ShYU: Jahandyq beıbitshilik pen qaýipsizdik múddesi – bárinen bıik

Elimizdiń eń iri saýda seriktesi

Kezdesý barysynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev tarıhı Tıanszın shaharynda qonaqjaılyq tanytqany úshin Tóraǵa Sı Szınpınge alǵys aıtty. Memleket basshysy Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń sammıtine qatysýǵa shaqyrýdy zor yqylaspen qabyl alǵanyn jetkizdi.

– Biz Sizdiń elińizdiń osy uıymǵa tóraǵalyq etýin tolyq qoldaımyz. Uıymnyń kún tártibinde turǵan máselelerdi talqylaý jumysyna belsene atsalysyp jatyrmyz. Sondaı-aq Sizdi Ekinshi dúnıejúzilik soǵystaǵy Jeńis pen Qytaıdyń japon basqynshylyǵyna qarsy soǵystaǵy jeńisiniń 80 jyldyǵymen quttyqtaımyn. Sizdiń elińiz fashızm­di jeńýge ólsheýsiz úles qosty. Qytaı halqy soǵys jyldarynda naǵyz batyldyq, shynaıy otanshyldyq, qaıtpas qaısarlyqtyń ozyq úlgisin kórsetti. Muny bári jaqsy biledi jáne joǵary baǵalaıdy, – dedi Memleket basshysy.

Qazaqstan Prezıdenti QHR Tóraǵasy Sı Szınpınniń tikeleı qol­daýymen qazaq-qytaı qatynasy buryn-sońdy bolmaǵan qarqynmen damyp jatqanyn zor rızashylyqpen atap ótti. Bul baılanys máńgilik ári jan-jaqty strategııalyq seriktestik rýhynda nyǵaıýda. Byltyr eki el arasyndaǵy taýar aınalymy 44 mlrd dollarǵa jetti. Bul – eń joǵary kórsetkish.

– Osy oń úrdis bıyl da saqtalyp otyr. Qytaı – Qazaqstannyń eń iri saýda seriktesi. Ortaq iri jobalarymyz júzege asyrylyp jatyr. Men osy saparymnyń aıasynda Qazaq-qytaı iskerlik keńesiniń otyrysyna qatysamyn. Qytaıdyń birqatar iri kompanııasynyń basshylarymen kezdesemin. Bıyl Qazaqstanda Qytaı týrızmi jyly ekenin erekshe kóńilmen atap ótkim keledi. Eki eldiń mádenı-gýmanıtarlyq yqpaldastyǵyn nyǵaıtýǵa qolaıly jaǵdaı jasalǵan. Sonyń jarqyn mysaly – Qazaqstanda Lý Ban zerthanasynyń ekinshi jáne úshinshi fılıaldary ashylatyn boldy. Beıjiń qalasynda Qazaqstannyń mádenıet ortalyǵyn ashý týraly sheshimińiz úshin Sizge zor alǵys aıtamyn, – dedi Prezıdent.

О́z kezeginde QHR Tóraǵasy Sı Szınpın Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń sammıtine jáne Ekinshi dúnıejúzilik soǵystaǵy Jeńistiń 80 jyldyǵyna arnalǵan saltanatty is-sharalarǵa qatysýǵa nıet tanyt­qany úshin Qasym-Jomart Toqaevqa rızashylyǵyn bildirdi. Onyń aıtýyn­sha, Beıjiń qazaq-qytaı máńgi ári jan-jaqty seriktestigin tereńdetýge aıryqsha mán beredi.

– Araǵa eki aı salyp qaıta júzdesip otyr­myz. Bul qytaı-qazaq qatynas­tary­nyń deńgeıi joǵary ári erekshe sıpatta ekenin kórsetedi. Sizdiń tóraǵalyǵyńyzben ekinshi «Qytaı – Ortalyq Azııa» sammıti tabysty ótti. Biz Qytaı men aımaq elderiniń yntymaqtastyq rýhyna saı keletin jáne Qytaı – Ortalyq Azııa dıaloginiń jańa kezeńine jol ashatyn mańyzdy qujattar qabyldadyq. Sondaı-aq qytaı-qazaq qatynastaryna tyń serpin beretin jańa strategııalyq ýaǵdalastyqtarǵa qol jetkizdik. Halyq­aralyq ahýal qalaı qubylatynyna qaramastan, Qytaı men Qazaqstan – bir-birine árdaıym senim artyp, arqa súıeı alatyn strategııalyq seriktester. Eki el tatý kórshilik jáne dostyq baılanystarǵa árqashan beıil. Biz ashyqtyq pen ózara tıimdi yntymaqtastyq qaǵıdattarynan aınymaı, taǵdyry ortaq kórshiles elder qoǵamdastyǵyn qurý baǵytyn ustanamyz. Túpki múddemiz ben basty túıtkilderge qatysty máselelerde bir-birimizge jan-jaqty qoldaý kórsetýge ázirmiz. Sonymen qatar qytaı-qazaq qatynastaryn múldem jańa deńgeıge kóterý úshin san qyrly yntymaqtastyǵymyzdy keńeıtýge nıettimiz, – dedi Sı Szınpın.

Kezdesý barysynda saýda-ekonomı­kalyq, ınvestısııalyq jáne mádenı-gýmanıtarlyq yntymaqtastyqty nyǵaıtý joldary qarastyryldy. Taýar aınalymyn ulǵaıtýdyń jáne kólik-logıstıka, energetıka, sıfrlandyrý, jasandy ıntellekt, aýyl sharýashylyǵy salalarynda iri ınvestısııalyq jobalardy iske asyrýdyń mańyzyna nazar aýdaryldy.

Memleketter basshylary óńirlik jáne halyqaralyq kún tártibindegi ózekti máseleler jóninde pikir almasty.

Qazaqstanda Lý Ban zerthanalary ashyldy

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev pen QHR Tóraǵasy Sı Szınpınniń joǵary deńgeıdegi kelissózderinen keıin Qazaqstanda ekinshi jáne úshinshi Lý Ban zerthanalarynyń ashylý rásimi ótti.

Bul joba Lý Ban zerthanasynyń tájirıbesin taratý jónindegi Memleket basshysynyń tapsyrmasy aıasynda iske asyryldy. Ol ekonomıkanyń túrli sektory boıynsha tájirıbege baǵdarlanǵan oqytý men maman daıarlaýdy kózdeıdi.

Ekinshi zerthana L.N.Gýmılev atyn­daǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde, al úshinshisi Almaty qalasyndaǵy Logıstıka jáne kólik akademııasynda ashyldy.

Lý Ban zerthanasy elimizde alǵash ret ınjenerlik-tehnıkalyq bilim berýdi damytýǵa arnalǵan alań retinde 2023 jyly D.Serikbaev atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan tehnıkalyq ýnıversıtetinde qurylǵan bolatyn.

Syn-qaterlermen kúres jóninde tórt ortalyq qurýdy qoldaımyz

1 qyrkúıek kúni «Meıszıan» konferens-ortalyǵynda ShYU-ǵa múshe memleketter basshylary keńesiniń 25-otyrysy saltanat qurdy. Atalǵan is-sharada Qazaqstan Prezıdenti sóz sóılep, Sammıtti joǵary deńgeıde uıymdastyrǵany jáne tarıhy baı Tıanszın qalasynda jyly qarsy alǵany úshin QHR Tóraǵasy Sı Szınpınge rızashylyq bildirdi.

– Qurmetti Sı Szınpın myrza, Sizdi jáne barsha qytaılyq dostarymyzdy elderińizdiń Shanhaı yntymaq­tas­tyq uıymyna tabysty tóraǵalyq etýi­men quttyqtaımyn. Qazaqstan ShYU sheń­berindegi qaýipsizdik pen turaq­tylyqty, ekonomıkalyq yqpaldastyq jáne mádenı-gýmanıtarlyq baılanystardy nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan Qytaıdyń sarabdal saıasatyn joǵary baǵalaıdy. Qytaıdyń japon basqynshylyǵyna qarsy kúrestegi jeńisiniń 80 jyldyǵy jáne Ekinshi dúnıejúzilik soǵystaǵy jeńistiń 80 jyldyǵy sekildi qos tarıhı mereıtoı qarsańynda ótip jatqan búgingi Sammıtke erekshe mán beremiz. Bul aıtýly datalar barsha adamzatqa jer betindegi halyqtyń berekeli ómir súrýine, birligi men yntymaǵyn arttyrýǵa qyzmet etýi qajet. Sondaı-aq tarıhı shyndyqty burmalaýǵa jol bermeı, óskeleń urpaqty patrıotızm rýhynda tárbıelep, shynaıy qundylyqtardy ustanýǵa úndeýi kerek, – dedi Prezıdent.

Qasym-Jomart Toqaev Shanhaı ynty­maq­tastyq uıymyn álemdik qaýymdastyq tıimdi, yqpaldy ári qajetti halyqaralyq qurylym retinde tanıtynyn atap ótti.

– Qazaqstan ShYU-nyń teńgerimdi kóp­polıar­li álemdik tártip ornatý, qaýipsiz­dik pen turaqtylyqty qamtamasyz etý, memleketterdiń ishki isine aralaspaý jáne egemendi damý quqyǵyn moıyndaý, son­daı-aq ádil halyqaralyq saýda men ózara tıim­di ınvestısııalyq yntymaqtastyq sekil­di basty maqsattaryn tolyq qoldaı­dy. Uıymnyń basym mindetteri jańa tehnologııalyq dáýirde halyqtarymyz­dyń ál-aýqatyn, qaýipsizdigin jáne ornyq­ty damýyn qamtamasyz etýdi kózdeı­di. ShYU jarǵylyq qujattarynyń negizgi qaǵıdattaryn berik ustana otyryp, Qazaq­stan «úsh zulymdyqqa», ıaǵnı terrorızmge, separatızmge jáne dinı ekstremızmge qarsy kúreste kúsh-jiger biriktirýdi óte ózekti sanaıdy. Biz jahandyq beıbitshilik pen qaýipsizdik múddesi úshin halyqara­lyq yntymaqtastyq nyshanyna aınal­ǵan «Shanhaı rýhyn» odan ári ilgeriletýdi qýattaımyz, – dedi Memleket basshysy.

Qazaqstan Prezıdenti ShYU-ny damytýdyń basym baǵyttary jónindegi kózqarasyn jetkizdi. Eń birinshi basymdyq – Uıym aıasyndaǵy strategııalyq seriktes­tik pen ózara qoldaýdy nyǵaıtý.

– Geosaıası qaqtyǵystardyń ýshyǵýy, tehnologııalyq báseke, qarjy-ekono­mı­kalyq sanksııa, ekologııalyq jáne tehnogendi apattar beleń alǵan kezeńde ShYU saıası yqpaldastyqty keń aýqymda úılestirýge, halyqaralyq qoǵamdastyq­tyń ózara senimin nyǵaıtýǵa, gýmanıtar­lyq yntymaqtastyq pen órkenıetaralyq dıalogti damytýǵa arnalǵan turaqty alańǵa aınalýǵa tıis. Osy oraıda Qytaı Tóraǵasynyń jahandyq damý, jahandyq qaýipsizdik, jahandyq órkenıet jáne jahandyq basqarý jónindegi bastamalaryn oń baǵalaımyz. Biz búgin qabyldaıtyn ShYU-nyń onjyldyqqa arnalǵan damý strategııasyn tolyq júzege asyrý asa mańyzdy, – dedi Memleket basshysy.

Qasym-Jomart Toqaev qaýipsizdik salasyn­daǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtý­dyń mánin atap ótti. Onyń aıtýynsha, halyqaralyq terrorızm, dinı ekstremızm, esirtki tasymaly, zańsyz kóshi-qon, kıberqylmys jáne basqa da destrýktıvti úrdister dendep turǵan ýaqytta bul baǵyttyń máni arta túsedi.

– Halyqaralyq qaýipsizdikke tóngen mundaı syn-qaterlerge, sonyń ishinde «úsh zulymdyqqa» qarsy birlesip qana kúrese alamyz. Sondyqtan Qazaqstan ShYU-nyń qaýipsizdik syn-qaterlerimen kúres jóninde tórt ortalyq qurý bastamasyn qoldaıdy. Shanhaı yntymaqtastyq uıymy men Azııadaǵy ózara senim sharalary jónindegi keńes arasynda iskerlik baılanystardy kúsheıtý mańyzdy dep oılaımyz. ShYU elderin Aýǵanstanǵa gýmanıtarlyq, tehnıkalyq kómek kórsetýdi jalǵastyrýǵa shaqyramyn. Sol arqyly atalǵan memleketti qalpyna keltirip, óńirlik jáne ekonomıkalyq úderis­terge qatystyra alamyz. Qazaq­stan Aýǵanstannyń birqatar ınfra­qu­ry­lymdyq jáne logıstıkalyq joba­larynyń qurylysyna kiristi. Bul ShYU memleketteri arasyndaǵy ózara baılanys­ty kúsheıtýge múmkindik beredi. Tamyz aıynyń basynda Birikken Ulttar Uıymy Bas hatshysynyń qatysýymen Almatyda BUU-nyń Ortalyq Azııa men Aýǵanstan úshin ornyqty damý maqsattary jónindegi óńirlik ortalyq resmı túrde ashyldy. ShYU-ǵa qatysýshy memleketterge barlyq basym baǵytta belsendi aımaqtyq baılanys ornatý jáne kúsh-jigerdi úılestirý úshin atalǵan Ortalyqtyń áleýetin birlese paıdalanýdy usynamyz, – dedi Prezıdent.

Memleket basshysy saýda-ekono­mı­kalyq jáne ınvestısııalyq ynty­maqtastyqty arttyrý óte ózekti dep sanaıdy. Bul rette Qazaqstan ShYU-nyń sanksııalyq qysymǵa qarsy erkin ári ádil álemdik saýdany damytý baǵytyndaǵy naqty is-qımylyn qoldaıdy.

– ShYU qurylǵan sátten beri el­derimizdiń álemdik ishki jalpy ónimdegi úlesi eki ese ulǵaıyp, 30 paıyzǵa jetti. Ishki óńirlik saýda senimdi túrde ósip keledi. Byltyrǵy qorytyndy boıynsha onyń kólemi 650 mlrd dollardan asty. Qazaqstannyń ShYU elderimen taýar aınalymy da turaqty túrde ósip, ótken jyly 70 mlrd dollarǵa jýyqtady. Qazaqstan ShYU damý bankin qurý jónindegi Qytaıdyń bastamasyna qoldaý bildirip, atalǵan perspektıvti jobaǵa atsalysýǵa ázir. Budan bólek, Astana halyqaralyq qarjy ortalyǵy bazasynda perspektıvti ınvestısııalyq jobalardy súıemeldep, zańgerlik, konsaltıngtik jáne qarjylyq kompanııalardy shoǵyrlandyratyn ShYU Keńsesin qurýdy usynamyn, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Prezıdent kólik-tranzıt salasyndaǵy seriktestikti nyǵaıtýdy taǵy bir basymdyq retinde atady. Memleket basshysy 150-den asa eldiń qoldaýyna ıe bolǵan «Bir beldeý, bir jol» megajobasynyń zor áleýetin atap ótti.

– Bul jahandyq bastama «Bir beldeý, bir jol» baǵyty boıynsha saýda-logıstıkalyq operasııalardyń barlyq qatysýshysyna jyl saıyn 1,5 trln dol­larǵa deıin paıda ákele alady. Sol­tústik – Ońtústik jáne Shyǵys – Batys, son­daı-aq Transkaspıı halyqaralyq kólik dálizderiniń múmkindigi mol. «TransAltaı dıalogi» bastamasynyń júzege asyrylýyna úlken úmit artamyz. Atalǵan jobaǵa Qazaqstan, Reseı, Qytaı jáne Mońǵolııa elderi qosylyp, Eýrazııadaǵy «Altaı» aımaǵynyń jer kólemi, halyq sany, ekonomıkalyq qýaty sekildi biregeı áleýetin tıimdi paıdalana alady. Iri jobalar men josparlardy iske asyrý úshin memleketter arasyndaǵy kólik baılanysyn nyǵaıtyp, tranzıttik-tarıftik strategııaǵa saı keletin tásilderdi oılastyrýymyz kerek. Bul másele Aqtaý qalasynda qarasha aıynda ótetin Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń porttary men logıstıkalyq ortalyqtary basshylarynyń alǵashqy forýmyndaǵy kelissózder men pikirtalastarǵa arqaý bolýy múmkin, – dedi Prezıdent.

Jasandy ıntellekt salasyndaǵy baılanys kúsheıedi

Budan keıin Qasym-Jomart Toqaev joǵary tehnologııalar jáne sıfrlandyrý salasyndaǵy yntymaqtastyqty jandandyrý qajettigine nazar aýdardy. Onyń aıtýynsha, bul isti keıinge qaldyrýǵa bolmaıdy. 2033 jylǵa qaraı jasandy ıntellekt naryǵynyń kólemi 5 trln dol­larǵa jetip, osy sektordyń álemdik tehnologııa ındýstrııasyndaǵy úlesi 30 paıyzǵa deıin ulǵaıady.

– Basqa strategııalyq baǵyttarǵa qaraǵan­da atalǵan salanyń damýy – óte jyl­dam. Jasandy ıntellektini qarqyndy damy­týda ShYU álemde kósh bastaı alady dep esepteımin. Sondyqtan Qytaı­dyń Ja­sandy ıntellekt salasyndaǵy yntymaq­tas­tyq boıynsha jahandyq uıym qurý týraly usynysyn tolyq qoldaı­myz. Mundaı óte mańyzdy iske qomaqty úles qosýǵa daıynbyz. Qazaqstan sıfrlan­dyrý­dyń barlyq spektri boıynsha yntymaq­tas­tyqty arttyrýdy, sonyń ishinde ekono­mı­ka­nyń naqty sektorlaryna, densaýlyq saq­taý isine, kólik-logıstıka salasyna, qala­lar­dy basqarý júıesine «aqyldy sheshim­derdi» engizýdi qýattaıdy, – dedi Prezıdent.

Qasym-Jomart Toqaev osy baǵyttaǵy naqty qadam retinde ShYU-nyń jasandy ıntellekt boıynsha turaqty sarapshylar forýmyn ótkizýdi usyndy.

– Alǵashqy kezdesýdi Astanada Digital Bridge bedeldi forýmy aıasynda ótkizýge daıynbyz. Budan bólek, elimiz 2027 jyly «ShYU-nyń ekonomıka qyzmetindegi jasandy ıntellekt» taqyrybynda joǵary deńgeıdegi konferensııa uıymdastyrýǵa nıetti. Al kelesi jyly Uıym elderi buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderimen birge jańa tehnologııalyq dáýirdegi aqparattyq saıasat problemalaryn talqylaýǵa ázirmiz, – dedi Prezıdent.

Memleket basshysy ekologııa salasyndaǵy yqpaldastyqty mańyzdy mindet dep atady.

– Klımat ózgerisi shekara tańda­maı, álemniń kóptegen eli men óńirine qaýip tóndirip otyr. Naqty qaterler­ge, máselen, shóleıttenýge, qurǵaqshy­lyq­qa, sý qoımalarynyń tartylýyna, muz­dyqtardyń erýine jáne basqa da ekolo­gııalyq máselelerge qarsy kúres strategııasyn birlese ázirleý ózekti. Sondyqtan Qazaqstanda Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń Sý máselelerin zertteý ortalyǵyn ashýdy qoldaımyz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Prezıdent kelesi jyly Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń qurylǵanyna 25 jyl tolatynyn eske saldy.

– Halyqtarymyzdyń ıgiligi jolynda shyn máninde salmaqty, jan-jaqty pysyq­talǵan nátıjege qol jet­kizý maq­satynda bul dataǵa keńinen oılas­tyryl­ǵan, utymdy usynystarmen kelgen durys. «Shanhaı rýhynyń» jasampaz qun­dy­lyqtaryn ilgeriletýge tabandy ári tabysty kúsh-jiger jumsaǵany úshin Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Tóraǵasy Sı Szınpın myrzaǵa taǵy da alǵys aıtamyn. Búgingi Sammıt halyqaralyq qatynastar jylnamasyna kópjaqty yqpaldastyqty keńeıtý turǵysynan naqty sheshimder qabyldanǵan jemisti forým retin­de enetinine senimdimin. Ol Uıymnyń áleýetin aıtarlyqtaı kúsheı­tetini sózsiz, – dedi Memleket basshysy.

Sóz sońynda Qasym-Jomart Toqaev aldaǵy ýaqytta ShYU-ǵa tóraǵalyq etetin Qyrǵyz Respýblıkasyna jáne Prezıdent Sadyr Japarovqa tabys tiledi.

Uıymǵa múshe memleketter basshylary keńesiniń otyrysynda Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Tóraǵasy Sı Szınpın, Úndistan Premer-mınıstri Narendra Modı, Belarýs Respýblıkasynyń Prezıdenti Aleksandr Lýkashenko, Iran Islam Respýblıkasynyń Prezı­denti Masýd Pezeshkıan, Qyrǵyz Respýblı­kasynyń Prezıdenti Sadyr Japarov, Pákistan Islam Respýblıkasynyń Premer-mınıstri Shahbaz Sharıf, Reseı Federasııasynyń Prezıdenti Vladımır Pýtın, Tájikstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Emomalı Rahmon, О́zbekstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Shavkat Mırzııoev sóz sóıledi.

Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna múshe memleketter basshylary keńesiniń otyrysynda mynadaı qujattarǵa qol qoıyldy:

1. Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna múshe memleketter basshylary keńesiniń Tıanszın deklarasııasy;
2. Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna múshe memleketter basshylary keńesi otyrysynyń qorytyndysy boıynsha qujattardy bekitý týraly Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna múshe memleketter basshylary keńesiniń sheshimi;

– Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń 2035 jylǵa deıingi damý strategııasy;

– Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna múshe memleketterdiń Shanhaı yntymaq­tastyq uıymy keńistiginde ekstremıstik ıdeologııaǵa qarsy is-qımyldyń 2026–2030 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasy;

– Shanhaı yntymaqtastyq uıymy­nyń Energetıkalyq yntymaqtastyqty damytýdyń 2030 jylǵa deıingi kezeńge arnalǵan strategııasyn iske asyrýdyń jol kartasy;

3. Shanhaı yntymaqtastyq uıymy­na múshe memleketter basshylary keńe­si­niń Laos Halyq Demokratııalyq Respýblıkasyna Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń dıalog boıynsha seriktesi mártebesin berý týraly sheshimi;
4. Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna múshe memleketter basshylary keńesi­niń Shanhaı yntymaqtastyq uıymy­nyń Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy janyndaǵy baıqaýshy mártebesin alýy boıynsha sheshimi;
5. Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna múshe memleketter basshylary keńesiniń «Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń seriktesi» mártebesi týraly sheshimi;
6. Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna múshe memleketter basshylary keńesiniń Qyrǵyz Respýblıkasynyń Sholpan-Ata qalasyn 2025–2026 jyldary Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń týrıstik jáne mádenı astanasy dep jarııalaý týraly sheshimi;
7. Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna múshe memleketter basshylary keńesiniń ShYU Bas hatshysynyń qujattarǵa qol qoıý ókilettiligi týraly sheshimi;

– Shanhaı yntymaqtastyq uıymy men Qytaı Halyq Respýblıkasy Úkimeti arasyndaǵy Shanhaı yntymaqtastyq uıymy Hatshylyǵynyń Qytaı Halyq Respýblıkasyna kelý sharttary týraly 2004 jylǵy 17 maýsymdaǵy kelisimine hattama;

– Shanhaı yntymaqtastyq uıymy Hatshylyǵy men «Roskongress» qory arasyndaǵy ózara túsinistik týraly memorandým;

8. Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna múshe memleketter basshylary keńesiniń Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń ótken jylǵy qyzmeti týraly baıandamany bekitý týraly sheshimi;

– Shanhaı yntymaqtastyq uıymy Bas hatshysynyń Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń ótken jylǵy qyzmeti týraly baıandamasy;

– Shanhaı yntymaqtastyq uıymy О́ńirlik terrorızmge qarsy qurylymy keńesiniń Shanhaı yntymaqtastyq uıymy О́ńirlik terrorızmge qarsy qurylymynyń 2024 jylǵy qyzmeti týraly baıandamasy.

9. Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna múshe memleketter arasyndaǵy Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń Esirtkige qarsy ortalyǵy týraly kelisimi;
10. Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna múshe memleketterdiń qaýipsizdiktiń syn-qaterlerine qarsy is-qımyl jónindegi ámbebap ortalyǵy jónindegi Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna múshe memleketter arasyndaǵy kelisim;
11. Shanhaı yntymaqtastyq uıymy­na múshe memleketter basshylary keńesi­niń Ekinshi dúnıejúzilik soǵys­tyń aıaq­talýyna jáne Birikken Ulttar Uıy­my­nyń quryl­ǵanyna 80 jyl tolýyna oraı málimdemesi;
12. Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna múshe memleketter basshylary keńesi­niń sıfrlyq ekonomıka salasyndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtý jónindegi málimdemesi;
13. Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna múshe memleketter basshylary keńesiniń energetıkany ornyqty damytý boıynsha yntymaqtastyq týraly málimdemesi;
14. Shanhaı yntymaqtastyq uıymy­na múshe memleketter basshylary keńesi­niń «jasyl» ónerkásip salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly málimdemesi;
15. Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna múshe memleketter basshylary keńesi­niń jasandy ıntellekt salasyndaǵy halyqaralyq yntymaqtastyqty odan ári tereńdetý týraly málimdemesi;
16. Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna múshe memleketter basshylary keńesiniń kópjaqty saýda júıesin qoldaý týraly málimdemesi;
17. Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna múshe memleketter basshylary keńesi­niń esirtkiniń álemdik máselelerin tıim­di sheshý jáne oǵan qarsy kúres isindegi málimdemesi;
18. Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna múshe memleketter basshylary keńesiniń ǵylymı-tehnıkalyq jáne ınnovasııalyq yntymaqtastyq jónindegi málimdemesi;
19. Shanhaı yntymaqtastyq uıymy­na múshe memleketterdiń ýákilet­­ti mınıstrlikteri men vedomstvo­lary bas­shylarynyń ornyqty damý sala­syn­daǵy ınvestısııalyq yntymaqtastyqty nyǵaıtý týraly málimdemesi;
20. Shanhaı yntymaqtastyq uıymy men Qytaı Halyq Respýblıkasy Úkimeti arasyndaǵy Shanhaı yntymaqtastyq uıymy Hatshylyǵynyń Qytaı Halyq Respýblıkasyna kelý sharttary týraly 2004 jylǵy 17 maýsymdaǵy kelisimine hattama.

«ShYU plıýs»: Jahandyq dıalogti kúsheıtetin sheshimder qajet

Osy kúni Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Kópjaqty yntymaq­tastyqty damytý, óńirlik qaýipsizdik pen ornyqty damýdy qamtamasyz etý» taqy­rybyna arnalǵan «ShYU plıýs» sammıtine qatysyp, sóz sóıledi.

Prezıdent Qytaıdyń tóraǵalyǵy aıasynda ShYU halyqaralyq qoǵamdas­tyqtaǵy óz pozısııasyn aıtarlyqtaı kúsheıtkenine nazar aýdardy.

Memleket basshysynyń aıtýynsha, byltyr Astanadan bastaý alǵan «ShYU plıýs» formaty Uıymnyń kún tártibimen úı­lesim tapty. Kóptegen memlekettiń qy­zy­ǵý­­shylyǵy artqan Uıym qazirgi zaman­nyń ózekti problemalary jónindegi ná­tı­jeli pikir almasý alańyna aınala bastady.

– Álemdegi úreıli úrdisterdi eskersek, munyń mańyzy óte zor. Ol qaýip-qaterler barshańyzǵa málim. Bul máseleni qaıta aıtýdyń máni joq. Áıtse de bir jaıtty atap ótkim keledi. Atalǵan jaǵdaıdyń sebebi men saldary uqsas. Iаǵnı ózara senim men álemdik tártiptiń keleshegine jaýapkershiliktiń joqtyǵy, kópjaqty dıplomatııa men halyqaralyq uıymdardyń áleýetin jete baǵalamaý osyndaı ahýal qalyptastyrdy. Bir nárse anyq, eshqandaı el qazirgi cyn-qaterlerdi jalǵyz ózi eńsere almaıdy. Meniń paıymdaýymsha, mundaı qıyn kezeńde Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń kún tártibi jasampaz ári oń sıpatta bolýǵa tıis. Uıym qaqtyǵys jaǵdaılaryn sheshýge, álemdi qorǵap, memleketterdiń ornyqty damýyna jol ashatyn jahandyq dıalogti kúsheıtýge baǵyttalǵan strategııalyq sheshimder ázirleýi kerek, – dedi Prezıdent.

Qasym-Jomart Toqaevtyń pikirinshe, birlesken kúsh-jiger jumyldyrý arqyly qarýly qaqtyǵystardyń ýshyǵýyna jol bermeý qajet.

– Jaqynda biz qos tarıhı datany – Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń aıaqtalǵanyna jáne Birikken Ulttar Uıymynyń qurylǵanyna 80 jyl tolýyn atap ótemiz. Qytaı kommýnıstik partııasynyń jetekshiligimen uly qytaı halqynyń japon basqynshylyǵyna qarsy soǵysta jetken jeńisine Qazaqstanda shynaıy qurmetpen qaraıdy. Kvantýn armııasyn talqandaý Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń núktesin qoıdy deýge bolady. Oǵan Iаlta konferensııasynyń sheshimine sáıkes Keńes Odaǵynyń áskeri de qatysty. Qan maıdanda mıllıondaǵan adam qurban boldy. Sondyqtan atalǵan mereıtoı Jeńistiń ıdeologııalyq, saıası aspektilerine álemdik qoǵamdastyqtyń, ásirese, jastardyń nazaryn aýdarýǵa oraıly sát, – dedi Memleket basshysy.

Prezıdent óz sózinde Birikken Ulttar Uıymyn reformalaý qajet ekenin aıtty.

– Qazirgideı óte kúrdeli geosaıası jaǵdaıda Birikken Ulttar Uıymyn ámbebap ári táýelsiz qurylym retinde qoldaýy­myz kerek. Osy oraıda BUU-ny, eń aldy­men, onyń basty organy – Qaýipsizdik Keńe­sin reformalaıtyn ýaqyt keldi. Bul min­detti oryndaýdyń qıyn ekenin jaqsy túsinemiz. Alaıda basqa jol joq. Eger bú­gingi basshylar bul isti atqarýdan bas tartsa, memleketter BUU-ǵa senimin birjolata joǵaltýy múmkin, – dedi Prezıdent.

Qasym-Jomart Toqaev QHR Tóraǵasy­nyń Jahandyq basqarý bastamasy sammıtinde (Global Governance Initiative) halyqaralyq qoǵamdastyqtyń damý perspektıvasyna qatysty kótergen usynysyna joǵary baǵa berip, onyń uzaqmerzimdi sıpatyna nazar aýdardy. Memleket basshysynyń aıtýynsha, atalǵan bastama anaǵurlym ádil ári ornyqty álemdik tártip qalyptastyrýdy kózdeıtin ortaq kúsh-jigerdi tolyqtyra túsedi.

Budan bólek, Prezıdent Azııadaǵy ózara senim sharalary jónindegi keńesti tolyqqandy halyqaralyq uıymǵa aınaldyrýǵa naqty qoldaý kórsetkeni úshin ShYU-ǵa múshe memleketter basshylaryna rızashylyǵyn bildirdi.

Qasym-Jomart Toqaev ShYU aıasyn­daǵy qarjylyq, ekonomıkalyq, ınvestı­sııalyq jáne tehnologııalyq yntymaq­tastyqty jandandyrýǵa baǵyttalǵan barlyq úderiske Qazaqstannyń belsendi qatysatynyn málimdedi.

– ShYU damý bankin qurý týraly bas­tamany quptaımyz. Onyń Uıymǵa múshe elderdiń ekonomıkasyn órkendetýdi maqsat etetin paıdaly qarjy ınstıtýty bolatynyna senimdimiz. Qazaqstan óńirdegi ózara baılanysty odan ári nyǵaıtý isine jan-jaqty járdemdesýge daıyn. «Bir beldeý, bir jol» jobasyn odan ári damytýǵa jáne ony Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqpen, sondaı-aq Soltústik – Ońtústik, Orta dáliz baǵyttarymen ushtastyrýǵa muqııat mán berý qajet, – dedi Prezıdent.

Memleket basshysynyń pikirinshe, jasa­ndy ıntellektini qoldanýdyń ere­jesi men etıkalyq standarttaryn ázir­leý ózekti máselege aınaldy. Bul rette ol Qytaıdyń Jasandy ıntellekt salasyn­daǵy yntymaqtastyq boıynsha jahandyq uıym quryp, shtab-páterin Shanhaıda ornalastyrý usynysyna qoldaý bildirdi.

Sondaı-aq Prezıdent klımat máselesine aıryqsha nazar aýdardy.

– Búgingideı bedeldi forým aıasynda óte shetin, degenmen kúrdeli máselege toqtalǵym keledi. Bul – Kaspıı teńiziniń múshkil hali. Jaǵdaı ekologııalyq apatqa ulasýy múmkin. Atalǵan problema ShYU aıasyndaǵy uzaqmerzimdi konsýltasııanyń basym baǵytyna aınalǵany jón. Osy sebepti búgin Astanada ShYU janynan Sý problemasyn taldaý ortalyǵyn qurý týraly usynys aıttym. Taıaýda Almaty­da BUU Bas hatshysynyń qatysýymen Birikken Ulttar Uıymynyń Ortalyq Azııa men Aýǵanstanǵa arnalǵan óńirlik ornyqty damý ortalyǵy ashyldy. Bul bizdiń kópjaqty dıplomatııaǵa beıil ekenimizdi kórsetedi. Oraıly sátti paıdalanyp, barlyq seriktesterge О́ńirlik ekologııalyq sammıtti kelesi jyly sáýir aıynda Astanada ótkizý týraly sheshim qabyldanǵanyn habarlaımyn, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Memleket basshysy sózin qorytyn­dylaı kele, kelesi jyly Uıymnyń 25 jyldyǵy atalyp ótetinin eske saldy.

– Bul mańyzdy ári aıtýly beles Jańa altyn dáýirdiń bastaýy bolatynyna senimdimin. Osy kezeńde ShYU óz rólin sózsiz kúsheıtip, zamanymyzdyń eń ózekti máselelerine oń yqpal etedi, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.