«Túbinde Dneprdiń jaralandym...»

«Túbinde Dneprdiń jaralandym...»

– dep tolǵanǵan maıdanger haty surapyl jyldardan syr shertedi

«Adam urpaǵymen myń jasaıdy» degen qanatty sóz bar halqymyzda. Maıdannan jeńispen oralyp, soǵystan keıingi jyldary eldegi turmystyń túzelýine eleýli úlesin qosqan Uly Otan soǵysynyń ardageri Qadyr Baıbolauly týraly oılaǵanymda esime osy sóz oraldy.

Biz áńgime etkeli otyrǵan Qadyr Baıbolauly súıgen jary Kóken apa ekeýi bes qyzdy ómirge ákelip, mápelep ósirip, olardy qutty ornyna qondyrdy. Ata-anasynyń ónegeli ómir jolyn abyroımen jalǵastyra bilgen urpaqtary qazirgi kezde elimizdiń túkpir-túkpirinde el qatarly tirshilik jasaýda. Úıdiń úlkeni Medelhan apamyz búginde 86 jasta, odan keıin meniń anam – Álimhan 78-den assa, Sultaı apamyz 76-da, otbasynyń kenjeleri – Záýre men Bataı apalarymyz 73 jasta, bári balaly-shaǵaly, ósip-óngen áýlet.

Medelhan apamyz áke­siniń qan maıdanda aıaq-qolynan jaralanyp, elin-jerin, otbasyn saǵynyp, baýyrlaryna balalaryn amanattap jazǵan jyr shýmaqtaryn esinde saqtapty. Apamyzdan óleń joldaryn jazyp alǵan Záýre apamyzdyń sút kenjesi – Aıgúl Narımanqyzy.

Shyǵys Qazaqstan oblysy, Úrjar aýdany, Naýaly aýylynyń turǵyny, bólem Aıgúl Álıasqarovanyń jaqynda habarlasyp, «Ekinshi dúnıejúzilik soǵystaǵy Uly Jeńiske 70 jyl tolý qarsa­ńynda «Naǵashy ata­myzdyń óleńmen jazǵan hatyn baspa­sózde jarııalasań qaıtedi. Atamyzdan qalǵan mura ǵoı», – degen bir aýyz sózi kóńilime qona ketti.

Osy maqalany ázirleý ústinde Uzynbulaqqa telefon shalyp, anamnan naǵashy atam jóninde tyń derekter suraǵanymda:

– Iá, tátem soǵysqa qa­tys­qan. Biz ákemizdi «táte» deýshi edik. Minezi aýyr, birtoǵa kisi edi. Kóp áńgime aıtpaıtyn. «Soǵysqa bardym. Aman-esen keldim. Sheshemdi, balalarymdy kórdim», dep otyratyn. Al anam aýyryp qaıtys boldy. Biz jas boldyq. Qaısy sózi oıda qaldy deısiń, balam. Tirshiliktiń kúıbeńimen júrip kóbin umytyp qaldyq qoı, – dep jaýap berdi.

Anamnyń aıtýynsha, na­ǵashy atam qoly ashyq, aq­kó­ńil, kópshil, qonaqjaı, adamgershiligi mol adam bol­ǵan. Qyzdaryn erkeletip ósi­ripti. Almaty oblysy, Shelek aýdany, Masaq aýylyna qarasty Sarbulaq degen aýylda tatý-tátti ómir súrgen.

Uly Otan soǵysynyń ar­da­­geri Qadyr Baıbolaevtyń tómende mysalǵa keltirip otyr­ǵan óleń-hatynda baıan­­- dalǵanyndaı, Dnepr úshin­­ bolǵan urysta aýyr jara­lanǵan. Maıdanger arnaıy komıssııanyń sheshimimen jaraqaty aýyr bolýyna baı­lanysty týǵan jerine qaıtady. Bir ókinishtisi, so­ǵys ardageri jóninde maǵlu­mattar múlde az. О́leńmen jazylǵan haty endi ǵana qolymyzǵa tıgen jaıy bar.

Ákem Nurahmet Qalqa­ev­tyń aıtýynsha, naǵashy atamnyń otbasy keıinnen Shelek aýdanyna qarasty Ashysaı aýylyna kóship barǵan. Qadyr atamyzdyń ómirlik serigi Kóken apam aýyryp, 1958 jyldyń 9 mamyrynda, 49 jasynda qaıtqan eken. Bul qaza Qadyr atamyzǵa da, balalaryna da aýyr tıedi. Amal qansha, «Tiri adam tirshiligin jasaıdy». Naǵashy atam araǵa ýaqyt salyp ekinshi ret úılengenimen, qosaǵymen uzaq ómir súrýdi taǵdyr jazbapty. Qadyr Baıbolauly 1965 jyldyń 3 maýsymynda, 63 jasynda dúnıeden ótken. Ashysaı aýylyna jerlengen.

Aldaǵy ýaqytta maıdanger Qadyr Baıbolaev týraly derekter jınaqtap, qarýlastaryn izdestirip, ómir­baıanyn zerttep, jańa máli­metter jınaqtaý – búgin­gi urpaq úshin paryz. Bul iske maıdanger jóninde maǵlumat biletin ardagerler, aýyldastary, tarıhshylar, ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń qaharmandaryn zertteýshiler belsene atsalyssa eken degen ótinishimiz bar.

Anamnan estigen myna bir derekke toqtalaıyn. Otba­syndaǵy ekinshi baýyrym Nurbolat 1964 jyldyń sáýir aıynda ómirge keledi. Ata-anam bir qýansa, naǵashy atamyz da qatty qýanypty. Ákeme «osy ulyńdy maǵan ber, qara shańyraǵyma ıe bolsyn» dep ótinish jasapty. Ákem ardager atanyń sózin jerge tastamaı, keli­simin bergen. Naǵashy atamyz kish­kentaı sábıdi bastan-aıaq kıin­dirip, uldy bolǵanyna bala­sha qýanady. Sábı jasqa tolǵanda óz úıine alyp ketpek oıyn bildiredi. Alaıda, Qadyr atamyz bul maqsatyna jete almaı, aıaq astynan bir kún ǵana aýyryp qaıtys bolady. Ol kezde Nurbolat bar bolǵany toǵyz aıǵa tolǵan eken.

Biz tómende Uly Otan soǵysynyń ardageri Qadyr Baıbolaulynyń týǵan elin saǵynyp, súıgen jary men baýyrlaryna óleńmen jazǵan hatyn sol qalpynda oqyrman nazaryna usynyp otyrmyz. Maıdangerdiń bul haty artta qalǵan sol surapyl jyldardyń taǵy bir tyń shejiresi ispettes ekeni shúbásiz.

Qaǵaz-qalam qolǵa alyp,

Birazyraq tolǵanyp,

Bir týysqan aǵaıyn,

Qaryndas, áıel, bala dep,

Toqtaý joq, sóılem tasyǵan.

Dám aıdap júrip kez keldi,

Noıabr aıynyń ýaǵynda,

Qolyma oqtyń tıgeni.

Súıek synyp, syrqyrap,

Kóńilge qaıǵyny úıgeni.

Sol ýaqytta sizderdi,

Kórem degen oıda joq.

Qoldy asyp moıynǵa,

Elge qaıtý oıymda.

Bul Allanyń bergeni,

Eki ret soıyp jarany,

Ishin ashyp qarady.

Tilim kelmeı ımanǵa,

Janym shyǵyp barady.

Saǵynyshty qaıǵy-dert,

Denege túgel tarady.

Aıtpaı biler bir Alla,

Isi aq pen qarany.

Tiri bolyp ómir súrsin dep,

Bul dúnıege qaldyrdy,

Mendeı sherli shalyńdy.

Meken etken elderim,

Almaty atty qalamdy.

Kemtigi eldiń tolady.

Hat jazǵan kim deseń,

Baıbola degen ákemiz,

Aty – Qadyr bolady.

Saǵynyshty sálemin,

Hat arqyly jazady.

 Nurlan QALQA.  Almaty oblysy, Eńbekshiqazaq aýdany.

Sýrette: Uly Otan soǵysynyń ardageri Qadyr BAIBOLAULY.