– Kózi ashyq adamdar biledi, endigi jerde kitaphanalar tek kitap saqtaıtyn oryn emes. Biz «únsizdik pen baqylaý» qalybynan bas tartyp, ashyq mádenı ekojúıe qurýǵa baǵyt aldyq. Isimizdi ilgeriletýde Almaty qalalyq Mádenıet basqarmasy da sheshýshi ról atqaryp otyr. Tek ıdeıalyq turǵyda ǵana emes, naqty resýrstar jaǵynan da qoldaý taptyq. Qarjylandyrý artty, ǵımarattar jańartyldy, jańa jabdyqtar alynyp, shtat keńeıdi. Eń bastysy – bizdiń únimizdi Úkimet estidi.
– О́zgerister ózdiginen júrmeıtini belgili ǵoı?
– Oıyńyzdy túsindim. Burnaǵy jyly Ulttyq quryltaıdyń ekinshi otyrysynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev táýligine 24 saǵat jumys isteıtin kitaphanalar qurý týraly bastama kótergenin bilesizder. Birinshi kezekte bul usynys Almaty sııaqty úlken shaharda iske asty. Biz Prezıdenttiń úndeýin baǵdar retinde qabyldap, ózimizge suraq qoıdyq: «Qazirgi adamǵa kitaphanadan ne qajet?». Jaýap birden tabyla qoıǵan joq. Degenmen bir nárse aıqyn boldy: adamdar úshin qoljetimdilik mańyzdy – ýaqyt jaǵynan da, format pen til jaǵynan da, qurylym turǵysynan da. Osylaısha 24/7 kitaphana tujyrymy dúnıege keldi. Sóıtip, elde alǵashqylardyń biri bolyp úsh fılıaldy – Jambyl atyndaǵy jasóspirimder kitaphanasy, №4 kitaphana jáne «Alatau Creative Hub»-ty iske qostyq. Áýelde «Túnde kim kitap oqıdy?» dep kúmándanǵandar boldy. Degenmen, alǵashqy aılardyń ózinde kelýshiler sany 70%-ǵa artyp, kitaphanalar qoǵamnyń ómirlik yrǵaǵymen úılese bastady. Mysaly, Jambyl atyndaǵy kitaphanaǵa túngi ýaqytta 150-den astam adam keledi. Oǵan qosa munda kınokórsetilimder, kitap tusaýkeserleri, debattar men túrli klýbtar ótedi.
– Aıtqandaı, «Alatau Creative Hub» formatyna tolyǵyraq toqtala ketseńiz.
– «Alatau Creative Hub» – basqa formattaǵy kitaphana. Bir sózben aıtqanda, shyǵarmashylyq hab, mádenı ortalyq pen sıfrlyq platformanyń toǵysy. Munda kórmeler, ashyq dárister, teatr repetısııalary, baǵdarlamalaý men grafıkalyq dızaın kýrstary, ádebı keshter ótetin jazǵy alań bar. Bir keńistikte sýretshi de, jazýshy da, mýzykant ta, oqýshy men zeınetker de, tipti startaper de kezdesedi. Munda kitap alyp qana qoımaı, podkast jazyp, sahnalyq óner boıynsha sheberlik sabaǵyna qatysýǵa bolady. Bul – XXI ǵasyrdyń jańa úlgidegi kitaphanasy.
– Bul kitaphanalar taǵy nesimen erekshelenedi?
– О́zine-ózi qyzmet kórsetýge arnalǵan avtonomdy kitaphanalardy iske qostyq. «Aqyldy» stansalar arqyly qala turǵyndary kitaphanaǵa kirmeı-aq kitap alyp, qaıtara alady. Qazir Almatydaǵy metro stansalarynda, saýda jáne qaýymdastyq ortalyqtarynda osyndaı 24 núkte bar. Barlyǵy qarapaıym ári túsinikti: oqyrman bıletin taqap, qajetti kitapty tańdap alyp oqı beredi. Megapolıs úshin bul – taptyrmas tásil: ýaqyt únemdeledi, oqý – kúndelikti ómirdiń bóligine aınalady.
– Sıfrlyq portal týraly aıta ketseńiz. Bul qandaı júıe?
– Biz almatylibrary.kz portalyn iske qostyq. Bul tek saıt emes, búkil sıfrlyq ınfraqurylymnyń ózegi. Platforma Ortalyqtandyrylǵan kitaphanalar júıesiniń 28 bólimshesin, elektrondy katalogti, oqyrmannyń jeke kabınetin, kitap brondaý qyzmetin, is-sharalar kúntizbesin, sondaı-aq sıfrlanǵan kitaptar men anyqtamalyq bazalarǵa qoljetimdilikti biriktiredi. 2025 jyldyń shildesine qaraı qorymyzda 23 myńnan astam sıfrlyq kitap jınaldy. Onda klassıkadan bastap ǵylymı ádebıetke deıin bar. Qordyń 40%-dan astamy sıfrlanǵan jáne bul úderis ári qaraı jalǵasady. Eń mańyzdysy – bul zamanaýı ónimdi ózimizdiń kitaphanashylar, IT mamandary men dızaınerler birlese atqaryp otyr.
– Demek búgingi kitaphanashy – belgili bir deńgeıde IT mamany da bolǵany jón be?
– Durys aıtasyń. Qazirgi kitaphanashy – bilim medıatory. Ol sıfrlyq júıelerdi erkin meńgerip, adamdarǵa jol kórsetip, baǵyt-baǵdar beretin maman bolýǵa tıis. Biz kadrlardy únemi oqytyp, damytamyz. Biri sıfrlyq saýattylyq kýrstaryn oqysa, endi biri Ońtústik Koreıa, Fınlıandııa, Túrkııa sekildi elderde taǵylymdamadan ótedi.
– Memlekettiń eshqashan aınalyp ótpeıtin bir máselesi – múgedek jandardyń oqyp, bilim alýyna jaǵdaı jasaý emes pe?
– Álbette, ınklıýzııa taqyrybyna erekshe mán beremiz. Jeti bólimsheni kórý qabileti tómen jáne múmkindigi shekteýli adamdarǵa arnalǵan arnaıy tehnıkamen jabdyqtadyq. Braıl dıspleıleri, daýys assıstentteri, elektrondy úlkeıtkishter, arnaıy baǵdarlamalar ornatylǵan. Eń bastysy, tehnıka emes, kózqaras. Biz múmkindigi shekteýli adamdardy jumysqa qabyldaımyz. Olar tálimger retinde oqyrmandarǵa kómek kórsetedi. Sondaı-aq «Yandex Qazaqstan» seriktestigimen birlese múgedektigi bar azamattarǵa kitapty tegin jetkizý qyzmetin júıeli servıs retinde iske qostyq.
– Jastar kitaphanalarǵa barmaıdy degen túsinikti qalaı joqqa shyǵarýǵa bolar edi?
– Jastar – erekshe aýdıtorııa. Olarǵa óz ıdeıalaryn júzege asyrýǵa jol ashatyn alańdar berilgen. Kitaphanalarda qyzyǵýshylyq klýbtary, geım-dızaın, sıfrlyq grafıka, ssenarıı jazý seksııalary jumys isteıdi. Shyǵarmashylyq baıqaýlardyń róli de zor. Mysaly, Ulttyq kitap kúni aıasynda dástúrli «Almatynyń jas jazýshysy – 2025» baıqaýynyń jeńimpazdary marapattaldy. 15–17 jas aralyǵyndaǵy 170-ten astam oqýshy fentezı janrynda áńgime jazyp, Saparǵalı Begalın shyǵarmalarynan shabyt alǵan. Jastar kitap oqyp qana qoımaı, ózderi de jaza alatynyn kórsetti. Sonymen qatar gýmanıtarlyq fakýltet stýdentteri úshin taǵylymdamadan ótý baǵdarlamasy jumys isteıdi. Olar kitaphanalarda tájirıbeden ótip, qoǵammen jumys isteý daǵdylaryn, is-shara júrgizýdi úırenedi. Búginde 23 joǵary oqý ornynyń túlekteri bizde jumys isteıdi.
– Almaty kitaphanalarynyń halyqaralyq qaýymdastyqtaǵy bedeli qandaı?
– Biz Halyqaralyq kitaphanalyq qaýymdastyqtar men mekemeler federasııasynyń (IFLA) múshesimiz, Ońtústik Koreıa, Túrkııa, Qytaı, Ázerbaıjan, Fınlıandııa, Germanııa kitaphanalarymen kelisimderge qol qoıdyq. Qytaı jáne túrik mádenı ortalyqtaryn ashtyq. О́zim Open World baǵdarlamasy aıasynda AQSh-ta Kongress kitaphanasynda taǵylymdamadan óttim. Bul tek kásibı tájirıbe almasý emes, Qazaqstannyń jahandyq kitaphanalyq qozǵalystyń bir bóligi ekenin dáleldeıdi.
– Jalpy, kitaphanashylar áleýmettik jaǵynan qorǵalǵan ba?
– Biz kadrlarǵa ınvestısııa salyp otyrǵandyqtan, olardyń muń-muqtajyn aınalyp óte almaımyz. Qazir bizde 470-ten astam qyzmetker bar. 2023–2025 jyldary 76 mamandy Seýl, Lozanna, Stokgolm, Tallın qalalaryna oqýǵa, taǵylymdamadan ótýge jiberdik. 12 jas kitaphanashy basshylyq laýazymǵa kóterildi. Oǵan qosa 33 qyzmetkerimiz «Almaty jastary» baǵdarlamasy boıynsha baspanaly boldy. Mansap jolynda ósýlerine jaǵdaı jasaımyz.
– Kóne kitaptardy saqtaý men qalpyna keltirý isi qandaı jolǵa qoıylǵan?
– Restavrasııalaý isi – kúrdeli de ózekti ári jeke taqyryp. №6 kitaphana-bólimshesinde qolmen kitapty qalpyna keltirý sheberhanasy jumys isteıdi. Bul – sheberlik pen tózimdi talap etetin, shynaıy zergerlik jumys. Talaı jádiger kitaptar qalpyna keltirildi. Dıkkens, Hardı, Tolstoı, Abaı, Jambyl, Pýshkın, Mark Tvenniń sırek kitaptary bar. Qazirgi tańda Qazaqstanda da, Ortalyq Azııanyń birqatar elderinde de qaǵazǵa basylǵan qundy jáne sırek kitaptardy qalpyna keltiretin zamanaýı zerthanalar az. Sondyqtan bizdiń kitaphanalar TMD-daǵy sırek jáne rarıtet kitaptar men qujattardy qalpyna keltirýdiń jetekshi ortalyǵyna aınalý múmkindigine ıe.
– Qazir kitaphanalardyń basty máselesi qandaı?
– Qalaı desek te, kadr máselesi ózektiligin joımaıdy. Bul bir. Ekinshisi – tehnologııa: jabdyqty únemi jańartyp, jasandy ıntellekt pen metavselendermen qatar qadam basý qajet. Úshinshi – sıfrlyq keńistiktegi pırattyq pen avtorlyq quqyqty qorǵaý. Tórtinshisi – jurt áli de «kitaphana – tynyshtyq pen sóreler orny» dep oılaıdy. Al biz: «Joq, kitaphana – ózindik ómiri bar orta» deımiz. Biraq nátıje bar: kitaphanany umytqandar qaıta oralyp jatyr.
Qıyndyqqa qaramastan, 2027 jylǵa deıin biz qordy tolyq sıfrlandyrýdy aıaqtaımyz, barlyq mektepter men JOO-lardy qosamyz, jańa kitaphanalar ashamyz, mobıldi qosymsha men daýys kómekshisin engizemiz, «Almaty-Library» biryńǵaı sıfrlyq portalyn quramyz, Inklıýzııa ortalyǵy men Ǵylymı-zertteý blogin salamyz dep otyrmyz.
– Kózdelgen maqsattaryńyz júzege assyn! Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
