Uzyn sózdiń qysqasy, jazǵanymdy arqalap, «Lenınshil jasqa» da jettim-aý. Ishke kirsem, úlken bir bólmede adam tolyp otyr. Nazar aýdaratyn túri joq. Tipti bolmaǵasyn, «áńgime ákelip edim» dedim báseń daýyspen. Sol kezde «beri ákel» dedi tórde otyrǵan jelke shashy bir qarys jigit aǵasy. Men usynǵan qaǵazdy qolynyń ushymen ǵana ilip alǵan ol pańdana jymıdy da, «sen endi júre ber» dedi. «Qudaı-aý, tastap júre ber degeni nesi, kelgen adamdy syılap, shaǵyn áńgimeni oqyp shyqsa, nesi ketedi» degen ishki oıymdy ol da sezdi-aý deımin, «osy jurttyń bári óz jazǵanyn shedevr dep oılaıdy-aý» dedi aınalasyndaǵylarǵa jaǵalaı qarap. Odan ári áńgimeni tyńdap turýǵa dátim jetpeı, bólmeden shyǵa jóneldim. Álgi kerbez aǵaıdyń enjar qımyly, jazbamdy ústeliniń ústine tap bir kereksiz nársedeı tastaı salǵany esimnen keter emes. Unjyrǵam túskeni sonsha, aparǵan dúnıem gazet betine shyǵady degen oıdan da birjolata úmitim úzilgen.
Mine, qyzyq! Men múldem jańsaq oılaǵan ekenmin. Álgi úmitimdi úzip qoıǵan áńgimem araǵa aı salyp, «Lenınshil jastyń» betine shyǵa keldi. Qýanýyn qýansam da, tańdanysymdy basa alar emespin. Tańdanatyn da jónim bar. Aýdandyq gazettiń ózi de bergen dúnıeńdi zaryqtyryp, jarty jylda ázer basatyn edi ǵoı, al myna respýblıkalyq basylym muny qalaı tez shyǵara qoıdy dep óz kózime ózim senbeı, álgi áńgimege osy shyn ba degendeı qaıta-qaıta úńilemin. Jan-jaqtan oqýǵa túsýge kelgendermen de tanysyp-bilisip alǵanbyz. Olar da meni japa-tarmaǵaı quttyqtap jatyr. Sóıtip, jastar gazetiniń arqasynda aıaq astynan mártebem ósip shyǵa keldi. «E, aparsań, jerde qaldyrmaıdy eken ǵoı» degen oı qanattandyryp jiberdi me, kóp uzamaı taǵy bir qoljazbamdy alyp, redaksııaǵa keldim.
Baıqaımyn, bul joly álgi jelke shashy bir qarys kerbez aǵaı meni ejelgi tanysyndaı qarsy aldy. Jylyushyraı amandasqany azdaı, «ádebıet jáne óner bóliminiń meńgerýshisi Oralhan Bókeı degen aǵań bolamyn» dep ózin de tanystyryp ótti.
– Jumagúl, sen qazir bizdiń bastyǵymyzǵa kire ketshi. Ol kisi kelse seni maǵan jolyqsyn degen. Álgi kerbez aǵaıdyń jyp-jyly sózinen keıin onyń aıtqanyn júre tyńdaýǵa dátim barmady. Sodan bastyq otyratyn kabınetke kirsem, qabaǵy qalyń bir kisi gazet oqyp otyr eken. Meni kórip, basyn kótergen ol «ıá, nege keldiń» degendeı betime suraýly júzben qarady.
– Aǵaı, siz shaqyrǵan ekensiz.
– Men be? Osylaısha, tańdana suraq qoıǵan ol esine túsire almaǵan sııaqty.
– Men shaqyrdy dep saǵan kim aıtty? – dedi ol sálden keıin.
– Oralhan degen aǵaı aıtty.
– Onda tura tur. Endi aty-jónińdi aıtshy.
Aty–jónimdi estigennen keıin de ol kisi nege shaqyrǵanyn esine túsire almaı, edáýir ýaqyt dúdámal oıda otyrdy da, kenet: «E umytpasam, jýyrda bizdiń gazette seniń bir shaǵyn dúnıeń jaryq kórdi-aý deımin. Sony oqyǵannan keıin Oralhanǵa kelse, jolyqsyn degenim ras. Endi sol áńgimeń týraly aıtsam, ózi táp-táýir. Degenmen jazýyńda áli balańdyq bar. Ázirge ol zańdy ǵoı. Ysyla kele bári jónge keledi. Aıtpaqshy, óziń bir jerde oqısyń ba?»
Bul emtıhan aıaqtalyp, jumys ótili barlar tómendeý baǵamen-aq oqýǵa qabyldanyp qoıǵan kez. Men emtıhannyń bárinen joǵary baǵa alǵanmyn, alaıda óte almaǵan edim. Sol kezde janymnyń qysylǵany sonsha, fakýltet dekany Taýman Amandosov aǵamyzdyń aldyna baryp, bul ádiletsiz sheshim ekenin aıtyp, kádimgideı renjigenim bar. «Ras aıtasyń, bul táýir baǵa alǵandar úshin obal boldy. Biraq úsh alsa da eńbek ótili barlardy aldymen qabyldańdar degen joǵarydan kelgen sheshim bar» degen ol qylqıyp janynda ún-túnsiz otyrǵan meni kórip, jany ashydy ma, oılana kele baǵalarymnyń joǵary ekenin eskerip, syrttaı bólimge qabyldandy degen buıryqty da shyǵaryp berdi. Kimniń kúndizgi bólimde oqyǵysy kelmeıdi deısiń. Meniń de kókeıimdi tesken oı sol bolǵandyqtan, áli de jazyla almaı, tońtorys qalpy otyra berdim. Qaıran Taýman aǵa, meni jubatqysy keldi me: «Qalqam, sen bylaı iste. Kúzde kúndizgi bólimniń sabaǵyna úzbeı qatysyp júretin bol. Táýir oqysań, úlgere almaı, oqýdan shyǵyp ketetinder bolady, jarty jyl ma, bir jyl ma, kúndizgi bólimge basy bútin ózimiz aýystyryp alamyz» degeni.
Redaksııa basshysynyń bir jerde oqısyń ba degen suraǵyna jaýap retinde sol jaıtty aıtqanmyn. Alaıda ol kisi meniń bul sózime asa mán bermedi.
– Osy sen bizdiń redaksııaǵa jumysqa kelseń qaıtedi. Árıne, saǵan birden qolaqpandaı qyzmet berem dep aıta almaımyn. Osynda júrseń, bálkim, birte-birte ysylyp, jazýǵa tóselip ketersiń degen oıdamyn.
Osymen áńgime bitti degendeı ol kisi aldyndaǵy gazetke qaıta úńildi.
Nesin jasyraıyn, myna sózden keıin meniń múlde esim shyǵyp ketti. Apyraý, «Lenınshil jas» men sııaqty talaı jastyń qoljetpes armany ǵoı. Mundaı aspannan túsken baqyttan bas tartýǵa bola ma? Boıymdy bılegen qýanyshtyń áserinen ózimdi-ózim ıgere almaı, álgi aǵaıdyń usynysyna qalaı kelisim bergenimdi ózim de baıqamaı qalyppyn.
– Onda jón. Erteńnen bastap iske kiris, – degen qamqorshymnyń Sherhan Murtaza degen jazýshy ekenin de keıinirek bildim.
Iá, tap sol kúnnen bastap, armandaýǵa da batpaıtyn súıikti gazetimniń kúndelikti tirligine aralastym da kettim. Mindetim – redaksııaǵa kelip jatatyn nópir hattardy tirkep, olardy sáıkes bólimderge taratyp berý. Bos ýaqytymda da qarap otyrmaı, qaıda kómegim qajet bolsa, sol jerge baryp, qolǵabys beretin meni jumsaıtyndar da kóbeıdi. Tıpografııaǵa materıal jetkizetin kýrer de boldym. Korrektorǵa kómekshi kerek bolsa, sonda bardym. Eń bastysy, osynyń bárin qýana atqardym. Sóıtip, qyzmet babymen satylaı kóterilgen men osy qara shańyraqqa shırek ǵasyrǵa jýyq eńbek sińirgen ekenmin.
Osy qasıetti shańyraqtyń ıgiligi úshin Sheraǵanyń da tókken teri az emes eken. Bul arada respýblıkaǵa belgili tulǵalardyń, myqty jýrnalısterdiń ózderin biz Sheraǵanyń shekpeninen shyqqanbyz dep maqtanýy da biraz jaıtty aıtyp turǵandaı. Rasynda da Sheraǵań bulaq kózin ashqandaı, talaı-talaı talantty jastardyń izdenisine, ózin-ózi tanýyna múmkindik beripti. Soǵan oraı gazettiń sapasy artyp, tırajy da joǵarylaı beripti. Talant ıelerin tap basyp, tanı bilgen Sheraǵań sonaý Arqadan Aqseleýdi, Shyǵystan Oralhandy, Ońtústikten Muhtardy, Atyraýdan Farızany shaqyryp, qyzmetke alǵan eken. Al redaksııadaǵy saıdyń tasyndaı Ánes, Káribaı, Kádirbek, Serik, Qýanyshbaı, taǵy basqa aǵalarymyzdyń sońynan kele jatqan Maǵıra, Qurmanǵazy, Janat, Jarylqap, Jaqaý sııaqty jastardyń da alar bıigi alda ekeni kórinip turatyn.
Ras, keıinnen Sheraǵań basqa qyzmetke aýysty. Alaıda óziniń mańdaı teri sińgen gazetinen qol úzgen emes. Redaksııaǵa jıi-jıi kelip, ujymda ótetin túrli basqosýǵa qatysyp turatyn. Sol kezderde baıqaǵanym, ujymda qyzmet isteıtin qyz-jigitterdiń jylt etken jaqsylyǵyn nazardan tys qaldyrmaı ár kóńilge shyraq jaǵyp ketetin. Meniń «Qazaq ádebıeti» gazetinde jarııalanǵan «Yńǵaısyz áńgime» atty dúnıem joly bolyp «Jyl áńgimesi» atanǵan tusta da ol kisiniń «jaradyń» degen biraýyz sózi beınebir qanat baılap bergendeı kúı keshtirgeni de ras.
Al keıinnen ózi aıtqandaı, gazet jumysyna ábden ysylǵan tusta aǵalyq qamqorlyǵyn tanytyp, maǵan múlde basqasha bir keńes aıtqan. Endi sol keńesine eshnárse qospastan, boıaýyn qoıýlatpastan Sheraǵańnyń sózine kezek bereıin.
– Baıqaımyn, sen gazet jumysyna basybútin kirisip kettiń. Ol da durys shyǵar. Biraq seniń shyǵarmashylyǵyńa bul jumys edáýir kedergi keltirýi ábden múmkin. Aıaq alysyńnyń táp-táýir ekenin baıqap, osy qyz Han Táńiriniń qaq tóbesine tý tikpese de, bıik bir shoqysyn baǵyndyrýǵa shama-sharqy bar-aý deýshi edim. Solaı bolsyn deseń, bul tynymsyz jumysty jınap qoı da, basybútin kórkem shyǵarma jazýǵa otyr, – degen edi. Mundaı eskertpeni keıinnen de birer márte qyjyrta aıtqany da esimde. Bul az deseńiz, «Egemen Qazaqstan» gazetinde basylǵan «Jumagúldiń juldyzy» atty maqalasynda da bul oıyn taǵy da ashyq aıtqan bolatyn. Alaıda aǵanyń bul eskertýleri janashyrlyq ekenin aıqyn sezingenimmen, gazet jumysynan múldem qol úzip kete almadym. О́ıtkeni kún saıyn qym-qýyt tirligi bitpeıtin osy jumysty bir erekshe ińkár sezimmen bastasam, ýaqyt óte kele onymen ishteı biteqaınasyp ketkenim sonsha, maǵan odan qol úzý múldem múmkin emes sııaqty kórinetin.
Osy arada aıta ketetin bir jaıt, zeınet demalysyna shyqqan aǵamyz toqsanynshy jyldary óziniń «Egemenine» qaıta oraldy. Buryndary osy gazetti basqarǵan adamnyń qatardaǵy qyzmetker bolyp qaıta oralýy onyń qadir-qasıetine, bedeline esh nuqsan keltirgen joq. Eń ǵajaby, gazettiń tizginin ustaǵan tusta ujymdy temirdeı tártipke baǵyndyrǵan adam óziniń aldyn eshkim kesip ótpeıtinin bilse de, jumysqa dál ýaqytynda kelip, ýaqtynda qaıtatyn. Sheraǵanyń jazǵan maqalalary úshin «Egemendi» jurttyń bir-birinen surap oqıtyn tusy da osy kez. El taǵdyry, jer taǵdyry, til taǵdyry týraly jazǵan dúnıeleri kóp kóńilinen shyqqany sondaı, ony gazet betinen qıyp alyp, barǵan jerinde sheneýnikterge «mine, Sherhan bylaı deıdi, al sen bylaı deısiń» dep kózge shuqyp jatqanyn da kórdik. Sol eskiden jańaǵa aýysyp jatqan kezde sheshýi qıyn túıindi tustarda Sheraǵań gazet basshylaryna da jón-joba aıtyp, aqylshy bola bildi. «Keıde joǵarydaǵylardyń aıtqanyna kónip, aıdaýyna júre bermeı, ara-tura azýyńdy kórsetip qoıǵan da jón» dep ol ázil-shynyn aralastyra jigitterge eskertip jatatyn. Bul da osy jumystyń qıyndyǵyn aıqyn biletin, qashanda óziniń azamattyq pozısııasynan taımaıtyn parasat ıesiniń keıingi býyndy iskerlikke, adamı adaldyqqa, sóz ben istiń birligine baýlyǵany ǵoı.
О́z ujymyna ábden baýyr basqan kezde, ıaǵnı 1999 jyly «Egemen» Aqmolaǵa kóshti de, aǵamyz edáýir jetimsirep qaldy. Jetimsireıtin de jóni bar. Kún saıyn jumystan keıin birge bılıard oınap júrgen dospeıil inisi Ádil Dúısenbek aǵamyz ujymmen birge elordaǵa qonys aýdarǵan. Onyń ústine Sheraǵanyń dosy Kamal aǵamyz da osy tusta dúnıeden ozǵan. Qaltaı aǵamyz da qaıtpas saparǵa attanǵan. Kún saıyn jumystan keıin úsheýi bas qosyp, áńgime-dúken quryp, aınalasyn ázilge bóktirip otyratyn, ózderi «Kamal kafe» dep at qoıyp alǵan shaǵyn býfetke de aǵamyz qaıtyp bas suqpaıtyn boldy. Mine, osylaısha jalǵyzsyrap qalǵan aǵamyzǵa jik-japar bolyp, shama-sharqymyzǵa qaraı, qamqor bolýǵa tyrysatynbyz.
Áli esimde, gazettiń «Syrǵalym» atty qyz-kelinshekterge, analarǵa arnalǵan qosymshasy shyǵa bastaǵannan-aq elge tanymal tulǵalar da maǵan jıi-jıi telefon soǵatyn boldy. Nege deseńiz, «Syrǵalymda» beriletin materıaldar jyp-jyly ári oqýǵa jeńil, ári shaǵyn bolatyn. Onyń ústine tehnıkalyq kórkemdeýin jaýapty hatshy Janat qulpyrtyp jiberetin. Ári qosymshanyń taqyryptary da adamdy ózine tartyp turatyn. Árıne, budan keıin bizben oı-pikir bólisetinderdiń qarasy da burynǵyǵa qaraǵanda áldeqaıda kóbeıe túsken. Gazet betindegi jylt etken jańalyq nazarynan tys qalmaıtyn Sheraǵam da «Syrǵalymǵa» beı-jaı qaramaǵan eken. Bir kúni aqsııa kúlip kelip, qolyma bir japyraq qaǵaz ustatty. Ashyp oqysam, bir shýmaq óleń eken.
Jumagúl – Syrǵalym ǵoı, Solty qyzy,
Qalyń jurt kórgen emes olqyńyzdy
«Syrǵalym» túzelgen soń,
Burym tógip, syńǵyrlatyp
júrmeısiz be sholpyńyzdy, –
dep eń sońyna qolyn qoıypty.
Jalpy, Sheraǵańnyń ózimen kóńiljeter adamdarǵa óz oıyn óleńmen joldaıtynyn buryn da baıqaǵam: Kamal dosyna, Ákim Tarazıge arnap jazǵan ázilderi, bul sózimniń dáleli. Birde «Myna dúnıelerińiz Jarasqan Ábdirashev shyǵaryp júrgen «Dostyq ázilderi» atty toptamaǵa berýge ábden laıyq eken» degenimde, ony óz boıyna laıyq kórmedi me, bul oıymdy quptaı qoımaǵan.
Aǵa ádette meni kórgen bette áńgimesin «Aý, búgin qaıda baramyz?» dep bastaıtyn. Ol kisiniń qaıda baratynyn menen suraýynyń da ózindik syry bar. Gazet elordaǵa qonys aýdarmaı turǵanda men Ádebıet jáne óner bólimin basqaratyn edim. Soǵan oraı konsertterge, árqıly jıyndarǵa, túrli kezdesýlerge shaqyrýlar eń aldymen meniń qolyma tıetin. Solardy iriktep, qaısybir qajet degenderine ózim de baryp turatyn edim. Aǵa da sergip qaıtsyn dep sol shaqyrýlar týraly aıtsam, ol kisi de kádimgideı qýanyp qalatyn. Sóıtip, ara-tura ekeýmiz aıtystarǵa, ádemi konsertterge, shyǵarmashylyq keshterge baryp qaıtýymyz da mádenı demalys bolatyn.
Mádenı demalys demekshi, Sheraǵańnyń erekshe bir qyry – ol kisi tatar halqynyń ánderin keremet berile shyrqaıtyn. Jáne sol ánderdiń shyǵý tarıhyn da jaqsy biletin. Aıtalyq, tatardyń «Sandýǵash» degen áni biz oılaǵandaı qyzdyń aty emes, kerisinshe, nebir zulmatty bastan keshken halyqtyń zapyranǵa toly muń-zary eken. Mine, osy ándi aǵamyz aıtqan kezde ony tolqymaı, jaıbaraqat tyńdaý esh múmkin emes edi. Taǵy bir súıip aıtatyn «Shamdal» degen áni de kókiregińe muń uıalatyp, janyńdy jabyrqatyp tastaıtyn. О́zgeni qaıdam, al maǵan osy ánder talaı-talaı qıly kezeńdi bastan keshken tatar halqyn tereńirek tanýyma múmkindik bergendeı. Halyq pen halyqtyń arasyna jol salatyn, altyn kópir bolatyn óner qudireti eken-aý. Jalpy, bylaıǵy jurtqa kórsete bermegenimen, Sheraǵań ónerge ǵashyq adam edi. Tipti ishki álemi árdaıym án salyp turatyndaı kórinetin. Al eger zer salsańyz, onyń ánmen birge muńaıyp, jubanyshty da sodan tabatynyn baıqar edińiz. О́z basym aǵanyń sondaı bir muńǵa batqan, án arqyly oı sabaqtaǵan tustaryna talaı ret kýá bolǵanym da bar. Aıtalyq, ózimen ózi ońasha qalǵanda, ol kisi myna bir ándi:
«Vechernıı zvon, vechernıı zvon,
kak mnogo dým navodıt on
Bom...Bom...Bom...» dep yńyldaı ándetip oıǵa batyp turǵan kezi áli kúnge kóz aldymda. Aǵanyń áńgime arasynda: «jurttyń keıde menen nege túrińiz susty, júzińiz nege qatqyldaý dep suraıtyny bar. Apyraý, jastaıynan men qusap ash ózekke ashy jýa jep ósse, kórer em» deı kele, «bálkim, sodan da ishki dúnıem qatqyl tartty ma eken» dep kúlip qoıatyn. О́zi solaı degenimen, ol kisiniń jany óte názik ári meıirge toly bolatyn. Onyń bul qasıeti ult taǵdyryna, Alash arystaryna baılanysty áńgime órbigen tusta aıqyn baıqalatyn. Sol kóńil-kúıi onyń ár shyǵarmasyna astar bop, birge órilip jatatyn. Osy tusta qashanda shyndyqtyń sózin sóıleıtin Sheraǵańnyń «Beseýdiń haty» atty pesasy Ǵabıt Músirepov atyndaǵy teatrda qoıylǵanyn kópshilik qaýym áli umyta qoımaǵan shyǵar. Raıymbek Seıtmetov sahnalaǵan osy spektakl qoıylǵan kezde kórermenniń kóptigi sonsha, bılet jetpeı qalǵan qaýym teatrdyń esigin syndyryp kirgen-di.
El úshin eńirep týǵan erdi jaladan arshyp, ol týraly tom-tom kitap jazyp, halqynyń aldyndaǵy abyroıyn qaıyrǵan Sheraǵań kóptiń múddesi úshin jan aıamaı kúreske túsken batyrlardy, meıli ol qaı ulttyń ókili bolsa da erekshe qurmet tutatyn. Qurmet tutqany ǵoı, ol bashqurt halqynyń aıaýly perzenti Salavat Iýlaev týraly jıi aıtatyn edi. «Esil azamat-aı, jaýyzdar bar jazyǵy elin súıgen, bostandyqty ańsaǵan batyrdy qorlap, aıaq-qolyn kesip, qý tomarǵa aınaldyryp, elsiz aralǵa aparyp tastady ǵoı. Sonda da onyń rýhyn taptaı almady. Batyr máńgilik halqynyń júreginde qaldy» dep kúıinish pen súıinishke toly áńgimesin aıaqtaıtyn. Sheraǵa asa qurmet tutatyn tarıhı tulǵanyń biri – Qazan handyǵynyń hanshasy Súıimbıke. Shynaıy qurmetiniń belgisi sol, úıinde hanshanyń sýreti ilýli turatyn. Bir tamshy kóz jasy betinde irkilip turyp qalǵan áıel beınesi eriksiz janaryńdy jaýlaıtyn. «Bul hanym da halqynyń qamy úshin jaýyzdyqtyń qurbany bolǵan» deıdi Sheraǵań sýretke úńile qarap turǵanyńdy baıqasa.
...Sheraǵa Tarazdan Almatyǵa kóship kelgennen keıin de bir-birimizben telefon arqyly habarlasyp turdyq. Alaıda aǵanyń densaýlyǵynyń kúrt nasharlaýyna baılanysty burynǵydaı arqa-jarqa aralasa almadyq. Endi oılasam, seksen jyldyq toıyna barǵanda aǵataıymdy betpe-bet sońǵy ret kórgen ekenmin. Saǵynyp eske alǵan saıyn ol kisiniń «sen meniń óz qaryndasymsyń» ǵoı degen sózi eske túsedi. Sol sóz udaıy júregimdi jylytyp júredi.
Jumagúl Solty,
«Egemen Qazaqstan» gazetiniń ardageri
