Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Bul rette Memleket basshysynyń bıylǵy sáýir aıyndaǵy «Taza Qazaqstan» ekologııalyq festıvalinde: «Tazalyq ár adamnan, ár úıden, árbir kóshe men ár qaladan bastalýy kerek. О́ıtkeni «Taza Qazaqstan» – bir kúndik naýqan emes. Bul – bizdiń ómir saltymyz», degen sóziniń maǵynasy tereń. Prezıdenttiń pikirinshe, oıdyń da, boıdyń da, qorshaǵan ortanyń da tazalyǵyn saqtaý – ár adamnyń ishki mádenıetiniń kórsetkishi. Sondyqtan tazalyq halqymyzdyń bolmysyna sińgen qasıet bolýy qajet.
Shyntýaıtynda, biz – tazalyqty ejelden qaster tutqan jurtpyz. Qoǵamdyq sanada tazalyq pen adaldyq qatar turatyn egiz uǵym bolyp qalyptasqan. Mańaıy kóń-qoqystan ada, ishi de muntazdaı taza úılerdiń eńbekqor ıeleri qashanda kópshiliktiń shynaıy qurmetine ıe. Al «Qoly taza azamat» degen sóz – adamnyń adaldyǵyn bildiretin minezdeme.
Búginde «Taza Qazaqstan» ekologııalyq jobasy jalpyulttyq qozǵalysqa aınalyp otyr. Oǵan bir jyl ishinde 9 mln otandasymyz atsalysqany, onyń 448 myńy erikti ekeni – sonyń aıǵaǵy. «Taza Qazaqstan» – tazalyq senbilikterin ótkizýmen shektelmeıtin, aýqymy keń baǵdarlama. Máselen, «Taza ólke» aptalyǵynda eldi mekender turǵyndary, ártúrli uıym men kásiporyn qyzmetkerleri irgeles aýmaqtar men aýlalardy tazartty.
«Kıeli meken» aptalyǵynda tarıhı-mádenı eskertkishterdiń aýmaqtary abattandyryldy. «Jasyl aımaq» aptalyǵynda kóshetter otyrǵyzylyp, aǵashtar ákteldi. «О́negeli urpaq» aptalyǵynda jastar ardagerlerdiń úıleriniń aýlalaryn tazalasyp, qarttar úıleriniń aýmaqtaryn abattandyrýǵa atsalysty. «Móldir bulaq» aptalyǵynda ózen-kólderdiń aınalasy qoqystan tazartyldy.
Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes Úkimet byltyrǵy 31 qazandaǵy qaýlysymen Ekologııalyq mádenıetti damytýdyń 2024–2029 jyldarǵa arnalǵan «Taza Qazaqstan» tujyrymdamasyn bekitip, ony júzege asyrýǵa kiristi. Atalǵan tujyrymdama aıasynda ekologııalyq oılaý jáne ekologııalyq jaýapty minez-qulyqty yntalandyrý jáne ony kótermeleý is-sharalaryna, ekologııalyq bilim berýge basa nazar aýdarylyp otyr.
Osy jyldyń basynan bastap «Taza Qazaqstan» aıasynda el boıynsha 874 is-shara, sonyń ishinde birqatar respýblıkalyq jáne halyqaralyq aksııa ótkizildi. 1 mln 400 myń tonnadan asa qoqys jınap alynyp, eldi mekenderde 2 mln 400 myńnan asa aǵash otyrǵyzyldy.
Telegram @ TazaQazBot sıfrlyq platformasy sátti iske asyrylyp jatyr. Onyń kómegimen elimizdiń kez kelgen turǵyny ekologııalyq problemalar men abattandyrý máselelerin sheshýge óz úlesin qosa alady. Baǵdarlama iske qosylǵannan beri 22 myń ótinim kelip túsken. Onyń 21 myńnan astamy oryndalǵan. Kóbine adamdar aýmaqty jınaý, qoqys shyǵarý, kóshelerdi abattandyrý jáne trotýarlardy kútip ustaý qajettiligi týraly habarlap jatady.
«Taza Qazaqstan» aıasynda qaldyqtardy suryptaý men óńdeýge arnalǵan ınfraqurylymdyq jobalar da iske asyrylyp jatyr. Sebebi jyl saıyn elimizde 4,5 mln tonnadan asa kommýnaldyq qaldyqtar jınalady, al olardy óńdeý deńgeıi byltyr 25,8 paıyzǵa áreń jetti. Eýropanyń damyǵan elderinde qaldyqtardy óńdeý men suryptaýdyń ortasha deńgeıi shamamen – 50 paıyzǵa, Japonııada – 40 paıyzǵa, Ońtústik Koreıada 60 paıyzǵa jetken. 2024 jyldyń basynda elimizdiń 207 qalasy men aýdanynyń 142-sinde ǵana qaldyqtardy bólek jınaý engizilgen, al suryptaý 130 qala men aýdanda ǵana qolǵa alynǵan. Turǵyndar qoqysty bólek jınaý talaptaryn saqtamaı, kóshede ártúrli konteınerler ornatylǵanyna qaramastan, qaldyqtardyń bárin birge tastaýdy jalǵastyryp keledi. Astana, Almaty, Shymkent qalalarynan basqa óńirlerde qaıta óńdeýge arnalǵan qaldyqtardy qabyldaý pýnktteriniń ınfraqurylymy nashar damyǵan.
«Taza Qazaqstannyń» taǵy bir baǵyty – eldi mekenderdi kógaldandyrý jáne ormandy ulǵaıtý. Memlekettik orman qory aýmaǵynda 1 369 mln kóshet otyrǵyzyldy, onyń ishinde Aral teńiziniń qurǵap qalǵan túbinde 48,7 mln dana sekseýil egildi. Buǵan qosa, sapaly kóshet materıalymen qamtamasyz etý maqsatynda orman tuqymbaqtaryn qurý jumystary júrgizilip jatyr.
«Qazaqstannyń áleýmettik damý ınstıtýty» kommersııalyq emes aksıonerlik qoǵamy júrgizgen saýalnama ekologııa taqyryby azamattardyń kópshiligin alańdatatynyn kórsetken. Respondentterdiń 57,1 paıyzy jaryq pen sýdy únemdeıtinin, 50,5 paıyzy energııa únemdeıtin shamdardy paıdalanatynyn aıtqan. Halyqtyń 25,3 paıyzy ǵana qoqysty suryptaıdy. Árbir besinshi azamat úıde bolmaǵan kezde jylý qurylǵysynyń temperatýrasyn tómendetip ketedi. Respondentterdiń 16,3 paıyzy ǵana aǵash otyrǵyzý jáne aýmaqty tazartý is-sharalaryna qatysýǵa múddelilik bildirgen.
Jasalǵan taldaý elimizde ekologııalyq turǵydan eń belsendi óńirler Qaraǵandy, Qostanaı, Aqtóbe, Jetisý oblystary ekenin kórsetken. Ondaǵy respondentter ekologııalyq daǵdylardy kúndelikti ómirde jıi qoldanady. Mysaly, Qaraǵandy oblysynyń turǵyndarynyń 84,1 paıyzy qaıta paıdalanýǵa bolatyn ydystardy, 69,5 paıyzy qaıta paıdalanýǵa bolatyn paketterdi qoldanady, 37,1 paıyzy aǵash otyrǵyzý, senbilik aksııalaryna qatysady. Qostanaı oblysynda respondentterdiń 49,6 paıyzynda qoqysty suryptaý, 80,9 paıyzynda energııany únemdeıtin elektr shamdaryn paıdalaný jáne 17,4 paıyzynda makýlatýra jınaý daǵdylary qalyptasqan. Jetisý oblysynda energııany únemdeıtin elektr shamdaryn paıdalaný (turǵyndardyń 82,1 paıyzy) jáne jaryq pen sýdy únemdeý (79,8 paıyz) keńinen taraǵan. Aqtóbe oblysy turǵyndarynyń 83,8 paıyzy ózderi úıde bolmaǵan kezde jylý qurylǵylarynyń temperatýrasyn tómendetetinin atap ótken, sondaı-aq munda jaryq pen sýdy únemdeý kórsetkishi (92,8 paıyz) de joǵary. Alaıda jastar jaǵy qoqysty suryptaýǵa birshama yntaly bolǵanymen (27,5 paıyzy suryptaıdy), joǵaryda atalǵan ekologııalyq daǵdylar boıynsha belsendiligi tómen bolyp shyqty.
Taldaý kórsetkendeı, elimizde halyqtyń ekologııalyq sanasy áli de jetkiliksiz. Bul kóptegen adamnyń kúndelikti áreketiniń qorshaǵan ortanyń jaǵdaıy úshin mańyzdylyǵyn túsinbeýine ákelip soǵyp otyr. Sarapshylardyń aıtýynsha, jurttyń ekologııalyq sana-seziminiń tómen bolý sebebiniń biri – buqaralyq aqparat quraldarynda ekologııalyq máselelerdiń jetkilikti jarııalanbaýy. Munyń ózi adamdardyń ekologııalyq bastamalardyń mán-mańyzy men olardyń planetanyń bolashaǵyna áseri týraly tolyq túsinik alýyna múmkindik bermeıdi.
Degenmen «Taza Qazaqstan» ekologııalyq jobasynyń arqasynda seń qozǵalǵany anyq. Jambyl oblysynyń Merki aýdanyndaǵy Muhtar Áýezov atyndaǵy jalpy orta bilim beretin mektep-lıseıdiń oqýshysy Gúlmıra Elýbaeva óziniń «Taza Qazaqstan» essesinde: «Árbir adam úshin týǵan jer – kıeli meken. Ata-babalarymyz urpaqtaryn týǵan jerdiń qadirin túsinýge, onyń tazalyǵyn saqtaýǵa, tabıǵatty aıalaýǵa tárbıelegen. Taza Qazaqstan – bizdiń bolashaǵymyz. «Tabıǵat ol – aınala, qasıetti ólkemiz», dep aqyn Sultan Qalıev jyrlaǵandaı, tabıǵatty qorǵaý – bizdiń mindetimiz. Mektebimiz ekologııalyq baǵytta jumys isteıdi. Oqýshylar túrli jobalarǵa qatysady. Bıyl biz plastık bótelke jáne olardyń qaqpaqtaryn jınaý aksııasyna qatystyq. Osy qaldyqtarǵa ekinshi ómir syıladyq. Biz ekologııalyq buryshqa gúl egip, ony sýaryp, kútim jasaımyz. Jyl boıǵy eńbegimizdiń nátıjesinde ádemi gúlderimiz erekshe sán berip tur. Men Taza Qazaqstanǵa qandaı úles qosa alamyn? Taza Qazaqstan is-sharasynyń biri – aýlany qoqystan tazartý. Qoqys qaldyqtaryn arnaıy jáshikterge salý – qarapaıym ereje. Keıbir adamdar kámpıt, balmuzdaq, sýsyn ydystaryn ár jerge qaldyryp kete beredi. Bul – durys emes. Árbir adam óziniń jaýapkershiligin arttyryp, tabıǵatqa shynaıy janashyrlyq tanytýǵa tıis», dep jazypty.
Bul – bizdiń elden de «Kishkentaı hanzadalar» shyǵa bastaǵanynyń belgisi.
