«Shóldegi kemeler», «Ships in the Desert» – Fırnsaıdtyń ǵasyr basynda Qazaqstanda ótkizgen tórt jyl ómirine negizdelgen esseler jınaǵy. Ol alǵashynda Beıbitshilik korpýsynda aǵylshyn tilinen sabaq berse, keıinirek stıpendııalyq baǵdarlamany basqarǵan. Avtor ózin tereń oılana biletin ári eń bastysy – tózimdi adam retinde kórsetedi.
Jınaqtaǵy sapar jazbalary, reportaj ben Aral teńizi týraly zertteýdiń úılesimi ózara birin biri tolyqtyryp tur. Avtordyń aıtýynsha，sýarmaly eginshilikti, ásirese maqta óndirisin damytý maqsatynda Keńes úkimetiniń jasaǵan áreketteri Araldy joıyp jiberdi.
Aral teńizi apaty – sońǵy ǵasyrdaǵy adam áreketinen bolǵan eń úlken ekologııalyq apattardyń biri, tipti, eń soraqysy deýge de bolady. Tek 40 jyl ishinde álemdegi tórtinshi iri ishki sý aıdyny óziniń burynǵy kóleminiń nebári 10 paıyzyna deıin kishireıdi.
Munyń saldarynan – ýlanǵan jer, ýytty shań tasyǵan jeldermen qatar shól dalanyń qumyna qadalyp, áli kúnge deıin tikesinen turǵan, tot basqan keńestik balyq aýlaý kemeleri qaldy. Olardyń kópshiliginiń syrtynan oraq pen balǵa tańbasy áli de aıqyn kórinedi.
Fırnsaıd bul apatty jaı ǵana Keńestik júıege tıesili másele retinde qarap, jyly jaýyp qoıa salýyna qarsy turady. «Keńestik júıeni kinálaý ońaı, tipti, jubanysh ta beretindeı. Biraq bul Ford kompanııasynyń 1970-jyldardaǵy atyshýly taldaýynan esh aıyrmasy joq: onda Pinto kóliginiń tehnıkalyq aqaýlarynan kóz jumǵandar men kúıip qalǵandar úshin ótemaqy tólegen áldeqaıda arzan degen qorytyndy jasalyp, aqaýdy túzetýge esh áreket jasalmady…»
Osyǵan uqsas taǵy bir mysal – jahandyq jylyný. Fırnsaıd: «Amerıkada da ózindik Aral teńizi bar. Ol – Ogallala jerasty sý qoımasy», deıdi. Jınaqtaǵy ekinshi esse «The Missionary Position: Ortalyq Azııadaǵy úgit-nasıhat saıasatyna jeke kózqaras» dep atalady. Munda avtor Beıbitshilik korpýsyndaǵy erikti retindegi qyzmeti men Ortalyq Azııada kóbeıip kele jatqan hrıstıan mıssıonerleriniń áreketteri arasyndaǵy aıyrmashylyqtardy saralaýǵa tyrysady. Olardy túsinýge talpynǵanyna qaramastan, mıssıonerlerdiń áreketi avtorǵa kóbine kúmándi kórinedi. Dese de, ol ózi de bul aımaqqa senim men qundylyq negizinde kelgenin moıyndaıdy.
Fırnsaıd bul taqyrypty shamadan tys aýyrlatyp jibergendeı áser qaldyrady. Iá, AQSh saıasaty turǵysynan alǵanda, Beıbitshilik korpýsy múlde beıtarap dep aıtýǵa kelmeıdi. Biraq aǵylshyn tilin úıretý eshqashan ózge halyqtyń senimi men dástúrin buzýdy maqsat etpeıdi. Ol bylaı deıdi:
«Men ol jaqta muǵalim boldym – bilim berýshi mıssıonermin. Biraq bul dinı mıssıonerlikpen birdeı emes». Máselen, ol Emerson men Toro shyǵarmalaryn oqytqanda, tek amerıkandyq darashyldyq ıdeıalaryn ǵana emes, onyń ar jaǵyndaǵy transsendentalızmdi, oǵan áser etken nemis pen úndi fılosofııasyn (ekeýi de «Bhagavad Gıtany» asa joǵary baǵalaǵan) túsindiredi.
«Jańa ıdeıalardy jetkizý men bar dástúrdi joıýdyń ara-jigin qalaı ajyratýǵa bolady?» degen suraq qoıady avtor. Fırnsaıdtyń jazbasyndaǵy utymdy tustary – ol kezdestirgen adamdar men barǵan jerlerin sıpattaǵan tustary.
Kitaptaǵy keıbir áserli úzindiler ásirese uzaq esselerde kezdesedi. Keń aýqymdy tarıhı jáne halyqaralyq kontekster amerıkalyq oqyrman úshin paıdaly bolýy múmkin. Alaıda bul aımaqqa qyzyǵýshylyǵy bar kez kelgen adam bul málimettermen ózge ádebıetter arqyly burynnan tanys bolýy yqtımal. Al qysqalaý, júrekpen jazylǵan ári tereń taldaýsyz esseler áldeqaıda shynaıy áser qaldyrady.
«Shóldegi kemeler» kólemi jaǵynan shaǵyn kitap. Ondaǵy esseler óz aldyna jeke týyndylar bolǵanymen, taqyryptyq jaǵynan bir-birimen álsiz baılanysqan. Shet elde ómiriniń bir bóligin ótkizgen keı adamdar sol tájirıbeden keıin burynǵy qalpyna qaıta orala almaıdy. Djeff Fırnsaıd – solardyń biri, ol Aral teńiziniń qasiretti jaǵdaıyn shetel oqyrmanyna tanystyrýdy maqsat etken ǵalymdardyń da biri.
