Bolashaqtyń birtutas ulty – qazaqstandyq damý úlgisiniń ózegi
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń kezekten tys saılaýy jahandyq syn-qaterlerge berilgen mańyzdy ári ýaqtyly jaýap boldy. Saılaýshylardyń buryn-sońdy bolmaǵan kelýi tirkeldi – 95,21%, tamasha nátıje – 97,75 % qazaqstandyq óz daýysyn Elbasy N.Á.Nazarbaevqa berdi. Taǵy bir erekshe nátıje – osy ýaqyt ishinde el N.Á.Nazarbaev usynǵan 5 ınstıtýttyq reformaǵa – Ult josparyna ıe boldy. Osy mańyzdy jospardy iske asyrý úshin Jańǵyrtý jónindegi ulttyq komıssııa jedel quryldy.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á. Nazarbaev memleket damýynyń qazirgi zamanǵy úlgisiniń ıdeology bolyp tabylatynyn taǵy da dáleldedi. Ol buryn da jappaı dúrbeleń jáne qıyn-qystaý kezeńde álemdik elıtaǵa alǵa jyljý ıdeıasyn kún tártibine shyǵarǵan adam retinde tanylǵan bolatyn. Elbasynyń arqasynda Qazaqstan bolashaqqa qanat sermegen damý oshaǵy bolýyn jalǵastyrýda.
Prezıdent N.Á. Nazarbaev 2012 jylǵy jeltoqsanda «Qazaqstan - 2050» Strategııasynda memlekettik ıdeologııany usynǵany barshaǵa málim. Bul ıdeologııanyń negizinde neshe túrli «-ızmder» men dogmalarǵa baǵynbaıtyn damýdyń ashyq úlgisi jatyr.
Damýdyń ashyq úlgisi – kez kelgen satyda memlekettik sheshimderdiń basty maqsat 2050 jyly Qazaqstandy álemniń aldyńǵy qatarly 30 eliniń qataryna qosý negizge alyna otyryp, qabyldanýyn bildiredi. 2050 mindetterine sáıkes kez kelgen jekelegen satyda memlekettik sheshimderdi ońtaılandyrý bolashaqtyń memlekettik úlgisin ońtaılandyrýǵa ákeledi. Prezıdent 2014 jylǵy 11 qarashada ótken «Nur Otan» partııasynyń saıası keńesiniń keńeıtilgen otyrysynda «Nurly Jol – bolashaqqa bastar jol» atty jańa Joldaýynda osyny kórsetti. «Klıýchı ot krızısa», «Pıatyı pýt» jumystaryn, «Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamy» doktrınasyn, 2014 jylǵy qańtardaǵy «Qazaqstan joly-2050 – bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty Joldaýyn eskersek, damýdyń qazirgi zamanǵy úlgisiniń ıdeologııalyq tutas jańa dúnıetanymy qalyptasady.
Jańa «Qazaqstan-2050» Strategııasy joldaýyndaǵy jańa strategııa dúnıetanymdyq serpin berýi tıis, óıtkeni, 2050 jylǵa deıingi strategııanyń máni bizdiń ornyqty damý deńgeıine shyǵýymyz bolyp tabylady, damýdyń tıpi ındýstrııalanýǵa deıingiden jáne ındýstrııalanýdan postındýstrııalandyrýǵa ózgeredi. «Qazaqstan-2050» Strategııasy boıynsha eski problemalarǵa jańasha qaraýǵa jáne jańa problemalardy ońtaıly sheshýge múmkindik beretin sana-sezim men rýh kókjıegi keńeıedi, aǵymdaǵy tarıhı kezeńge neǵurlym barabar áleýmettik psıhologııa men minez-qulyq tıpi qabyldanady.
Sóz tabys psıhologııasy jóninde bolyp otyr. Amerıkalyq ǵalymdardyń qazirgi zamanǵy zertteýleri «jalpyǵa ortaq progress mádenıetiniń» bolýy týraly aıtýǵa bolatynyn kórsetti: ekonomıkalyq minez-qulyq salasyndaǵy sol bir qundylyqtar, shyǵý tegine qaramastan, geografııalyq, klımattyq, saıası, ınstıtýttyq jáne mádenı jaǵdaılary ártúrli elderde ál-aýqatty qamtamasyz etedi».
Baı-qýatty turatyn jáne bilim deńgeıi joǵary keıbir elderde uzaqqa sozylǵan ekonomıkalyq qıyndyqtar jarty ǵasyrǵa ulasqan ál-aýqattyń úzdiksiz ósý trendiniń quldyraýyna ákep soqty. 50 jyl ishinde alǵash ret «urpaqtyń» jasampazdyq deńgeıi joǵary bolsa da «babalaryna qaraǵanda» «urpaǵynyń» ómirlik perspektıvalary nashar bolatyndaı ahýal qalyptasty.
Úmit pen bolashaǵy joq naqtylyq arasyndaǵy alshaqtyq saıası radıkalızm jarylysyna ákeledi.
Qazaqstan bolsa, urpaqtyń keler trendin kóterýde, daǵdarystar men álemdik turaqsyzdyqqa qaramastan, «keler urpaq atalaryna qaraǵanda jaqsy ómir súrýde» degen joldy ustanýda. «Qazaqstan-2050» Strategııasynyń, «Nurly Jol» Jańa Ekonomıkalyq Saıasatynyń arqasynda urpaqtar sabaqtastyǵynyń osy jolyn bolashaqta da ustap qalmaq nıette. Prezıdent «Qazaqstan-2050» Strategııasynda jańa ádildik uǵymyna, HHI ǵasyrdyń barabar syn-qaterlerine negizdelgen jańa áleýmettik saıasat qaǵıdattaryn beredi: «áleýmettik kepildikter jáne jeke jaýapkershilik». Bul rette, osy máseledegi memlekettiń basty maqsaty: «Bizdiń maqsatymyz – áleýmettik qaýipsizdik jáne azamattarymyzdyń amandyǵy» degen tujyrymdama túbegeıli tujyrym. Áleýmettik qaýipsizdik – áleýmettik saıasatty iske asyrý kezindegi memlekettik sheshimderdi qabyldaýdaǵy basty krıterııi bolyp tabylady.
Osy turǵyda Grekııa men Túrkııanyń máselesi aıqyn mysal bola alady. Eki memleket kóptegen ǵasyr boıy básekelestikpen (ekonomıkalyq, geosaıası, áskerı turǵydan) ómir súrip keledi. Tarıhtyń qazirgi túıininde Túrkııa Grekııamen jarysta aıqyn basym túsip otyr. Grekııanyń quldyraýy (6 jyl resessııada boldy) kóbinese áleýmettik saıasattyń durys bolmaýymen túsindiriledi, ol «áleýmettik memleket» degen ıdeıany týra túsinip, memleket áleýmettik shyǵystardy shekteýsiz ulǵaıtý jolyna tústi. Al Túrkııa bolsa, memlekettik shyǵystardy shektep, qaryzǵa batpaı, kerisinshe, ulttyq kásipkerlikti barynsha yntalandyrdy. Nátıjesinde, Túrkııa ekonomıkalyq turǵydan ósýde, jańa ındýstrııalandyrýdy jasady. Ádildik degen grekterdiń túsiniginshe «járdemaqylardyń ádildigi», al túrikterdiń túsiniginshe «múmkindikterdiń ádildigi». Demek, ádildik degen memlekettik járdemaqylardy shekteýsiz ulǵaıtyp otyrý kerek degendi bildire almaıdy.
Qazaqstan táýelsizdiktiń alǵashqy kúnderinen bastap birden-bir durys joldy tańdady. Ol – barlyq sarapshylar (syrtqy da jáne ishki de) «qazaqstandyq jol» dep ataıtyn, qazaqstandyq úlginiń negizin qalaıtyn qaǵıdattar negizinde qol jetkiziletin evolıýsııalyq progress. Táýelsizdik tańynda bul Prezıdent N.Á.Nazarbaev usynǵan negizgi 4 erejeden quraldy: 1. Ultaralyq (konfessııaaralyq) beıbitshilik pen kelisim; 2. Eń aldymen ekonomıka, sodan keıin saıasat; 3. Uzaq merzimdik damýdyń basty maqsattary boıynsha keń qoǵamdyq suhbat; 4. Strategııalyq memlekettik josparlaý (aldymen – 3 jyldyq josparlar, sodan keıin strategııalar, memlekettik baǵdarlamalar, jol kartalary, t.s.s.). Sodan keıin syrtqy saıasattyń kópbaǵyttylyǵy men merıtokratııa qaǵıdattarynda elıtany jańartý tetigi jáne ulttyq aýqymdaǵy megajobalardyń bolýy men t.b. qosyldy. Munyń bári zamannyń syn-qaterlerine berilgen jaýap bolatyn.
Qazaqstan qalyptasqan memleket jolyna tústi, biraq álemdik syn-qaterler aldynda qol jetken jetistikterdi saqtap, kóbeıtý úshin «jeńiske jetken egemendik» satysynda toqyrap, toqtap qalýǵa bolmaıdy. Damýǵa degen memlekettik erik-jiger ǵana qazirgi zamannyń sheshilmeıtin qaıshylyqtaryn: memleketaralyq, dinaralyq, taptyq janjaldardy sheshýge qabiletti. Turaqty evolıýsııalyq damý ıdeologııasy – ulttyń bereke-birligin saqtap qalýdyń birden-bir joly.
Kúrdeli geosaıası jaǵdaılarda bizdiń memlekettiligimizdiń jahandyq syn-qaterlerine standartty emes ári kúshti jaýap berý qajet boldy. Prezıdenttiń «Nur Otan» partııasynyń HVI sezinde sóılegen sózinde qazaqstandyq memleketti ınstıtýttyq reformalar men qazirgi zamanǵy saıası ınstıtýttardy qurý esebinen odan ári nyǵaıtý jóninde sóz boldy.
Qazaqstan sııaqty qazirgi zamanǵy qalyptasqan memleket neniń esebinen ornyqty, qýatty ári tabysty bola alady ma? Elbasy buǵan 5 ınstıtýttyq reforma usyna otyryp jaýap berdi.
Birinshiden, ekonomıkalyq baǵdarlamalardyń sapaly túrde iske asyrylýy men memlekettik kórsetiletin qyzmetterdiń usynylýyn qamtamasyz etetin zamanaýı, kásibı jáne derbes memlekettik apparat esebinen.
Ekinshiden, menshik quqyǵynyń qorǵalýyna kepildik beretin jáne ekonomıkalyq damýdy yntalandyratyn zań ústemdiginiń esebinen.
Úshinshiden, ındýstrııalandyrý men ártaraptandyrý ekonomıkalyq ósim berýge tıis, bul óz kezeginde orta taptyń qalyptasýyn qamtamasyz etedi.
Tórtinshiden, ultty etnosqa, din men tilge qaramastan biriktiretin qalyptasqan ulttyq birdeılik esebinen.
Besinshiden, bılik ınstıtýttary men el azamattarynyń arasynda keri baılanys tetikterin jasaýdan kórinetin demokratııalandyrý esebinen.
Jınaqtaı kelgende, bul faktorlar Qazaqstan memlekettiligin nyǵaıtý jáne Qazaqstannyń álemniń damyǵan 30 eliniń qataryna kirýi úshin jaǵdaı jasaıdy.
Alǵashqy tórt baǵyt boıynsha jumysty bir mezgilde júrgizýge bolady. Besinshi baǵytty basqa baǵyttar boıynsha oń nátıjelerge qol jetkizýge qaraı júzege asyrý qajet. Reformalardyń mundaı dáıektiligin saqtaý – áleýmettik turaqsyzdyqqa urynbaı, saıası jańǵyrtýdy júzege asyrýdyń birden-bir kepili. Álemniń túrli óńirlerindegi sońǵy revolıýsııalar tizbegi asyǵys ornatylǵan demokratııa memlekettiń turaqtylyǵyna kepildik bermeıtinin jáne tabysty ekonomıkalyq jańǵyrtýdy qamtamasyz etpeıtinin kórsetti. Onyń ústine, keıbir elderde asyǵys túrde júzege asyrylǵan demokratııalandyrý saıası rejimniń turaqsyzdyǵyna, al basqa elderde azamat soǵysy men tolyqtaı kúıreýge sebep boldy.
Táýelsizdik jyldary Qazaqstan turaqtylyqty saqtaý men qoǵamdyq kelisimdi qalyptastyrý isinde aıtarlyqtaı tabystarǵa jetti. Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń saıasatynyń arqasynda qazaqstandyq qoǵam ártúrli etnostyq toptardyń, konfessııalar men mádenıetterdiń birlesip, ózara tatý-tátti ómir súrýimen sıpattalyp otyr. Biraq biz memlekettiń uzaq merzimdi ornyqtylyǵy men tabystylyǵyn qamtamasyz etý úshin ulttyq birdeılikti odan ári nyǵaıta berýimiz qajet. Mundaı saıasat: a) Qazaqstan qoǵamy qundylyqtarynyń birtutas júıesin qalyptastyrýdy; b) «ortaq tabysty bolashaq» qundylyqtarynyń ıesi – orta tapty qalyptastyrýdy kózdeıdi. Ulttyq birdeılik saıası turǵydan turaqty memleket qurýdyń sheshýshi faktorlarynyń biri bolyp tabylady. Qazaqstandyq birdeıliktiń negizinde elimizdiń kez kelgen etnosynyń ókili úshin mańyzdy jalpyazamattyq qundylyqtar jıyntyǵy jatýǵa tıis. Ulttyq birdeılik azamattyq qaǵıdattarǵa negizdelýge tıis. Qazaqstannyń barlyq azamattary birdeı quqyqtardy paıdalanyp, birdeı jaýapkershilik júgin arqalaýǵa jáne birdeı múmkindikterge qol jetkize alýǵa tıis.
Bizdiń basty maqsatymyz – qazaqstandyqtardyń jańa jalpyulttyq ıdealdar men qundylyqtardy – quqyqtyń ústemdigin, jekemenshiktiń qorǵalýyn, memlekettik dástúrlerdi, qazaqstandyq qundylyqtardy jáne Táýelsizdik jyldary ishinde jetken jetistikterdi óziniń etnostyq erekshelikterinen joǵary qoıa bilýi. Máńgilik El ıdeıasy jalpyazamattyq qundylyqtardyń júıesi bolýǵa tıis. Máńgilik El ıdeıasynyń bazasynda jurtty toptastyratyn: azamattyq teńdik, eńbeksúıgishtik (jeke bastyń tabysy – eldiń tabysy), adaldyq, ilim men bilimniń ústemdigi, zaıyrly el – taǵattylyq eli qundylyqtary usynylyp otyr. Qazaqstandyq birdeıliktiń dinı qundylyqtar negizinde nyǵaıtylýǵa tıis ekendigi de prınsıptik turǵydan mańyzdy másele. Bizdiń aýmaǵymyzda ǵasyrlar boıy qalyptasqan hanafıttik ıslam sabyrlylyqpen jáne tózimdilikpen, ıslam qundylyqtarynyń durys túsindirilýimen, utymdylyqpen jáne qazirgi ómirdiń syn-qaterlerine degen ashyqtyqpen erekshelenedi. Qazaqstandaǵy slavıan halqynyń basym bóligine tán pravoslavıe adamnyń ar-ujdan problemasy men ımandylyq tańdaýyn, meıirim men janashyrlyqty basty másele etip qoıady. Al protestantızm tabysty ári ónimdi eńbekti, uqyptylyq pen qaıyrymdy ómirdi adam tirshiliginiń túp ózegi dep belgileıdi. Qazaqstandyq birdeılik qazaqstandyqtardyń úzdik etnostyq jáne dinı dástúrlerin eskere otyryp, jalpy azamattyq qundylyqtar negizinde strategııalyq turǵydan qurylýǵa tıis.
Til saıasaty da mańyzdy ról atqarady. Úsh tildi keńistik – qazaq, orys, aǵylshyn tilderi etnosaralyq kelisim men azamattyq teńdiktiń kepili. Qazaq tili Qazaqstan úshin biregeı mádenı aktıv bolyp tabylady, orys tili – óńirlik ekonomıkalyq ıntegrasııa tili, al aǵylshyn tili – etnosaralyq jáne uzaq merzimdi perspektıvadaǵy iskerlik baılanys tili retinde, Qazaqstannyń jahandyq qoǵamdastyqqa ıntegrasııalanǵan el retindegi bolashaǵy osy aǵylshyn tilin paıdalanýmen baılanysty.
Qundylyqtardy tańdaý kezinde dúnıege batystyq jáne shyǵystyq kózqarastardyń arasyn jalǵaıtyn, eýropalyq pen azıattyń úzdik qasıetterin sıntezdeıtin eýrazııashyldyq ıdeıasy biriktirýshi ıdeıa retinde bola alady.
Keńes Odaǵy qırap, táýelsiz memleketter quryla bastaǵan kezeńde sarapshylar birneshe teorııa usynǵan bolatyn, olar: 1. S.Hantıgtonnyń «О́rkenıetter qaqtyǵysy» – qoǵamnyń negizgi etnostarynyń ártúrli mádenı-órkenıettik toptarǵa jatýy nátıjesinde bólshektengen qoǵam áseriniń týyndaýy; 2. R.Brýbeıkerdiń «Postımperııalyq sındromy» – ımperııanyń ydyraýy ımperııalyq ulttyń otar elderden metropolııaǵa jappaı qonys aýdarýyna jáne soǵan baılanysty etnosaralyq shıelenisterge ákep soqtyrady; 3. Dj.Mılnniń polıetnostyq qoǵamnyń bıpolıarly etnodemografııalyq qurylymy – bıpolıarly qoǵamdarda eki jetekshi etnostyq top saıası, ekonomıkalyq, mádenı jáne ózge de salalarda ústemdik alý úshin ózara básekege túsedi; 4. M.Dj.Smıttiń «Mádenı plıýralızm tujyrymdamasy» – mádenıeti turǵysynan ártekti toptar ózderiniń arasyndaǵy bireýine baǵyndyrylýǵa tıis, bul is júzinde assımılıasııany bildiredi. Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń arqasynda osy teorııalyq modelderdiń eshbiri Qazaqstanda is júzine aspady. Ol 1994 jyldyń naýryzynda Lomonosov atyndaǵy MMÝ-de sóılegen sózinde postkeńestik damýdyń syn-qaterlerine jaýap retinde Eýrazııalyq Odaq ıdeıasyn usyndy. Eýrazııalyq jobanyń maǵynasy mynada – mádenı, órkenıettik, tarıhı tamyrylarmen baılanysqan, ekonomıkalyq parametrleri boıynsha ıntegrasııalanǵan, áleýmettik júıesi uqsas, «taǵdyry ortaq» halyqtar men memleketter jaǵdaıynda jahandaný shekteýli keńistik aýqymynda ǵana qabyldanady. 2014 jylǵy 29 mamyrda Astana qalasynda Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly Shartqa qol qoıylyp, ol 2015 jylǵy 1 qańtardan bastap kúshine endi. Integrasııa men kommýnıkasııanyń keńistigi quryldy, bul bolashaqta bizdiń elderimizde áleýmettik-saıası damýdyń jaǵymdy trendin qamtamasyz etýge tıis.
Osylaısha, Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń sarabdal saıasaty men ǵalamat tulǵasynyń arqasynda álemdi moıyndatqan «Qazaqstan joly» burynǵy Keńes Odaǵy keńistigindegi eń nátıjeli úlgige aınaldy. Ultaralyq jáne konfessııaaralyq kelisim men ortaq úıimiz – Qazaqstandaǵy beıbitshilik onyń saıasatynyń negizgi ózegi men túpqazyǵy bolyp tabylady.
Serik SEIDÝMANOV, Parlament Májilisiniń depýtaty.
