Beıbitshilikti qorǵaý jolyndaǵy únimiz áldeqaıda órshil bolýy qajet

Astana álemdik úılesim alańyna aınaldy

Sársenbiniń sátindegi sezde Astana jahannyń ár qıyrynan jetken rýhanı kósh­basshylardyń, saıasatkerler men teolog-sarapshylardyń dıalogine arnalǵan eń iri halyqaralyq alańǵa aınaldy. Bıylǵy is-sharaǵa ıslam, hrıs­tıan, býddızm, ıýdaızm, ındýızm, daosızm, sıntoızm jáne basqa da din ókilderin qamtyǵan 60 elden 100 delegasııa qatysty.

Sezd jumysyn Memleket basshysy sóz sóılep ashty. Qasym-Jomart Toqaev Astana tórinde bas qosqan álemniń eń bedeldi rýhanı kóshbasshylary men basqa da qatysýshylarǵa iltıpat bildirip, sezd jumysyna qoldaý kórsetkenderi úshin alǵys aıtty.

– Qazir jer júzinde syn-qaterler kóbeıip, halyqaralyq ahýal ýshyǵyp tur. Sonyń saldarynan túrli qaqtyǵys kóbeıip barady. Almaǵaıyp kezeń eshkimge ońaı bolyp jatqan joq. О́kinishke qaraı, soǵystyń sıpaty men bolmysy beleń alyp otyr. Degenmen biz ótken zamannan durys sabaq alyp, syndarly ári ashyq kelissózge umtylýymyz kerek. Mámilege balama joq. Bul turǵydan alǵan­da, búgingi sezdiń mán-mańy­zy aıryqsha. Din basshylaryn gýmanıstik kózqarastardy tý etken Beıbitshilik elshileri dep aıtýǵa bolady. Sizder ortaq múdde úshin birigip, álem jurt­shy­lyǵyn ıgi maqsat jolynda jumyldyrýǵa nıet bildirip otyrsyzdar. Barshańyzǵa shynaıy rızashylyǵymdy bildiremin, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Memleket basshysynyń aı­týyn­sha, sezd alǵash qyz­metin bastaǵan sátten beri qazirgi zaman syn-qaterlerin ashyq talqylaıtyn biregeı alańǵa aınaldy. Kongreske qatysý­shy­lardyń usynymdaryna sáıkes  sezdiń 2033 jylǵa deıingi damý tujyrymdamasy ázirlenip, ol júzege asyrylyp jatyr.

– Atalǵan qujat bizdiń beı­bit­shilikti saqtaý, tatý-tátti ómir súrý jáne barshaǵa ortaq adamgershilik qundylyqtaryn berik ornyqtyrý sekildi ortaq maqsatymyzdy aıqyndaıdy. Geosaıası shıelenis ýshyqqan zamanda munyń bári aıryqsha mańyzdy. Sezdiń qorytyndy deklarasııasy resmı qujat retinde BUU Bas Assambleıalarynda taralady. Bul – sezd jumysyna beril­gen joǵary baǵa. Aldaǵy mereı­toılyq 80-sessııada da atalǵan úrdis jalǵasady dep úmittenemin, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Prezıdent Qazaqstan terrıtorııasy ejelden túrli mádenıetter toǵysyp, órkenıetter ózara bite qaınasqan meken ekenine nazar aýdardy.

– Qazaq dalasynda álemdegi eń negizgi dinder men konfessııalardyń barlyǵy derlik taraǵan jáne bir-birimen jarasym tapqan. Biz qazirgi Qazaqstanda da osy ıgi dástúrdi saqtap, odan ári damytýǵa bar kúsh-jigerimizdi salamyz. Elimizdiń etnosaralyq jáne dinaralyq kelisimdi nyǵaıtýda tájirıbesi mol. Qazaqstannyń etnostyq ári dinı toleranttyq modeli «Birligimiz – áralýandyqta» qaǵıdatyna súıenedi. Bul ustanym tipti álemdik ólshem turǵysynan biregeı sanalatyn Qazaqstan halqy Assambleıasynyń qyzmetinde de kórinis tapqan. Tarıhtyń ózi qalyptastyrǵan halqymyzdyń tózimi, yntymaq-birligi men keń dúnıeta­nymy búginde elimizdiń beıbitsúıgish, teńgerimdi syrtqy saıasatynan anyq ańǵarylady. Bul saıasat senimge, dıalogke jáne yntymaqtastyqqa negizdelgen. Jalpyǵa ortaq osy qundylyqtar men qaǵıdattar barsha halyqtar men memleketter úshin de mańyzdy ekenine senimim kámil, – dedi Prezıdent.

Qasym-Jomart Toqaev keshe sezd aıasynda BUU О́rkenıetter alıansynyń dinı nysandardy qorǵaý jóninde arnaýly sessııasy uıymdastyrylǵanyn atap ótip, jahandaǵy gýmanıstik kún tártibin ilgeriletýge sińirgen eńbegi úshin Alıanstiń joǵarǵy ókili Mıgel Anhel Moratınosqa rızashylyǵyn bildirdi.

– Kıeli dinı oryndar men nyshandardy qorǵaý arqyly biz, shyn máninde, adamzat órkenıetiniń qaınar kózin saqtaımyz. Qazaqstanda 18 konfessııaǵa tıesili 4 myńǵa jýyq dinı birlestik bar. Biz IýNESKO-nyń Búkilálemdik muralar tizimine engen Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi sekildi kıeli jerlerdi, ertede jáne qazirgi zamanda boı kótergen meshitterdi, pravoslavıe men katolık shirkeýlerin, Almatydaǵy býdda ortalyǵy men «Beıt Rahel Habad Lıýbavıch» sııaqty sınagogalardy qorǵap, qoldaý kórsetemiz. Memleket dinı qaýym úshin erekshe mańyzǵa ıe barlyq qasıetti oryndardyń saqtalýyn óz qamqorlyǵyna alǵan. Mańǵystaýdaǵy Beket ata meshiti, Ile ózeniniń jaǵasyndaǵy Tamǵaly tas býdda petroglıfteri, Almatydaǵy Levı-Ishak Shneersonnyń qabiri, katolıkter aıryqsha ardaqtaıtyn Soltústik Qazaqstandaǵy Márııamkól – osynyń jarqyn mysaly. Kıeli jerler nanym-senimi ártúrli adamdardy biriktirip, urpaqtar sabaqtastyǵy men rýhanı baılanysty saqtaıdy. Sondyqtan biz úshin bul – jaı ǵana sáýlettik nemese tarıhı eskertkish emes, beıbitshiliktiń, ózara qurmet pen halqymyzdyń mádenı sanalýandyǵynyń nyshany, – dedi Prezıdent.

«О́rkenıetter daǵdarysy» beleń aldy

Memleket basshysynyń aıtýyn­sha, sońǵy ótken sezden beri álemde óte jaǵymsyz úrdister beleń aldy. Keıbir saıasatkerler men sarapshylar buǵan «órkenıetter daǵdarysy» dep aıdar taqty.

– Kıplıngshe aıtsaq, «Batystyń aty – Batys, Shyǵystyń aty – Shyǵys. Olar eshqashan bir arnada toǵyspaıdy». Birqatar iri memlekette oryn alǵan keıingi ýaqıǵalardy sholyp ótsek, mundaı uıǵarymnyń durys kórinýi múmkin. Biraq saıası faktordy esh­qashan esten shyǵarýǵa bolmaıdy. Basqasha aıtqanda, basqarýshy bıliktiń memlekettik qurylym týraly tujy­rymy men tájirıbesin qaperde ustaǵan jón. Olar júrgizetin saıasattyń beıbit dıalogti qoldaý, mádenıetterdiń, túrli din men dúnıetanymnyń yqpaldastyǵy turǵysynan árdaıym oryndy ári konstrýktıvti bola bermeıtinin kórip otyrmyz. Ásireultshyldyq pen jalǵan patrıotızmniń kún sanap beleń alýy alańdatpaı qoımaıdy. Qalyptasqan túsinikterdiń kóz aldymyzda ózgerýi jastardy adastyrady. Bir jaǵynan biz quqyqtyq konservatıvti jáne lıberaldy ıdeologııalardyń qaqtyǵysy­na kýámiz. Bul birqatar eldi saıası turaqsyzdyqqa ákeledi. Qazaqstanda osy tektes jahandyq problemalarǵa jiti nazar aýdarylady. Bul – ishki saıasatymyzdyń negizgi ózegi. Túrli etnos, din jáne ult ókilderi arasynda toleranttylyq pen ózara qurmet saıasatyn júrgizý mańyzdy dep sanaımyn. «Birligimiz – áralýandyqta» ustanymyna zııan keltirip, oǵan kúıe jaqqysy keletin, sonyń ishinde memlekettik qyzmette jáne qoǵamdyq orynda elimizdi turaqty meken etetin halyqtardyń tilin erkin qoldanýǵa qarsy áreketterge qatań tosqaýyl qoıylady. Oǵan «Zań jáne tártip» qaǵıdatyna saı quqyqtyq baǵa beriledi, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Prezıdent elimizde keıingi jyldary anaǵurlym ornyqty, ashyq ári ádil saıa­sı júıe qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan aýqymdy ózgerister dáıekti túrde júrgizilgenin atap ótti.

– Adam quqyǵyn qorǵaý salasy aı­tarlyqtaı kúsheıdi: Konstıtýsııalyq sot qurylyp, ombýdsmen ınstıtýty nyǵaıdy, arnaıy zańdar men jarlyqtar shyǵaryldy. Jalpyulttyq referendým kezinde azamattarymyzdyń basym bóligi qoldaǵan 2022 jylǵy konstıtýsııalyq reforma saıası júıemizdi túbegeıli jańǵyrtty. Biz «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» qaǵıdatyn basshylyqqa aldyq. Prezıdentti jeti jylǵa bir ret saılaý tártibi bekitilip, sondaı-aq Memleket basshysynyń jaqyn týystaryna saıa­sı laýazym atqarýǵa tyıym salatyn normalar engizildi. Budan bólek, jaqynda halyqqa arnaǵan Joldaýymda elimizde bir palataly Parlament qurý bas­tamasyn kóterdim. Atalǵan usynys halyq múddesine saı saıası júıeni jańǵyrtý nıetinen týyndap otyr. «Zań jáne tártip» tujyrymdamasy negizinde qoǵamnyń turaqtylyǵy men azamattardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge ishki saıasatymyzda erekshe mán beriledi, – dedi Prezıdent.

Memleket basshysy ınnovasııany, sonyń ishinde jasandy ıntellektini keńinen engizýge toqtalyp, ulttyq ekonomıkany jappaı sıfrlandyrý ıdeıasy bıylǵy Joldaýynyń arqaýy bolǵanyna nazar aýdardy.

– Keıingi jyldary memleket ekonomıkasyn reformalaýǵa qatysty aýqymdy jumys atqarylyp jatyr. Men Joldaýda usynǵan josparlar atalǵan bastamany odan ári órbitedi. Bul jerde elimizdiń jańa ındýstrıaldy qalybyn qurý jóninde sóz bolyp otyr. Energetıka jáne kommýnaldyq ınfraqurylym birtindep jańǵyrtyla bastady. Qazaqstan Shyǵys pen Batys, Soltústik pen Ońtústik arasyndaǵy negizgi qurlyq dálizi sanalady. Sondyqtan kólik-tranzıt áleýetimizdi arttyrýǵa aıryqsha kúsh salamyz. Jańa ınvestısııalyq kezeńdi bastaýǵa jáne azamattardyń kásipkerlik bas­tamalaryn qoldaýǵa erekshe kóńil bólinedi. Osy oraıda memleket ınvestısııalyq ahýal men iskerlik ortany jetildirýge kiristi. Ulttyq ekonomıkany damytý isinde memlekettiń aýqymdy qarjylyq múmkindigin jumyldyrýmen qatar, iri ınvestısııa tartýǵa tyrysamyz. Degenmen bizdiń basty baılyǵymyz – adam. Sol sebepti memleket adam áleýetin nyǵaıtý baǵytynda keshendi shara qabyldady. Ustazdardy, dárigerlerdi, ǵalymdar men ınjenerlerdi, jastardy qoldaý tetikteri jańa deńgeıge kóterildi. Bıyl elimizde «Jumysshy mamandyqtary jyly» dep jarııalandy. Bul sheshim qoǵamda eńbekqorlyq kýltiniń mańyzdy ekenin kórsetedi. Biz jańa mektepter qurylysyna, joǵary bilim, ǵylym, sport jáne kreatıvti ındýst­rııa salalaryn damytýǵa, densaýlyq saqtaý men áleýmettik qamsyzdandyrý júıelerin jańǵyrtýǵa qomaqty qarjy bólip otyrmyz. Qoǵamnyń ekologııalyq mádenıetin arttyrý úshin jan-jaqty sharalar qabyldandy. Byltyr «Taza Qazaqstan» jalpyulttyq aksııasy bas­talyp, oǵan mıllıondaǵan otandasymyz qatysty. Munyń bári Ádiletti, Taza, Qaýipsiz, Qýatty, Sıfrlyq Qazaqstandy – jaýapkershiligi joǵary azamattardyń memleketin, múmkindikter men progres­ter elin qurý jolyndaǵy basty baǵdar sanalady, – dedi Memleket basshysy.

Áskerdi jaraqtandyrý jarysy jaqsylyqqa aparmaıdy

Qasym-Jomart Toqaev álem­de mádenıetter arasyndaǵy qarama-qaı­shylyq kúsheıip, saýda jáne sank­­sııa teketiresteri báseńdemeı turǵa­nyna, jappaı qarýsyzdanýdyń ornyna ás­ker­di jaraqtandyrý jarysy bastalyp ket­kenine toqtaldy.

– Dúnıe júziniń ártúrli aımaǵynda júrip jatqan gıbrıdti soǵystardyń maıdan shebi aıqyn emes. Alaıda qısapsyz adam shyǵynyna ushyratyp, tolassyz bosqyndar nópirine túrtki bolyp jatyr. Ekonomıkaǵa orasan zor zalal tıgizip otyr. Iаdrolyq qaqtyǵys qaýpi qatty alańdatady. Sarapshylar zulymdyq pen meıirimdilik tartysqa túsetin mundaı sheshýshi sáttiń bolý yqtımaldyǵy keıingi on jylda kúrt artqanyn jıi aıta bas­tady. О́kinishke qaraı, álemde konst­rýktıvti usynystardy ortaǵa salyp, saıası ustamdylyq tanytýdan góri ósh­pendilik órship, geosaıası jiktiń arasy alshaq­tap, áleýmettik shıelenis odan sa­ıyn ýshyǵyp barady. Meniń oıym­sha, mundaı qıly kezeńde dıalogke sha­qyratyn, birin-biri jatsynýdy doǵarýǵa úndeıtin, halyqaralyq arenadaǵy ózara senimdi arttyratyn bas­ty amal retinde konstrýktıvti dıplomatııa aldyńǵy orynǵa shyǵýy kerek, – dedi Prezıdent.

Memleket basshysynyń aıtýynsha, órkenıetter baılanysyn damytýda, sondaı-aq adamdar men qoǵam arasyn­daǵy senimdi nyǵaıtýda aıryqsha ról atqa­ratyn dinbasylaryna zor úmit artylady.

– Dinı qaıratkerler saıasatker­ler­di parasattylyqqa, izgilikke jáne moral­dyq jaýapkershilikke úndep, álem­niń qurdymǵa ketýine jol bermeý úshin qoldan kelgenniń bárin jasaıty­nyna senimdimin. Dúnıe júzinde mundaı úlgi tutar talpynystar joq emes. Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezi, Adamzat baýyrlastyǵy týraly qujat, Mekke deklarasııasy, Bahreın forýmy, Birikken Arab Ámirlikterindegi «Ibrahım záýzatynyń úıi» – osy bastamalardyń barlyǵy tize qosyp áreket etse, din uıystyrýshy kúshke aınalatynyn kórsetedi. Mundaı tájirıbeni odan ári damytyp, keńinen taratý qajet, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Budan ári Prezıdent Qazaqstannyń din­ara­lyq jáne mádenıetaralyq dıa­logti nyǵaıtýǵa qatysty ustany­mymen bólisti.

– Halyqaralyq jáne óńirlik uıymdar deńgeıinde dinı dıplomatııanyń áleýetin paıdalaný mańyzdy. Osyǵan deıingi sezd aıasynda kótergen «Beıbitshilik qozǵalysy» atty ıdeıamdy talqylaýdy usynamyn. Joǵarǵy din qyzmetkerleri zorlyq-zombylyqty toqtatýǵa jáne bitimge kelý joldaryn izdeýge eshqandaı saıası reńksiz, beıtarap úndeý jasaý arqyly atalǵan qozǵalysqa moraldyq turǵy­dan demeý bola alar edi. Adam ómiri­niń quny, janashyrlyq pen meıir­bandyq sekildi jalpyǵa ortaq qundylyqtarǵa negizdelgen bul bas­tama dindar qaýymdy ǵana emes, saıasatkerlerdi, halyqaralyq uıym­dar men memlekettik emes qury­lymdar ókilderin, sarapshylardy, tipti jastardy da biriktire alady. Beıbit­shi­likti qorǵaý jolyndaǵy únimiz áldeqaıda órshil bolýy qajet. Osy sezd sekildi alańdar soǵan septigin tıgizedi. Bul rette ázirge álemde balamasy joq Birikken Ulttar Uıymyna úlken senim artamyz. Oraıly sátti paıdalanyp, Almatyda BUU-nyń Ortalyq Azııa men Aýǵanstanǵa arnalǵan Ornyqty damý maqsattary jónindegi óńirlik ortalyǵyn ashý týraly elimizdiń usynysyna qoldaý bildirgeni úshin Uıymǵa múshe barlyq memleketke rız­a­shylyǵymdy bildiremin. AО́SShK, Is­lam yntymaqtastyǵy uıymy, EQYU, Shan­haı yntymaqtastyq uıymy, Ońtús­tik-Shyǵys Azııa memleketteriniń asso­sıa­sııasy, Arab memleketteri lıgasy sekil­di óńirlik qurylymdardyń rólin kú­sheı­tý qajet, – dedi Memleket basshysy.

Qasym-Jomart Toqaevtyń paıymdaýynsha, dinı konfessııalar qaı zamanda da adamdarǵa túrli qıyndyqtar men taýqymetterdi eńserýge kómektesken. Sondyqtan adamnyń rýhanı qajettiligi týraly sóz qozǵalǵanda, onyń dúnıelik muqtajdyqtaryn da qaperden shyǵarýǵa bolmaıdy.

– Eleýli jetistikterge qaramastan, adamzat kóptegen gýmanıtarlyq syn-qatermen betpe-bet kelip otyr. Mıllıondaǵan adamdar ashtyqtan, indetten, qorshaǵan ortanyń azyp-tozýynan jáne klımat ózgerisinen zardap shegýde. Qazaqstan kedeılikti azaıtýǵa, ekologııalyq problemalardy sheshýge jáne gýmanıtarlyq kómek kórsetýge aıtarlyqtaı kúsh-jiger jumyldyra­dy. Bul máselelerdi kelesi jyly sáýir aıynda Astanada ótetin Ekologııa jáne ornyqty damý óńirlik sammıtinde talqylaý josparlanǵan. Elimiz – musylman áleminiń qıyr soltústiktegi eń úlken aımaǵy. Otyz jyl buryn biz Islam yntymaqtastyǵy uıymynyń múshesi atandyq. Osy bedeldi birlestik aıasynda Qazaqstan Azyq-túlik qaýipsizdigi jónindegi ıslam uıymynyń qurylýyna bastamashy boldy. Din qaıratkerleri árqashan adamdardy jigerlendirip, ıgi is jasaýǵa, joq-jitikke járdemdesýge shaqyrady. Dinı qaýymdar gýmanıtarlyq mıssııalar men eriktiler baǵdarlamasyn iske qosyp, mektep pen aýrýhana ashady. Jastar men áleýmettik álsiz toptarǵa qamqorlyq kórsetip, klımat pen mıgrasııa máselesin qozǵaıdy. Bul XXI ǵasyrda da dinniń jasampaz kúshke ıe ekenin taǵy bir dáleldeıdi. Onyń múmkindigin tolyq paıdalaný qajet, – dedi Prezıdent.

Memleket basshysy álem kúrdeli ekolo­gııalyq qaýip-qatermen betpe-bet kelip otyrǵanyn, sonyń ishinde Orta­lyq Azııa ony erekshe sezinetinin jetkizdi.

– Klımat ózgerisi munda álemdik deńgeımen salystyrǵanda óte tez júrip jatyr. Aımaqta qurǵaqshylyq jıi oryn alyp, muzdyqtar erip, tushy sýdyń qory azaıyp keledi. Kez kelgen halyqtyń rýhanı dástúri tabıǵatty aıalaýǵa, qorshaǵan ortamen úılesimdi ómir súrýge úıretedi. О́ıtkeni Jer – Jaratýshy syılaǵan ortaq úıimiz. Oǵan qamqorlyq tanytý – paryzymyz. Klımattaǵy ózgerister men onyń aýyr saldary – tek ǵylymı nemese ekonomıkalyq másele emes, irgeli adamgershilik qundylyqtar úshin synaq. Yqtımal ekologııalyq apattardyń aldyn alý úshin halyqaralyq yntymaqty nyǵaıtý, sondaı-aq jahandyq jáne óńirlik deńgeıde úılesimdi áreket etý mańyzdy. Sondyqtan sezd aıasynda klımat ózgeristerine qarsy kúrestegi din kóshbasshylarynyń róli týraly birlesken qujat ázirleýdi usynamyn. Atalǵan qujatta rýhanı dástúrlerge negizdelgen jáne klımat ózgeristerine osal óńirlerdi qoldaýǵa erekshe mán beretin ekologııalyq jaýapkershiliktiń jalpyǵa birdeı qaǵıdattaryn bekitýge bolady, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Sonymen qatar Prezıdent álemniń jańa tehnologııalyq dáýirge qadam basqanyna nazar aýdardy.

– Jasandy ıntellekt, úlken derek­­qor, bıoınjenerııa jáne basqa da revo­lıý­sııalyq jańashyldyqtar adam­nyń turmys-tirshiligin túbegeıli ózgertti. Biraq etıkalyq normalar tehnologııalyq progrestiń qarqynyna ilese almaı jatyr. Tańdaý quqyǵy men jeke ómirdiń qupııalylyǵyn qorǵaý, sıfrlyq teńdikti jáne jasandy ıntellektini paıdalaný qaýipsizdigin qamtamasyz etý sekildi kóptegen dılemma saldarynan jańa syn-qaterler týyndady. Din kóshbasshylary adamgershilik qundylyqtar men asqaq mu­rattardyń saqshysy retinde adam­zattyń sıfrlyq keleshegi týraly pikirtalasqa atsalysýy kerek dep oılaımyn. Kez kelgen tehnologııa adam ıgiligine qyzmet etýge tıis. Ol úshin din kóshbasshylarynyń, ǵalymdar men tehnokrat-ınjenerlerdiń turaqty dıalogin uıymdastyrý qajet. Jasandy ıntellekt elimizdiń qarqyndy damýyna jol ashady. Áıtse de etıkalyq normalardy saqtaýdyń mańyzyn jaqsy túsinemiz. Sondyqtan bul baǵytta keńinen yntymaqtastyq ornatýǵa ázirmiz. Jasandy ıntellektini damytý etıkasy jónindegi dinaralyq komıssııa qurýdy usynamyn. Ol neırojeliler men basqa da serpindi tehnologııalardy jaýapkershilikpen paıdalanýdyń ámbebap qaǵıdattaryn ázirleýmen aınalysady. Bul jerde «algorıtmderge arnalǵan qaǵıdalar» jınaǵyn ázirleý týraly sóz bolyp otyr. Onda adamnyń qadir-qasıetin qurmetteý, dıskrımınasııaǵa jol bermeý, asa mańyzdy sheshimderdi baqylaýda ustaý máseleleri eskerilýge tıis, – dedi Memleket basshysy.

Prezıdent barlyq negizgi dinı dástúrler meıirimdilik, ádildik, jaqy­nyńa janashyrlyq, beıbitsúıgish qasıet sekildi jalpy gýmanıstik qundy­lyq­tardy dáripteıtinine nazar aýdaryp, Qazaqstannyń osy ustanymǵa beıil eke­nin atap ótti. Sondyqtan elimiz zor­lyq-zombylyqty, ekstremızmdi jáne óshpen­dilikti aqtap alý úshin dindi paıdalanýǵa úzildi-kesildi qarsy dep málimdedi.

– Búginde kóptegen oıshyl postsekýlıarlyq dáýirdiń bastalǵanyn jıi aıtady. Iаǵnı mundaı kezeńde din qaıtadan qoǵamdyq jáne saıası ómirdiń mańyzdy faktoryna aınalady. Bizdiń sezd zamana kóshinen qalmaýǵa tyrysady. Sondyqtan din ókilderiniń dıalogin ǵalymdar men sarapshylar qaýymdastyǵymen kúsheıtemiz. Rýhanı danalyq pen sarapshylar biliminiń sıntezi jahandyq jáne óńirlik deńgeıdegi ózekti problemalardyń tıimdi sheshimin tabýǵa jol ashýy múmkin, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Bul rette Memleket basshysy bola­shaq jastardyń qolynda ekenin jetkizdi.

– О́skeleń urpaq barlyq din jáne mádenıet ókilderiniń arasyndaǵy ózara qurmet pen syılastyq rýhyn tereń sezinip ósýi kerek. Qazirgi jastar kóptegen syn-qatermen betpe-bet kelip otyr. Nanym-senimi, dúnıetanymy ártúrli bolsa da, olardy tolǵandyratyn máseleler – ortaq. Demek sol túıtkilderdiń sheshimin de birlesip izdeý qajet. Sol sebepti sezd aıasynda Jas din kóshbasshylary forýmy ekinshi ret ótkizilip jatyr. Bul forýmǵa qatysýshylar ashyq pikir almasýǵa, birlesip jumys isteýge daıyn ekenin kórsetti. Bárimiz rýhanı kóshbasshylardyń jańa býyny qalyptasyp jatqanyn kórip otyrmyz. Olarǵa qoldaý kórsetý – barshamyzǵa ortaq paryz. Qazaq halqynda «Tórteý túgel bolsa, tóbedegi keledi» degen sóz bar. Shyn máninde, bárimiz kúsh-jigerimizdi biriktirsek, jahandyq syn-qaterlerge tótep bere alamyz. Biz Astana tórinde osymen segizinshi márte bas qosyp otyrmyz. Bul din basshylarynyń arman-muraty ortaq ekenin ańǵartady. Búkil adamzatqa tóngen túrli qaýipterge birigip qarsy turýǵa daıyn ekenin kórsetedi. Osy dóńgelek ústeldegi qurmet pen dostyq rýhy dúnıe júzin yntymaqqa bastasyn! Igi maqsattarǵa birge jeteıik, – dep túıindedi sózin Memleket basshysy.

Memlekettik marapattar tabystaldy

Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezinde Qasym-Jomart Toqaev forýmnyń bir top qatysýshylaryna memlekettik nagradalardy, Dinaralyq dıalogke qosqan úlesi úshin Astana halyqaralyq syılyǵyn, sezdiń qurmet medalin, sondaı-aq Izgi nıet elshileriniń aıryqsha belgisin tabystady.

II dárejeli «Dostyq» ordenimen Dúnıejúzilik daoshylar federasııa­synyń tóraǵasy (QHR) Lı Gýanfý, Somaiya Vidyavihar ýnıversıtetiniń prezıdenti (Úndistan) Samır Shantılal Somaııa;

«Shapaǵat» medalimen Iran Islam Res­pýb­lıkasynyń Islam mádenıeti jáne baı­lanystary uıymynyń prezıdenti Mýhammad Mehdı Imanıpýr marapattaldy.

Dinaralyq dıalogke qosqan úlesi úshin Astana halyqaralyq syılyǵy BUU Bas hatshysynyń orynbasary – BUU О́rkenıetter alıansy jónindegi joǵary ókili, BUU ıslam fobııasymen kúres jónindegi arnaýly ókili Mıgel Anhel Moratınosqa berildi.

Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbas­shylary seziniń qurmet medalimen:

1. Mysyr Arab Respýblıkasynyń bas múftıi Nazır Muhammed Aıad;
2. Tatarstan Respýblıkasy Musyl­mandar dinı basqarmasynyń tóraǵasy Kamıl Samıgýllın;
3. Tájikstan Respýblıkasy Ýlemder keńesiniń tóraǵasy Saıdmýkarram Abdýkodırzoda;
4. Qasıetti Taqtyń Dinaralyq dıalog dıkasterııasynyń prefekti Djordj Djeıkob Kývakad;
5. Mınsk jáne Zaslavl mıtropolıti, búkil Belarýs Patrıarhynyń ekzarhy Venıamın (Vıtalıı Týpeko);
6. Izraıldiń bas ashkenaz ravvıni Kalman Ber;
7. Izraıldiń bas sefard ravvıni Davıd Iosef;
8. Bahaı halyqaralyq qoǵamdas­tyǵynyń bas hatshysy Devıd Rýtshteın;
9. Dúnıejúzilik býddashylar baýyr­lastyǵynyń prezıdenti Fallop Taıarı;
10. Islam áleminiń bilim, ǵylym jáne mádenıet uıymynyń bas dırektory Salım Muhammed ál-Malık;
11. Halyqaralyq túrki mádenıeti uıymynyń bas hatshysy Sultan Raev;
12. Dinı jáne dástúrli bitimgerler jelisiniń atqarýshy dırektory Muhammed Elsanoýsı;
13. Eýrazııanyń evreı qaýymyn qoldaý jónindegi ulttyq koalısııanyń atqarýshy vıse-tóraǵasy, bas atqarýshy dırektory Mark Barrı Levın;
14. Birikken Ulttar Uıymy О́rke­nıetter alıansynyń dırektory Nıhal Saad;
15. Izraıldiń bas ashkenaz ravvıniniń ókili Shlomo Menahem Kýk nagradtaldy.

Izgi nıet elshileriniń aıryqsha belgilerimen:

1. Islamabad halyqaralyq ıslam ýnıversıtetiniń Islamdy zertteý ınstıtýtynyń bas dırektory Muhammed Zııa Ýl-Hak;
2. BAÁ Toleranttylyq jáne beıbit qatar ómir súrý mınıstrliginiń bas dırektory Afra Ál Sabrı;
3. Martın Lıýter Injil-Lıýteran odaǵynyń bas hatshysy Mıhael Hıýbner;
4. Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylary seziniń maqsattary men mindetterin ilgeriletý jónindegi ýákili Bolat Sársenbaev marapattaldy.

Baýyrlastyq rýhynda ótken basqosý

Sezdiń ashylý rásiminen keıin «Dinder dıalogi: bolashaq jolyndaǵy sınergııa» taqyrybyna arnalǵan jıynnyń basty plenarlyq otyrysy ótti. Otyrysqa sezd Hatshylyǵynyń basshysy Máýlen Áshimbaev moderatorlyq etti.

Plenarlyq otyrys barysynda Rım Papasy XIV Leonyń Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń VIII sezd qatysýshylaryna arnalǵan quttyqtaýy oqyldy. Ol Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń VIII sezine qatysýshylardy shyn júrekten quttyqtap, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevqa alǵysyn bildirgen.

«Siz jer júziniń túkpir-túkpirinen eski dostyqty jańartýǵa jáne bólshektengen álemniń jaraqatyn jazý jónindegi ortaq maqsat biriktirgen nıettes jańa dostardy tabýǵa zor qadam jasap otyrsyz. Sezdiń taqyryby asa mańyzdy, óıtkeni ol zorlyq-zombylyq qaqtyǵystary kórinis tapqan dáýirde dinaralyq dıalogtiń mańyzdy rólin pash etedi», delingen Rımnen jetken quttyqtaý hatta.

Sondaı-aq ol biz umtylǵan bolashaq – beıbitshilik, baýyrlastyq pen yntymaqtyń bolashaǵy – bilekterdiń birigýi men júrekterdiń jylylyǵyn talap etetinin atap ótken.

«Dinı lıderler qoǵamnyń eń osal múshelerin qorǵaý isinde birge turyp, ortaq úıimizge qamqorlyq jasaý nıetimen aǵash otyrǵyzǵanda nemese adamnyń qadir-qasıetin qorǵaý úshin birge ún qatqanda olar aqıqatty dáleldeıdi: ıaǵnı senim adamdardy alshaqtatpaıdy, qaıta toptastyrady. Sınergııa osylaısha kúlli adamzat úshin qýatty úmitke aınalady, bul dinderdiń túpki maǵynasy qaqtyǵys emes, arylý men tatýlasýdyń qaınar kózi ekenin kórsetedi», depti Rım Papasy XIV Leo quttyqtaý hatynda.

Sóz sońynda Rım Papasy Qudiretti Jaratýshy bizdiń kúsh-jigerimizdi qoldaı kórsin jáne barlyq adamdardyń ıgiligi jolynda jemisi mol bolǵaı degen tilegin joldapty.

Sonymen qatar BUU bas hatshysy Antonıý Gýterrısh te sezd qatysýshy­laryna beınebaılanys arqyly óz quttyqtaýy men ystyq yqylasyn joldady. BUU bas hatshysy tózimsizdik, qaqtyǵystar men óshpendilik órship turǵan, al senim men mádenıettiń aqsap, sonyń saldarynan bólinýshilik barǵan saıyn ash bórideı etekten tartyp bara jatqan qubylmaly kezeńde ómir súrip otyrǵanymyzdy jasyrmady.

«Osyndaı jaǵdaıda dinderdiń adamzatqa ortaq qundylyqtardy dárip­teýdegi róli aıryqsha mańyzdy. Dinder bizdi jaqsylyqqa, meıirimge, ádildikke, tynyshtyq pen birlikke úndeıdi. Sizderdiń basqosýlaryńyz – halyqtar arasyndaǵy ózara túsinistikti nyǵaıtyp, beıbitshilikke jol ashatyn zor múmkindik. BUU dinı kóshbasshylardyń únin árqashan baǵalaıdy jáne osy baǵyttaǵy sizderdiń kúsh-jigerlerińizdi qoldaıdy», dedi Antonıý Gýterrısh.

Paneldik otyrysta sóz sóılegen Máskeý jáne búkil Reseı patrıarhy Kırıll 2012 jyly elimizge kelgen saparyn eske alyp, osynaý álemdik aýqymdaǵy jıynǵa qatysý ózi úshin aıryqsha qurmet ekenin atap ótti.

Máskeý jáne búkil Rýs Patrıarhy Kırılldiń aıtýynsha, keıingi 13 jylda sezdiń aýqymy aıtarlyqtaı keńeıgen.

– Bul halyqaralyq alańnyń deń­geıi men bedeliniń artqany aıqyn ańǵarylady. Sonymen qatar ótkizi­letin is-sharalar – konferensııalar, jastar forýmy, mádenı bastamalar, tujyrymdamalyq qujattar bar­lyǵy kásibılikpen, mazmundylyǵy­men jáne ózektiligimen erekshelenedi. Men jeke ózińizge, qurmetti Prezı­dent myrza jáne Qazaqstan Úkimetine dinder arasyndaǵy dıalog, pikir almasý men beıbitshilik jolyndaǵy is-qımyldarǵa baǵyttalǵan turaqty tetikterdi qalyptastyrǵandaryńyz úshin alǵysymdy bildiremin, – dedi dinı kóshbasshy.

Onyń pikirinshe, Qudaıdy joqqa shyǵarǵan álem – bolashaǵy joq álem. Sondaı-aq ol qantógisti qaqtyǵystar, terrorızm, ekologııalyq máseleler jáne moraldyq daǵdarys – osynyń bári dindi qoǵam ómirinen yǵystyrýǵa degen talpynyspen tikeleı baılanysty ekenin jetkizdi.

Patrıarh Kırıll BUU-nyń О́rke­nıetter alıansymen yntymaqtastyqty nyǵaıtý ıdeıasyn qoldap, Birikken Ulttar Uıymy janynan dinder jónindegi konsýltatıvtik keńes qurý bastamasyna qaıta oralýdy usyndy.

Sondaı-aq Vatıkannyń Qasıetti taǵynyń Dinaralyq dıalog bo­ıyn­sha dıkasterııa prefektisi Kardınal Djordj Djeıkob Kývakad, Qasıetti Ierýsalımniń jáne búkil Palestı­nanyń, Arabııanyń, Sırııanyń asa qasıetti Patrıarhy III Feofıl jáne ózge de din kóshbasshylary sóz sóılep, qazirgi tańdaǵy jahandyq syn-qater­ler, qaqtyǵystar men polıarızasııa jaǵdaıynda Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezi sııaqty platformalardyń ómirlik mańyzy zor ekenin atap ótti.

Búgin sezd otyrysy paneldik sessııa­larmen jalǵasady. Onda din men qazirgi jahandyq qaýip-qaterler men sıfrlyq jáne jasandy ıntellekt dáýirindegi rýhanı qundylyqtar, bitimgershilik taqyryptaryndaǵy ózekti máseleler qamtylady.

Sonymen qatar bıyl VIII sez aıasynda Jas dinı lıderler forýmy «Jastar beıbit qatar ómir súrý úshin: bolashaq jolyndaǵy sınergııa» atty taqyrypta kezekti ekinshi otyrysyn ótkizbek.

Jasulan SEIILHAN,

Zeıin ERǴALI,

«Egemen Qazaqstan»