Olaı deıtinim, dalalyq danalyq pen eýropalyq plastıkanyń sulý sıntezin dúnıege alyp kelgen sýretker Shyǵys pen Batys óneriniń qospasynan ózindik oı túıe bildi. Bir basyna jeter abyroı-bedelden kende emes kemel sýretker osy ýaqytqa deıin AQSh, Belgııa, Aýstrııa, Germanııa, Italııa, Qytaı, Úndistan, Fransııa, Japonııa jáne taǵy basqa dúnıe-júziniń qyryqtan astam elinde kórmelerge qatysyp, Tretıakov galereıasy men Ermıtajda, Bolgarııa ulttyq mýzeıinde ekspozısııasyn ashqanynan asqan qandaı ataq kerek? Ol az deseńiz, tańdaýly týyndylary álemniń dańqty mýzeılerinde Van Gog, Leonardo da Vınchı, Mıkelandjelo, Rafael, Pıkasso eńbekterimen qatar turǵanyn qalaı aıtpaısyz? Salvador Dalıdiń qazaq jerindegi izbasary dep moıyndalǵan Erbolat Tólepbaı uly sýretshiniń 100 jyldyǵyna oraı Parıjde kórme ótkizip, álemdik alyptyń polotnolarymen qatar turǵanyn bireý bilse, bireý bilmes. 2004 jyly Parıj tórinde ótken atalǵan kórmeniń «Salvador Dalı jáne Erbolat Tólepbaı» dep atalýynyń ózinen kóp nárseni uǵýǵa bolady.
Adam bolmysynyń tereń ishki jan dúnıesin beınelegen Erbolattyń «Syrnaıshy» polotnosyn AQSh-tyń eks-prezıdenti Bıll Klıntonnyń inisi Rodjer vıllasynyń tórine ilip qoıǵany da onyń talantyna álemdik tabynýshylardyń koeffısıentin aıǵaqtaıdy. Burynǵy Keńes odaǵynyń ataqty akademık-sýretshileri Zýrab Seretelı, Taır Salahov, EuroUnion О́ner akademııasynyń prezıdenti Mıroslav Klıver, Fransııa О́ner akademııasynyń prezıdenti Rodjer Taleber, Ońtústik Koreıa prezıdenti Lı Mın Bah, basqa da tórtkúl dúnıege máshhúr dańǵaıyr tulǵalardyń Erbolat Tólepbaıdy joǵary baǵalaýy onyń álemdik arenadaǵy apaıtós ekenin aıǵaqtasa kerek. Qazirgi zamanǵy qazaq beıneleý ónerin jahanǵa tanytqan Erbolat Tólepbaıdyń shyǵarmashylyǵy bizge erek kórinetini – basy ashyq shyndyq. Azat oıly adam ǵana tereń oıǵa qurylǵan shyǵarma týdyra alatynyn jyǵa túsingen Erbolat sýretkerlik derbestiginiń arqasynda ǵana shyǵarmalaryn shartarapqa shashyratpaı jetkizdi. Kóńil-kúıdiń ásem tustaryn ǵalamat bir áýezdikpen júrekke jetkize biletin avtordyń táýelsiz oıynyń kórkem kelbeti kartınalarynyń tula boıynan tógilip tur. Erbolat Tólepbaı dúnıelerin Batystyń óner synshylary magııalyq ekspressıonızm retinde sıpattaıdy. Iá, daý joq, daryndy sýretshi rasıonaldy konstrýksııalardan góri ishki energııa men pálsapalyq paıymdy jandandyrýǵa umtylatynymen talaıdy tánti etip keledi. Onyń týyndylary sakraldylyq pen psıhoanalız, túısik pen kompozısııa arasyna dáneker bolǵanymen de qymbat. Dál osy artyqshylyq qazaq keskindemesinde sımvolıkalyq keńistik pen ulttyq úni bar kórkemdik tildiń qalyptasýyna yqpalyn tıgizdi.
О́zinen de, ózgeden de talap etetin tabandylyǵy men eńbeksúıgishtigi bolmasa, onyń jumystary dúnıeniń ǵajap galereıalary men keń qoltyq kolleksıonerleriniń tórinen oryn alar ma edi? Osy eki qasıetimen qosa onyń boıynda oılaýdyń ishki arhıtektýrasy tereń damyǵan. Erbolat týyndylarynda ekspressıvtik dúleı kúsh bar. Muny alabóten emosıonaldyq yrǵaǵy qalyptasqan has sheberdiń gravıtasııalyq tartylys kúshi dep aıtsaq ta jarasady. Eń aldymen, ulttyq dástúr men etnografııalyq mazmunǵa óte baı shyǵarmalary adamnyń jany men psıhologııalyq kóńil-kúıin ádemi asha biletinimen alǵa ozyp tur. Onyń ústine, ulttyq naqysh konteksinde ózindik tús erekshelikterin tıimdi paıdalanatyny da shyǵarmashylyǵyn bıikke kóterip áketti. Erbolattyń eń basty ereksheligi sol, ol kartınany qylqalammen emes, júregimen hám paıym-parasatymen jazady. Kez kelgen obrazy oıly boıaýǵa qurylǵany sonshalyqty, keıipkerlerdiń ishki jan dúnıesi men sezimge toly tolǵanysyn ejiktemeı, erkin oqı alasyz. Júrekpen jazylǵandyǵynan bolar, sezimińdi sol boıda selt etkizedi. Parasatpen jazylǵandyǵynan bolar, boıaýlar palıtrasy seni oılaýǵa úıretip turady. Osydan keıin-aq onyń ushqyr qııaly men kórkem logıkasy qatar damyǵan sýretshi ekenin moıyndamasqa amalyńyz qalmaıdy. Úılesimdilik dáldigimen tánti etetin jumystardan erkin sýsyndaısyz. Tórt jaqtan túgel qarasańyz da, bólek jazý baıqalady. Shyǵarmaǵa monýmentaldy bitim berip turatyn orasan obrazdar sýretshiniń taza refleksti tolyq meńgergeniniń dálelindeı menmundalaıdy. Onyń týyndylarynda ashyq kompozısııalar men abstraktili nysandar basym, alaıda olar kóbine názik, syzyqtyq jáne sımvoldyq kórkemdikke negizdelgenimen júrekke jyly tıedi. Oǵan qosa, sýretshi kez kelgen kartınasynda tiri qozǵalysty aldyńyzǵa jaıyp salý úderisin fılosofııalyq aksentpen oryndaıdy.
О́tken ǵasyrdyń 80-jyldaryna taıaý stýdenttik maksımalızmniń ushar basynda júrgen albyrt kezimizde Almatyda ótetin kez kelgen kórmeni qur jibermeıtinbiz. Qazaq beıneleý ónerinde jylymyq jyldardyń basty persony bolǵan Salıhıtdın Aıtbaevtyń kýbızminen keıin taǵy bir jańa aǵymnyń esikten syǵalaı bastaǵanyn seze bastaǵan edik. Sezetinimizdeı bar, ıtalııalyq tanymal sýretshi Renato Gýttýzonyń ózi arý Almatyǵa kelip, «Salıhıtdın Aıtbaevtyń sheberhanasynda» atty kartınasyn jazatyny da – osy kez. Intýısııa aldamady. 70-jyldardyń aıaǵynda qazaq keskindemesine atoılap kelgen Erbolattyń eń alǵashqy «О́skin dala» jáne «Mańǵystaý tynysy» jumystary qazir umytpasam Á.Qasteev atyndaǵy óner mýzeıinde tur. Osy tyrnaqaldy týyndylarymen-aq sosıalıstik realızmniń buǵaýynan bulqynyp shyǵýǵa talpynǵan jas sýretshi ónertanýshylar kózine salǵan bette ilikti. Osydan keıin Erbolat Tólepbaıdyń syrǵa toly sıýrrealızmge birjolata kóshkenin kózimiz kórdi. Osy jyldary «Jel daýysy», «Molshylyq», «Aýyl muǵalimi», «Sýretshi jastyǵy», «Halyq kompozıtory Súgir», «Túıeshiler», «Kókpar», «Únder daýysy» sııaqty ǵajap eńbekteri dúnıege keldi. Bul týyndylarynda Erbolat realızmniń úırenshikti úıirinen shyǵyp, sıýrrealıstik baǵytta jańa vızýaldyq til men oı qorytý tuńǵıyǵyn ala keldi. Osy oraıda 1983 jyly súrleýi syrly sıýrrealıst-sýretshi Shyńǵys Aıtmatovtyń qos portretin birdeı bitirip, tereń sımvolıka men metaforalar arqyly kórermendi sana men qııal shekarasyna jeteledi. Oı erkindigin jáne túısik pen tústiń úılesimin kórsetýge talpynǵan Erbolat Tólepbaı osy portretterinde atyshýly jazýshynyń bas keıipkerlerine arnalǵan metaforalar arqyly jańashyldyqqa toly sıýrrealızmniń qazaq jerinde de keń qanat jaıýyna jol ashty. Dál osy kezde Erbolat taza abstraksııalyq kartınalar jazýmen de kózge tústi. Osy jyldary «Kúzgi shalǵyn», «Jańbyrdan keıingi qyrat», «Án salǵan taýlar», «Qaqtyǵys sımfonııasy», «Otyrar», «Erkek pen áıel», «Zaǵıptar», «Qaıyqta», «Daladaǵy ekeý» sııaqty ǵajap eńbekteri dúnıege keldi. Abstraksııa men naqty beıne arasyndaǵy úılesim kórermendi jańa psıhologııalyq áserge bóledi. Dál osy prınsıpke arqa súıegen Erbolattyń týyndylary shyndyq pen qııal arasyndaǵy dıalogke aınaldy. Ulttyq dástúr men zamanaýı kórkemdik eksperımentti keremet tandemge aınaldyra bilgen onyń shyǵarmashylyǵy qazaq beıneleý ónerin jańa estetıkalyq bıikke kóterdi.
70-jyldardyń aıaǵynda Erbolat Tólepbaıdyń shyǵarmashylyǵy tolyq jáne túpkilikti sıýrrealıstik baǵyttyń aıqyn kórinisine aınala bastady. Dástúr men jańashyldyq onan saıyn úılesim taýyp, sýretshi kórermenge oı salatyn sımvolıkalyq keńistigin keńeıte tústi. Onyń barlyq jumysyn shaǵyn essede taldaý múmkin emes. Degenmen, jalpy oıymyzdy bir kartınanyń mysalynda aıtsaq ta oqyrmanǵa kóp nárseni jetkizip qalarmyz. Erbolattyń 1979 jyly jazylyp, 1980 jyly kórmege qoıylǵan «Jel daýysy» týyndysy áli kúnge deıin kóz aldymda. Kartınadan ilki sátte yrǵaq energııasyn sezgenimdi umyta almaımyn. Tabıǵattyń kóńil-kúıin ózine baǵyndyra biletin sýretker ǵana óner jaýharyn dúnıege ákeletinin sol joly anyq bildim. Jıvopısestiń lırıkalyq aǵynan jarylýynyń nátıjesinde týǵan týyndynyń alǵashqy áserge bólegen sáti jadymda jattalyp qaldy. Atalǵan shyǵarmadan sýretkerge asa qajet qasıettiń bári tabyla ketkenine de qýanǵanym bar. Sýretshi tús pen keńistikti ádemi sezingen. Jaryqty da janyndaı uǵynǵan. Kartına bir qaraǵanda monotondy kóringenimen, qozǵalys anyq baıqalyp turdy. Osydan keıin sýretshiniń dınamıka zańdylyqtaryn tereń meńgere bastaǵanyn uqtym. Týyndyda salıqaly sıýjettiń shıelenisýi men kýlmınasııasy bir lınııada ushtasyp jatqanyn kórip, Erbolattyń sheberlik shyńyna izgi ıntellektpen jetkenine kýá boldym. Desek te, kóńil túkpirindegi asyldyń bárin qylqalam ushyna qondyrǵan sýretshiniń bul týyndysynyń eń basty qundylyǵy tabıǵı shynaıylyǵynyń astarynda jatqanyn bajaıladym.
Bul kartınada sýretshi ekiushtylyqqa urynbaıdy. Qaptaǵan obrazdardy bir-birimen shatastyrý, tipti, múmkin emes. О́zinshe órilgen ár alýan obraz keskindemege monýmentaldylyq pen dınamızm bere túsken. Ár keıipkerdiń sezimge toly tolǵanysy men ishki jan dúnıesin aınytpaı tanısyz. Bul da sýretshiniń adam psıhologııasynyń ıirimderin sýretker retinde sonshalyqty dáldikpen ıgergenin kórsetip-aq tur. Osy qasıeti arqyly ol týyndysyn aıqyn oryndaýmen qatar shyǵarmanyń úlken úılesimdiligine jete bilgen. О́mirdiń qas-qaǵym sátin jıvopıs tilinde sóılete bilýmen birge jaryqty zertteýmen de aınalysyp kele jatqan sýretshiniń osy kartınasynan keńistikke degen jańasha kózqarasty, kompozısııalyq sheshimder men tehnıkalyq jańa ádisterdi anyq kórdim. Ártúrli obrazdy kompozısııalyq turǵydan monolıtke aınaldyrǵan Erbolat ýaqyt pen keńistikti paralleldi beıneleı bilýmen birge fıgýralardyń ornalasýy men kompozısııalyq qurylymyn sıýrrealızmge tán kórnekilik dıalektiń artyqshylyǵyna aınaldyra alǵan. Ol perspektıva men proporsııany burmalaý arqyly adamnyń ishki álemin jáne psıhologııalyq kúıin falsh aralastyrmaı kórsetedi. Ekinshiden, alýan tústerdi jáne kompozısııalyq baılanystardy oramdy oıdy jetkizý quraly retinde paıdalanady. Úshinshiden, onyń shyǵarmalary emosııalyq áser men ulttyq bolmysty ashýmen shektelip qalmaıdy, sonymen qatar oı tereńdigi men metafızıkany jetkizýimen de qundy. Munyń ózi qazirgi qazaq sýret óneriniń qazynalyǵy men kópqyrlylyǵyn aıqyn kórsetedi.
Erbolat Tólepbaıdyń týyndylary qazaq mádenıetin jańa qyrynan ashyp qana qoımaı, adam sanasyna áser etetin áleýmettik ıdeıalardy jetkizdi. Mundaı shyǵarmashylyq tásil ulttyq ónerdi jańasha qabyldaýǵa, onyń álemdik kontekste ózindik ornyn kórsetýge múmkindik alyp berdi. Erbolattyń shyǵarmashylyǵynan biz óner qııal men sana arasyndaǵy tereń baılanysty qalaı beıneleı alatynyn, mádenıetti jańa aıshyqty tilmen jetkizýge de bolatynyn túsindik. Endeshe, onyń týyndylary estetıkalyq qundylyǵyn eshqashan joǵaltpaıtyn shedevrler sherýin bolashaqqa bastaı bereri sózsiz. Árıne, Erbolattyń shyǵarmashylyǵynda túrli stıldik kezeń bolǵanyn ónertanýshylar áldeneshe ret jazdy da. Deı turǵanmen, qashanda izdenis ústinde júretin ol plastıkalyq formalardy ózgertýge talpynysyn toqtatpaǵanymen de, adamdyq bolmystyń basty mánin, jıvopıs tilimen kestelesek, kartına keıipkeriniń kvıtessensııasyn ózgertýge eshqashan attap basqan emes. Bul da Erbolattyń tiri jazý ónerine degen alǵaýsyz adaldyǵy bolsa kerek. 2009–2013 jyldar aralyǵyn sýretshi ónimdi eńbek etken kezeń dep batyl aıtýǵa bolady. Onyń ústine, Erbolat Tólepbaıdyń keskindemesi dál osy kezde tyń aǵymǵa aıaq basty. Bul postsıýrrealıstik umtylys qazaq sýretshisiniń eýropalyq sıýrrealızmge qarsy jaýabyndaı kóringenin de jasyra almaımyn. Árıne, mundaı qadamǵa alǵash ret barǵan amerıkalyq qylqalam sheberleri ekeninen beıneleý óneriniń tarıhynan habary bar adamdar qulaǵdar bolar. Deı turǵanmen, Erbolat amerıkalyq aǵymǵa birjolata elitip ketti deý – qısynsyz. Kerisinshe, ol shyǵarmalarynda jańa aǵymdy ulttyq naqyshtarmen, qazaqtyń dástúrli mádenıetimen tyǵyz baılanysta qarastyrýymen qaıran qaldyrdy. Osy kezde jazylǵan Erbolattyń «Dala madonnasy», «Týǵan jerden kóshý», «Qalyńdyq», «Úsh grasııa», «Áıelder bıi», «Dala áýeni» jáne basqa jumystarynda tulǵalyq sımvoldar, ashyq túster, abstraktili formalar ulttyq mádenıet pen zamanaýı oıdy biriktirip, erekshe kórkem kolorıt qalyptastyrdy. Qazaq dalasynyń rýhy men adamnyń ishki álemin osyndaı prınsıpke qurǵan sýretshi postsıýrrealızmdi qazaqy tuǵyrǵa qondyrdy. Bul – ylǵı da aıta júrer aqıqat. Erbolat Tólepbaıdyń jańa stıli kezdeısoq tús beınelerinen góri ár detaldi muqııat oılap, kórermendi ózge álemge súıreıtin kompozısııalarǵa súıenetinin talaı ret ańǵartty. Sýretshiniń boıaý men forma sımbıozy tereń syrdyń kiltindeı bolyp kórinetininde tylsym bitkenniń talaıy jatyr. Ol sanaly túrde qııal men naqty ómir kórinisin biriktirip, keıde ertegideı, keıde shynaıy obrazdar arqyly álem áınegindegi ásemdikti beıneledi. Ol – atalǵan kezeńde «Taltús», «Kórshiler», «Dala balladasy», «Aıaldama», «Aıaǵy aýyr áıel», «Kezdesý», «Apaly-sińliler» jumystary arqyly postsıýrrealızmniń amerıkalyq dástúrinen bólek, ulttyq mádenıet pen qazaq folklory elementterin qosyp, ózindik baǵytyn tapqan baqytty sýretker. Beıneleý ónerinde qalyptasqan jańa baǵyttyń bastaýyndaı kórinetin Erbolat Tólepbaı kóshpeliler mádenıeti men dala arhetıpterin jańa formalarmen úılestirip, osy kartınalarynda dalalyq keńistiktegi rýh iriligin tolyqqandy ashyp berdi. Osylaısha, qazaq jıvopısiniń qazirgi kóshbasshysy Erbolat Tólepbaı ulttyq jáne álemdik ónerdi ushtastyrǵan reformatorǵa aınaldy. Onyń ónerdegi deńgeıin aıshyqtaıtyn shynaıy baǵa osy dep bilemin.
Qazaq keskindemesiniń kókjıeginde qııaldyń ǵaryshtyq qanatyn keńge jaıyp, ónerdegi tosyndyq pen tereńdikti pash etken Erbolat Tólepbaıdyń shyǵarmalaryna qaraǵan sátten bastap-aq kórermen kúndelikti ómirdiń daǵdysynan bir sát ajyrap, sheksiz álemniń beımálim keńistigine qadam basady. Kosmostyq sharyqtaý degen osy bolar. Erbolattyń polotnolarynan qazaq dúnıetanymynyń tereń qatparlary, kóne mıf pen ulttyq passeızmniń nyshandary qylań beredi. Ol dástúr men jańashyldyqty, arhaıka men moderndi tabystyrǵan sıqyrshydaı basqalardan alabóten erekshelene bildi dep batyl aıtýǵa bolady. Janrlyq shyǵarmalarda sýretshi Erbolat Tólepbaıdyń ishki dramatızmi aıqyn seziledi. Onyń «Kelispeýshilik týraly áńgime», «Daýdyń órbýi», «Qaıshylyq», «Shıelenis» serııasy – qazirgi otandyq qylqalam sheberleri sırek qozǵaıtyn taqyryptar. Desek te, Erbolatty qashanda adamzat tabıǵatyna tán máńgilik suraqtardyń ózektiligi erekshe qyzyqtyrady. Fıgýratıvti janrǵa barynsha basymdyq beretin Erbolat kóbine qarapaıym adamdardy beıneleıdi. Ony shabyttandyratyn da – qarasha halyqtyń qońyr tirligi.
Shynynda da, ol peızajǵa nemese natıýrmortqa ásire den qoımaıdy. Onyń basty keıipkeri – birde shalt qımylǵa beıim turatyn jarqyn tulǵa, endi birde – názik te lırıkalyq beıne. Sýretshi adamnyń ishki álemin ashýǵa, qoǵamdaǵy ózara qarym-qatynas ústinde týyndaıtyn kóńil-kúıdi tap basýǵa umtylady. Mundaı rýhanı qubylystardy qarapaıym realıstik til jetkize almaıtynyn anyq biletin ol naqty detaldan, týra kóshirmeden qashyp, kóbine shartty stıl men stılızasııaǵa júginedi. Sol arqyly ol shyndyqtyń ajaryn dálme-dál qaıtalamaı, basqasha kórkemdik sheshim tabady. Degenmen, «Jetinshi aspan» sekildi keıbir eńbekterinde sýretshi realıstik keskinge bir qadam jaqyndaǵandaı áser qaldyratyny ras. Munda úıdiń nusqasy aıqyn kórinedi, arqanmen sekirip turǵan qyzdyń beınesi de naqty órnekteledi. Biraq onyń jerden kóterile ushqan kúıi men oıǵa shomǵan sáti kórermendi qaıtadan sıýrrealızm muhıtyna súńgitip baryp, bir-aq toqtaıdy. «Úsh grasııa» jumysynyń aıtar oıy da osyǵan uqsas. Eki týyndyda da keıipkerler ýaqyt pen keńistikten joǵary qalyqtap, kórermendi ómirdiń kıeli máni týraly, ótken men búginniń sabaqtastyǵy tóńireginde oılanýǵa shaqyrady. «Shyǵarmashylyq paıǵambarlyqqa jaqyn» degen postýlatqa osyndaıda eriksiz senesiz. Shynynda da, Erbolattyń keskindemeleri adamdy jamandyq pen jat qubylystan saqtandyrýǵa arnalǵan rýhanı eskertýdeı estiledi.
Fransııanyń «Ádebıet pen óner» ordeni, Memlekettik syı-lyǵynyń laýreaty, Qazaqstannyń eńbek sińirgen óner qaıratkeri, «Tarlan» táýelsiz syılyǵynyń laýreaty, Almaty qalasynyń Qurmetti azamaty, Salvador Dalı atyndaǵy halyqaralyq alıans júldesi (Madrıd-Praga), EuroUnion joǵarǵy marapattaýy (Brıýssel), Reseı, Chehııa, Qyrǵyzstan О́ner akademııalarynyń akademıgi... Osynyń bári – Erbolattyń ataqtary. Árıne, bul marapattar kezinde berilgen bolar. Jalpaq jurtqa tanylýy úshin kerek te bolǵan shyǵar. Biraq munyń bári dál qazir onyń Erbolat Tólepbaı degen asqaq ataǵynan áldeqaıda tómen tur.
Sýretshiniń byltyr Venesııada alty aı ótken 60-halyqaralyq kórkemsýret kórmesine qatysqanynan habardarmyn. Onyń Qazaqstan Respýblıkasynyń «Jeruıyq» Ulttyq pavılonyna arnap salǵan «Jańa óskin. Qaıta týý» monýmentaldy polotnosy erekshe unady. Alyp týyndydan ýaqyt pen keńistiktiń shekarasyn jaryp shyqqan jańa urpaqtyń sımvoly aıqyn kórinedi. Sýretshi 80-jyldary bastaǵan rýhanı áńgimesin odan ári jalǵastyryp, ıdeologııalyq qaqtyǵystardan azat jańa dáýirdiń urpaǵy týraly tereń oı tolǵaıdy. Materıaldyq jáne rýhanı álemniń arasyndaǵy ótkel taqyryby órkenıet qırandysyn elestetken apokalıpsıstik saryndaǵy toptamasyn jazyp, zaman rýhyn dál beınelegen Erbolat Tólepbaıdyń basty ómirlik taqyryby bolyp qala beretinine taǵy da bir ret kóz jetkizdim. Kórermendi tańǵaldyrý úshin emes, oılandyrý úshin ómir súrip kele jatqan onyń týyndylary aldynda turǵan ár adam óz qııalyna erik berip, ishki álemimen betpe-bet qalatyny – taǵdyr syıynan buryn jankeshtilikpen etken eńbegine berilgen uly nagrada. Erbolattyń sýretker retindegi basty mıssııasy: shyndyqty ózinshe paıymdaý, bolmystyń ekinshi qyryn ashý. Sondyqtan bolar, ol qazaq óneriniń búgingi tarıhyndaǵy dara tulǵadaı kórinedi. Ol – ulttyq rýhty álemdik óner keńistiginde kestelegen sýretker. Onyń murasy ýaqyt ótken saıyn bıikteı bermek. О́ıtkeni ol – aıkıý men empatııany serik etken máńgilik óner sáýletshisi.
Sharhan QAZYǴUL
