Adam quqyǵy ıdeıasynyń tamyry zańnan da tereńde jatyr. Ol – ǵasyrlar boıy qalyptasqan rýhanı dástúrimizdiń ózegi. Ásirese túrki oıshyldarynyń ǵasyrlar boıy qalyptastyrǵan ilimderinen bastaý alady. Ál-Farabı, Qoja Ahmet Iаsaýı, Máýlana Rýmı, Abaı Qunanbaıuly sııaqty ǵulamalar eńbekterinde adam – árqashan eń joǵarǵy qundylyq.
Máselen, Ábý Nasyr ál-Farabı «Qaıyrymdy qala turǵyndarynyń kózqarastarynda» ádiletke negizdelgen qoǵamdy sýrettedi. Onyń pikirinshe, bilim men yntymaqsyz qoǵamnyń damýy múmkin emes. Bul oılar búgingi «bilim alýǵa quqyq» uǵymymen úılesedi.
Túrki halyqtarynyń rýhanı ustazy Qoja Ahmet Iаsaýı «Dıýanı hıkmetinde» adamdy meıirimdilik pen ádilettilikke shaqyrdy. Ol, tipti, dini basqa adamdy renjitpeýdi ósıet etip, «Qatań júrekti, kóńil renjitýshiden Qudaı bezedi» dep eskertti. Bul – qazirgi zamanǵy toleranttylyqtyń, beıbitshilik pen kelisim ıdeıasynyń kórinisi.
Iаsaýıdiń shákirti sopylyq bilimniń jalǵastyrýshysy Máýlana Djelaleddın Rýmı poezııasynda mahabbat pen teńdikti dáriptedi. Onyń fılosofııasy adamdy ultqa, dinge bólmeı, ortaq adamzattyq qundylyqtardy joǵary qoıdy.
Al Abaıdyń «Tolyq adam» ilimi – aqyl, júrek pen qaırattyń úılesimin dáripteıtin tutas konsepsııa. «Adam bol!» dep úndegen uly oıshyldyń ıdeıalary búgingi adam quqyqtarynyń rýhanı irgetasy ispetti.
Demek, Farabıden Iаsaýıge, Iаsaýıden Abaıǵa jalǵasqan altyn arqaý – qazirgi Konstıtýsııadaǵy adam quqyqtary normalaryna jetelegen tarıhı sabaqtastyq. Quqyqqa negizdelgen paradıgma – syrttan tańylǵan ustanym emes, osy ilim alyptarynyń adamǵa baǵyttalǵan dúnıetanymynan bastaý alady. Bul pikir túrki álemindegi rýhanı dástúrdiń ámbebap adam quqyqtary ıdeıasyna qosqan úlesin aıqyn kórsetedi. Iаǵnı búgingi Konstıtýsııadaǵy adam quqyqtary normalary – syrttan kelgen túsinik emes, ózimizdiń tarıhı oı-sanamyzdyń jalǵasy ekenin esten shyǵarmaǵan abzal.
Jýyrda ǵana osy taqyryp aıasynda «Adam quqyǵy ıdeıasynyń evolıýsııasy: Iаsaýıdiń rýhanı murasynan Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna deıin» degen baıandama daıyndap, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń qatysýymen ótken «Konstıtýsııa jáne memleket: quqyq pen bolashaq dıalogi» atty halyqaralyq konferensııada oı-pikirimizdi ortaǵa saldyq.
Basqosýda sóılegen sózinde Memleket basshysy da baıtaq jerimizdegi myzǵymas dala zańdaryna toqtalyp ótti. «Qazaq – Uly dala zańyna bas ıgen, ar-uıattan attamaǵan halyq. Qasym hannyń Qasqa joly, Esim hannyń Eski joly, Áz Táýkeniń Jeti jarǵysy – naǵyz dala zańynyń úlgileri. Dala zańynyń qazyǵy Ata zańymyzǵa deıin tarıhı joldan ótti. О́tken ǵasyrdyń basynda qazaq zııalylary bul iste eleýli úles qosty. Keńes zamanynda elimizdiń quqyqtyq irgetasy qalandy, bilikti zańgerler shoǵyry paıda boldy», degen Prezıdentimiz quqyq máseleleri qazaq halqynyń árdaıym basty nazarynda bolyp, túrli zańdar arqyly rettelip, qoǵamdyq tynyshtyq saqtalǵanyn taǵy bir márte eske saldy.
Búgingi Konstıtýsııa – ádilet pen teńdiktiń kepili. Onda zań aldynda teńdik, ar-ojdan bostandyǵy, ulttyq biregeılikti saqtaý quqyǵy, adam qadirin shekteýge bolmaıtyndyǵy aıqyn jazylǵan. Keıingi reformalar bul quqyqtardy odan ári kúsheıtti. О́lim jazasyna tolyq tyıym salyndy, Konstıtýsııalyq sot qaıta qurylyp, azamattarǵa sotqa tikeleı júginý múmkindigi berildi. Adam quqyqtary jónindegi ýákildiń mártebesi artty, áleýmettik álsiz toptardy qorǵaý baǵytynda tyń qadamdar jasaldy. Ásirese 27 jyldan keıin qaıta ótkizilgen jalpyhalyqtyq referendým eldiń demokratııalyq jańǵyrýynyń naqty dáleli boldy.
Bul iste joǵary oqý oryndarynyń da róli zor. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev konferensııa barysynda jastardyń quqyqtyq tárbıesin kúsheıtý qajettigin atap ótti. Bul – bizdiń de basty mindetimiz. Osyǵan baılanysty Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti bıylǵy oqý jylynda «Zań» fakýltetin qaıta ashyp, adam quqyqtaryn qorǵaıtyn bilikti mamandar daıarlaýǵa kiristi. Buǵan deıin de ýnıversıtetimiz 2023–2024 oqý jyly JOO Senatynyń sheshimimen «Adam quqyqtary jyly» dep jarııalanyp, onyń saltanatty ashylýyna Qazaqstan Konstıtýsııalyq sotynyń tóraǵasy Elvıra Azımova men Túrkııa Konstıtýsııalyq sotynyń tóraǵasy Zýhtý Arslan qatysyp, dáris oqydy. Sondaı-aq bastama aıasynda oqý ornymyz halyqaralyq konferensııalar, semınarlar, dóńgelek ústelder uıymdastyryp, BUU-nyń Adam quqyqtarynyń jalpyǵa birdeı deklarasııasynyń 75 jyldyǵy men Qazaqstannyń Bala quqyqtary týraly konvensııany ratıfıkasııalaǵanyna 30 jyl tolýyna arnalǵan is-sharalar ótkizdi.
Jastarymyzdyń boıyna quqyqtyq tárbıeni tek resmı is-sharalar men qaǵaz júzindegi aqparattar arqyly emes, mádenı-rýhanı baǵyt arqyly da sińirýge tyrysyp kelemiz. Osy maqsatta 2024 jyly stýdenttik teatrymyzdyń sahnalaýymen «Iаsaýı joly» qoıylymyn daıyndap, onyń mańyzdy sahnalarynyń birin Iаsaýı babamyzdyń ilimindegi adam quqyǵyn qorǵaıtyn ámbebap qundylyqtarǵa arnadyq. Bıyl da «Myń zaman – bir Túrkistan» qoıylymyn kópshilik nazaryna usynyp, túrki ǵulamalarynyń saý qoǵam men qolaıly ortany qurý úshin qajet bolatyn negizgi ıdeıalaryn kórsettik.
Eń bastysy, bul qundylyqtardyń bári ýnıversıtetimizdiń negizgi qujattaryna engizilgen. Ásirese kúlli túrki dúnıesiniń dara tulǵasy Ahmet Iаsaýı babamyzdyń ilimi men qazirgi ámbebap qundylyqtar keremet úılesedi. Osylaısha, seriktestik pen qurmet, ashyqtyq pen senim, biliktilik pen eńbekqorlyq, ınnovasııa men beıimdelgishtik, ádildik pen adaldyq qaǵıdattary ýnıversıtetimizdiń basty qundylyqtary retinde bekitildi.
Shynynda da, oqý ornymyzdyń kópsalaly jumysy jastarǵa quqyqtyq mádenıetti darytýǵa erekshe serpin berip jatyr. Stýdentter áleýmettik bastamalarǵa qatysyp, qoǵamdaǵy ádilet pen quqyqtyq sanaǵa úles qosyp keledi. Bul dástúr bıylǵy Konstıtýsııanyń 30 jyldyǵyna arnalǵan jańa jobalarmen jalǵasady.
Qoryta aıtar bolsaq, adam quqyǵy ıdeıasy – ótkenniń de, búginniń de qundylyǵy. Ol – Farabıden Iаsaýıge, Iаsaýıden Abaıǵa, Abaıdan Konstıtýsııaǵa jalǵasqan altyn arqaý. Ata zańymyzdyń otyzynshy belesi bizge bir shyndyqty eske salady: zańdar rýhanı muradan qýat alyp, bul sabaqtastyqty naqty mysaldarmen kúsheıtkende onyń qoldanys aıasy keńeıip, zań men tártip ornatýda áseri ulǵaıyp, ulttyq sanamyzdyń quqyqtyq saýattylyqqa jaqyndyǵy aıqyndala túsedi.
Janar TEMIRBEKOVA,
Q.A.Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetiniń rektory
