Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Eger osy joba júzege assa, ne bolady? Osyǵan oı júgirtip kórelik.
Birinshiden, Marqakóldegi týrıster qalashyǵy óte jedel damıtyn bolady. О́ıtkeni kórshiles Qanas kóline jylma jyl keletin týrıster sany 10-12 mln adam. Sonyń 1 mln-y kelgen jaǵdaıdyń ózinde Marqakólge qanshama demalys oryndaryn salýǵa týra keledi. Bul kóp ótpeı-aq Marqakóldiń týrısi mol Alakóldi basyp ozatyndyǵyn bildiredi.
Marqakól men Qanas kóliniń arasy óte jaqyn. Eger jol salynyp, týrıstik beket ashylsa, qytaı týrısteriniń aǵylatyny anyq. Tek qabyldap úlger. 1 mln týrıst degenimizdiń ózi ári-beriden soń ber jaqtaǵy áńgime bolyp qalýy múmkin.
Ekinshiden, Marqakóldegi týrıster qalashyǵy eń baı qalashyqtardyń birine aınalady. Sebebi Qanas kóline keletinder – ishki Qytaıdan keletin qaltaly týrıster. Qytaıdyń ekologııalyq ýlanǵan qalalarynan (olarda qazirdiń ózinde tumyldyryqsyz júrý múmkin emes) keletin týrıster Marqanyń keremet tabıǵatyn kórip, taza aýasyn jutsa, aqshalaryn aıamaıtyny aıqyn. 1 ıýan – 80 teńge shamasynda. 100-150 myń teńge biz úshin bir aılyq zeınetaqy bolsa, olarsha munyń quny 1 myń – 1,5 myń teńgemen para-par. Osy jaǵdaı Marqakóldegi qalashyqtyń qanshalyqty tabysqa keneletindigin bildiredi.
Úshinshiden, osy jaǵdaılardyń ekpinimen Marqakól aýdanymen kórshiles kórkem tabıǵatty Katonqaraǵaı, Zaısan aýdandary da týrısterge keneledi. Marqakólge kelip, 4-5 kún sýǵa shomylǵan qytaılar soǵan maldanyp, keıin qaıta ketip qalmaıtyn bolar. О́ıtkeni qyzyqtyń bári bergi jaqta. Qazir Marqakólden bastalyp, Katonqaraǵaıǵa qaraı órleıtin Eski aýstrııalyq joldyń jóndeý jumystary jedel túrde júrgizilip jatyr. Tabıǵaty erekshe kórkem osy jolmen júrýdiń ózi týrısterge umytylmas áser syılamaq. Osy jolmen Katonqaraǵaı aýmaǵyna jetip, ondaǵy emdeý oryndarynda maral múıiziniń qanyn iship, sorpasyna túsip, kúsh-qaırat jınaýǵa, emdik qasıeti asa mol Katon saýmaly men qymyzyn, neshe túrli emdik shópterden jasalǵan shaı men shyryn sýsyndaryn ishýge bolady. Adam óz boıyna kúsh-qaırat jınaǵanyn, jany jaqsy tynyǵyp qalǵanyn birden sezinedi. Kólikterimen keletin qytaılyq týrıster mundaı qyzyq pen tamashadan bas tartpasy anyq.
Tórtinshiden, Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Marqakól, Zaısan, Katonqaraǵaı, Úlken Naryn, Kúrshim, Samar, Tarbaǵataı aýdandarynda agrotýrızm jedel damyp, kóptegen jylyjaı salynyp, fermerlik sharýashylyqtar ashylady. Agrotýrızmniń damıtyn sebebi, endi bul jaqtaǵy ózderimen ózderi shóre-shóre bolyp otyrǵan fermerlerge azyq-túlik túrlerin molynan ázirleýge eń birinshi kisi qoly, ıaǵnı qala halqynyń kómegi qajet bolady. Esesine qalalyqtar kórikti ólkege baryp tegin nemese arzan baǵaǵa demalyp, azdap tabys ta taýyp qaıta alady.
Agrotýrızm damyǵan elderde mundaı tájirıbe ábden qalyptasqan. Sebebi qansha óndirse de jergilikti halyqtyń qolyndaǵy et, sút, kókónis ónimderi burynǵydaı jerde qalmaıdy. О́ıtkeni Qytaıdan keletin týrısterdiń bárin azyq-túlikpen qamtýǵa sol týrısterdiń negizgi aǵynyn qabyldaıtyn Marqakól, Katonqaraǵaı, Zaısan aýdandarynyń shamasy jetpeıdi. Azyq-túlik qymbatshylyǵy da oryn alýy ábden múmkin. Osy jaǵdaıǵa da aldyn ala daıyndyqtar qajet bolady.
«Marqakól jaǵalaýynda týrıstik qalashyq» salýdyń arǵy jaǵynda búkil oblys halqynyń tirshiligine áser eterlikteı asa úlken mán jatyr. Shaǵyn bolyp bastalatyn jobanyń mýltıplıkatıvtik áseri aqyr aıaǵynda óte zor bolyp, sanaýly jyldardyń ishinde elimizde buryn-sońdy bolmaǵan týrıstik alyptyń qalyptasýyna ákelýi ábden múmkin.
Suńǵat ÁLIPBAI,
ardager jýrnalıst
