne astanadan eki depýtattan saılanady. Degenmen mańyzdy jańalyq – Prezıdent taǵaıyndaıtyn senatorlar sany 15-ten 10-ǵa deıin qysqartyldy. Onyń beseýi Qazaqstan halqy Assambleıasynyń usynysy boıynsha bekitiledi. Bul ózgeris Parlamenttiń derbestigin arttyryp, Senattyń zań shyǵarý úderisindegi jaýapkershiligin kúsheıtedi.
Sonymen qatar saıası reformalar sheńberinde partııalardy tirkeý rásimi aıtarlyqtaı jeńildetildi. «Saıası partııalar týraly» zańǵa engizilgen túzetýlerge sáıkes, partııa qurýǵa bastamashyl toptyń sany 1000-nan 700 adamǵa deıin qysqardy. Partııany tirkeý úshin qajet múshe sany 20 myńnan 5 myńǵa deıin tómendetildi. Al aımaqtardaǵy fılıaldar men ókildikterdiń sany burynǵy 600-diń ornyna 200 bolýy jetkilikti. Buǵan qosa quryltaı sezin ótkizý merzimi 2 aıdan 3 aıǵa deıin uzartylyp, uıymdastyrý komıtetiniń qyzmet etý merzimi 6 aıdan 7 aıǵa deıin ulǵaıtyldy.
Jalpy alǵanda, bul reformalar saıası júıeni demokratııalandyrýǵa, básekelestikti arttyrýǵa jáne azamattardyń el ómirine belsendi aralasýyna keń jol ashty.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev referendým qorytyndysy boıynsha Qazaqstan halqyna jasaǵan úndeýinde osy ózgeristiń bárin atap óte kele: «Biz qoǵamdyq jáne jeke qundylyqtar júıesin túbirimen jańǵyrta bilýimiz kerek. Sonda ǵana barlyq salada túbegeıli ózgeris jasaı alamyz. Jańa Qazaqstannyń eń basty baılyǵy – halyq. Al eń negizgi maqsaty – azamattardyń baqytty ómir súrýin qamtamasyz etý. Árbir azamatymyz saıası ózgerister men ekonomıkalyq ósimniń jemisin kórýi qajet. Qurǵaq ýáde men bos sóz eshqaıda aparmaıdy. Men úshin naqty is pen shynaıy ózgeris bárinen mańyzdy. Bul maqsatqa qol jetkizý úshin bar kúsh-jigerimdi salamyn», degeni belgili.
Ádil qoǵamnyń negizin qalyptastyratyn zań men tártip qaǵıdaty óz bastaýyn eń aldymen, Ata zańnan alady. Memlekettiligimizdiń myzǵymas, táýelsizdigimizdiń tuǵyrly bolýy úshin árbir azamat zańǵa baǵynyp, tártipke boısunyp, sanaly ári qaýipsiz qoǵamdy damytýǵa atsalysýy qajet. Jarqyn bolashaqqa jol salǵan óser eldiń eń basty maqsaty osy bolsa kerek.
