Aqtóbelik ekspedısııa XVIII–XIX ǵasyrlardaǵy jalpy qazaq eliniń jáne Aqtóbe ólkesiniń tarıhyna qatysty edáýir derekti anyqtady. Mańyzdy qujattar iriktelip, kóshirmeleri alyndy. Suryptalǵan qujattar baspahanadan shyǵarylyp, tigilip, ister jasaqtalyp, №1248 arnaıy qor quryldy. Saraptamadan ótken derekter ǵylymı aınalymǵa engizildi.
Aqtóbe oblysy memlekettik arhıviniń qorlaryna saqtaýǵa alynǵan qujattar arasynda Ahmet Baıtursynuly, Álıhan Bókeıhan, Mirjaqyp Dýlatuly sekildi Alash arystaryna qatysty tyń málimetter kezdesedi. Atap aıtqanda, Orynbor gýbernatoryna Orynbor gýbernııalyq jandarm basqarmasy bastyǵynyń 1916 jyly 12 tamyzda jazǵan №8680 qupııa hatynda mynadaı joldar bar: «Oral oblysy gýbernatorynyń jedelhatynda baıandalǵan gazet redaktory Baıtursynov pen qyzmetkerler Bókeıhanov pen Dýlatovtyń úkimetke qarsy áreketteri týraly málimetterdi talqylaý barysynda anyqtalǵany:
Baıtursynov Ahmet Baıtursynuly, 42 jasta, burynǵy muǵalim, Torǵaı oblysy Tosyn bolysy №5 aýlynyń qazaǵy, «Qazaq» gazetiniń redaktory. Baıtursynov 1909 jyly Semeı oblysy Qarqaraly qalasynda tutqyndalǵan jáne qazaqtar arasynda úkimetke qarsy nasıhattary úshin esepke alynǵan. Ishki ister mınıstriniń nusqaýyna sáıkes 1910 jylǵy 10 naýryzdan bastap 2 jyl merzimge Dalalyq ólkede, Jetisý jáne Torǵaı oblystarynda turýǵa tyıym salynǵan. Bul nusqaý tergeýmen anyqtalǵandaı, 1905 jyldan bastap ártúrli ýaqytta úkimetke qarsy áreketterin eskere otyryp jasaldy...
Dýlatov Mirjaqyp, Torǵaı ýezi Saryqopa bolysynyń qazaǵy, 31 jasta, «Qazaq» gazetiniń turaqty qyzmetkeri jáne hatshysy, Baıtursynov bir jaqqa shyqqan ýaqytynda atalǵan gazettiń ýaqytsha redaktory bolǵan. Dýlatovtyń ótken áreketteri týraly kelesideı derekter bar: Petropavl ýeziniń alqaptyq soty №2 ýchaskesiniń hat jazýshysy bolyp qyzmet isteı júrip, óziniń «Oıan, Qazaq!» broshıýrasyn taratýǵa kelgende, 1911 jyldyń maýsym aıynda Semeı qalasynda tutqyndalǵan.
Bókeıhanov Álıhan Nurmuhameduly, I Memlekettik Dýmanyń múshesi, ǵalym-ormanshy, «Qazaq» gazetiniń qyzmetkeri jáne Samara qalasynda turady. Qolda bar derekterge sáıkes Bókeıhanov Kadet partııasy Samara komıtetiniń múshesi; 1912–1913 jyldarda Samara sosıalıst-revolıýsıonerler partııasynyń múshelerimen baılanys ornatqany belgili boldy» dep habarlanǵan (Aqtóbe oblysynyń memlekettik arhıvi, 1248-qor. 1-tizimdeme. 112-is. bet 5-8 paraq).
Orynbor gýbernııasy bas basshysynyń 1915 jyly 13 naýryzdaǵy №1481 qaýlysynda: «Orynbor qalasynda qazaq tilinde shyǵatyn «Qazaq» gazetiniń 1914 jylǵy №91 sanynda «Bul neni bildiredi?» degen taqyryppen myna mazmundaǵy maqala jarııalanǵan. Osy maqalada: «О́tirik, dáleldenbegen qaýesetterdi taratý arqyly qazaqtar arasynda Úkimetke óshpendilik týdyrýǵa degen aıqyn nıetti kórsetedi» jáne «Joǵaryda aıtylǵandardy eskere otyryp, men, bas basshy, «Qazaq» gazetiniń redaktory Baıtursynovty joǵarydaǵy zań buzýshylyǵy úshin eki aptaǵa qamaýǵa alý nemese 50 som aıyppul salý týraly sheshim qabyldadym», delingen.
Alaıda Ahmet Baıtursynuly bul qaýlymen kelispeı, Orynbor gýbernııasynyń bas basshysyna 1915 jyly 10 sáýirde: «Joǵary mártebeli, Sizden aǵymdaǵy jyldyń 13 naýryzyndaǵy №1481 qaýlysynyń kóshirmesin berýden bas tartpaýyńyzdy ótinemin. 1915 jylǵy 10 sáýir, Orynbor qalasy. О́tinish memlekettik baj salyǵymen tólendi. «Qazaq» gazetiniń redaktory (qoly) A.Baıtursynov», dep óz qolymen ótinish jazyp túsirgen.
A.Baıtursynulynyń osy ótinishi qaıta qaralyp, onyń qorytyndysymen 1917 jyly 16 qańtarda Basqarýshy Senattan Orynbor gýbernatoryna «Qazaq» gazetiniń 1914 jylǵy №91 sanynda jarııalanǵan «Bul neni bildiredi?» degen maqalanyń mazmunynda da, usynýynda da joǵaryda atalǵan mindetti qaýlyny buzýdyń belgileri joq. Qaýlynyń kúshi joıylsyn, ol týraly oryndaý úshin ótinish berýshige habarlandyrý jáne Orynbor gýbernatoryna 1915 jylǵy 16 mamyrdaǵy №2908 baıandaýyna jaýap retinde jarlyq jiberilsin» degen Jarlyq jiberilgen (AOMA. 1248-qor. 1-tizimdeme. 113-is. 10–14
paraq).
Tabylǵan arhıv qujattary tarıhtyń talaı syryn ashady dep úmittenemiz.
Jasulan Súleımenov,
Aqtóbe oblysy memlekettik arhıviniń ǵylymı qyzmetkeri
