Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Aıtyp-aıtpaı ne kerek, qazaq qoǵamy áli de bolsa, memlekettik til taǵdyryna keıde oryndy, keıde orynsyz alańdaǵan kóńil kúımen kún keshýde. Máselesin aıtyp, «til janashyry» retinde kóringisi kelip, arzan abyroı men qunsyz bedel jınap júrgen aıǵaıshyl toptar da joq emes.
Jańa jahandyq dúnıe ıgiliginiń tizginin ózgelermen birge biz de ustaımyz, sol dúnıeniń ıgiligin ózgelermen birge teń kóremiz desek, bilimdi bolmaǵymyz kerek. О́ıtkeni dúnıeniń endigi ortaq «tili» – bilim.
Alaıda ózińniń ana tilińdi bilmeı de bilimdi bolýǵa umtylý, bolmasa soǵan talpyný qazaq degen ulttyń qasireti bolmaq. Biz muny besikte jatqan balamyzdan bastap barsha qazaqtyń ul-qyzdarynyń sanasyna sińirgenimiz abzal.
Mine, qazaq tiliniń máselesine osy turǵydan kele otyryp, Prezıdent Ulttyq quryltaıda Qazaqstan ekonomıkasyn damytý úshin «kreatıvti ındýstrııanyń» memlekettik til bolashaǵy úshin de mán-mańyzy zor ekenin erekshe atap kórsetti. «Qazaq tilin damytamyz desek, qazirgi zamanǵy ádis-tásilderdi barynsha tıimdi paıdalanǵan durys», dep aıtqanyn endigi arada asqan jaýapkershilikpen qolǵa almasaq, memlekettik tilimizdiń jaı-kúıi sol bos áńgime men bosqa daýryǵýshylyqtan asa qoımaıdy.
Osy oraıda, Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi men Aqmola oblystyq ákimdigi birlesip Kókshetaýda 2024 jyldyń 28 maýsymynda «Tildik ortaǵa negizdelgen til saıasatyn júrgizý máseleleri» taqyrybynda ótkizgen respýblıkalyq semınar-keńeste qazaq tilin damytýdyń qazirgi zamanǵy biraz ádis-tásilderiniń kóńilden shyqqany jáne ol «ana tilimiz damymaı qalady-aý» degen kúdigimizdi seıiltkeni de bar edi.
Qasym-Jomart Toqaevtyń «Ana tili» gazetine (3 qańtar 2025 jyl) bergen suhbatynda qazirgi qalyptasyp otyrǵan geosaıası jaǵdaıǵa oraı: «Otandyq jáne álemdik naryqta qarjylyq jaǵynan tıimdi ári suranysqa ıe bolatyn túrli kontentti qazaq tilinde jasaý qajet. Bul jerde ádebıet, mýzyka, kıno, serıal jáne kompıýter oıyndary týraly aıtyp otyrmyn. Ana tilimizdiń bolashaǵy jarqyn ekenine meniń esh kúmánim joq. Qazaq tili memlekettik til retinde halqymyzdy uıystyrý jolynda mańyzdy ról atqara beredi. Biraq tilimizdiń tuǵyryn nyǵaıtamyz dep, ony basqa tilderge, sonyń ishinde orys tiline qarsy qoımaý kerek», dep memlekettik tildi nyǵaıtý úshin jyldam áreket jasaýdyń taǵy bir mańyzdy jolyn usynyp otyr.
Bul jaǵdaı endigi arada memlekettik tildiń rólin kúsheıtý jáne ony qoldaný aıasyn, ásirese, ǵylym men bilim salasynda odan ári keńeıtý jáne aqparat alýǵa arnalǵan IT ónimderdi jurtshylyq arasynda keńinen nasıhattaý, solardy taratý jáne qoljetimdiligin qamtamasyz etýge barynsha mán berilý qajettiligin mańyzdy ete túsedi.
Ásirese otandyq jasandy ıntellektiniń túrli salalardaǵy qoldanysyn arttyryp, qazaq mýzyka ónimderin jastar arasynda keńinen nasıhattaýdyń mańyzyn da myqtap eskerý kerek.
Biz endigi arada qazaq tiliniń ǵylym tilindegi úlesin arttyrýǵa qatysty sharalar qabyldaýmen birge, ásirese, balalar men jasóspirimderge arnalǵan kontenttiń úlesin arttyrý jáne tilderdi IT ónimderi arqyly oqytýdy jolǵa qoıǵanymyz da asa mańyzdy.
«Men qazaq tili ýaqyt óte kele etnosaralyq qatynas tiline aınalatynyna senimdimin. Biz birtindep osyǵan kele jatyrmyz. Qazaqstan – qazaq tili memlekettik til sanalatyn kóptildi el, bolashaqta da solaı bola beredi. Bul – biz úshin orasan zor basymdyq», dep Qazaqstan halqy Assambleıasynyń 2024 jyly ótken HHHIII sessııasynda Prezıdentimiz osy bir toqtamdy sózin aıtqan-dy.
Memlekettik til saıasatynda bizge qazirgi ǵylym men tehnologııa, jańa qoǵamdyq qatynastar, álem dúnıesiniń damý baǵdary men basymdyqtaryn jáne qazaqstandyq jastardyń álemdik órkenıetke zor yntasy men osy kúngi umtylysyn eskermeı taǵy bolmaıdy.
Qazir ár ata-ana óz balasynyń ári ketkende bir shet tilin bilgenin qalap otyr jáne bul bizdiń endigi urpaǵymyzdyń kóptildi bolýyna eshkimniń de kedergi jasaı almaıtynyn uǵyndyrady. Buǵan qoldaý bildirý, qýaný ǵana qaldy.
Aqyn Qadyr Myrza Áliniń «ózge tildiń bárin bil, óz tilińdi qurmette» degenin sanamyzdan bir eli shyǵarmaı, elimizdegi endigi til saıasaty Prezıdentimiz usynyp otyrǵan «О́z tiliń birlik úshin, ózge til tirlik úshin» degen ustanymmen júrgizilgeni abzal. Budan bylaı salany osy bir paıymmen baıyptap júrgize bilsek, kózdegen maqsatymyzǵa jeterimiz de anyq.
«Qazir Ulttyq quryltaıdyń múshesi Raýan Kenjehanuly bastaǵan jańa býyn ókilderi uıym tizginin qolǵa aldy. Osy tusta, halyqaralyq «Qazaq tili qoǵamy» týraly erekshe atap ótkim keledi. Men qoǵamnyń «Qazaq tili» endaýment qoryn qurý týraly usynysyn qoldadym», degen Memleket basshysy Atyraý quryltaıynda eshkimdi májbúrlemeı, qazaq tiline degen kúndelikti ómirdegi qajettilikti arttyrý arqyly tilimizdiń tuǵyryn nyǵaıta berýdi alǵa tartty.
«Memlekettik tilge qatysty qur sózden eshteńe shyqpaıdy. Eń bastysy, naqty is bolýy kerek!»
Prezıdentimiz osyny shegelep aıtty.
Jabal Erǵalıev,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
Kókshetaý
