«Shyndyq qaıda, men qaıda, sender qaıda?» dep osy ómirden baz keship ótken bir aqyn bolsa, Muqaǵalı shyǵar. Aqyn kúndeliginde «men – HHI ǵasyr urpaqtarynyń qurdasymyn» depti. Hakimniń álgi sózin ómirimen keshe júrip, boıynan ótkerip ol da jazypty. «Aıtyp ótken aqynda arman bar ma, Júreginiń túbine kir jasyrmaı» depti-aý. Kezinde aıtpaı qalǵan aramdyǵyńyz, saqtaǵan qýlyǵyńyz, taǵysyn taǵylar júrek túbine kir bolyp shóge beredi eken ǵoı. «Júregimdi baıqasam, ınedeıin taza emes» demeı me hakim Abaıdyń ózi? Sondaı qoqyr-soqyrdyń bári tola kele sizdi kimge aınaldyryp jibererin oılaýdyń ózi qorqynyshty. Onsyz da álgi shógindi búırekten sıraq shyqqandaı sózimiz ben isimizden kórinip jatqan joq pa?
Buryn aqyndardyń qaı óleńdi qaı ýaqytta jazǵany qyzyqtyra qoımaýshy edi, asyl nárin sińirsem jetkilikti dep oılaýshy edim. Alaıda, qazir maǵan Muqańnyń álgi týyndysy ómiriniń qaı tusynda jazylǵany asa mańyzdy sııaqty. Menińshe, óziniń qyryq bes jasymen eseptegende, qyryqqa qaraı bet alǵanda nemese osy jasynan asa bere túsirgendeı seziledi. О́mirdiń ashysy men tushysyn basynan ótkerip, tula boıyn dert almasa mundaı sóz de týmas edi ǵoı. Jalǵyz-aq munda aqyn sózin adam dep almastyrsa, bastapqy mán ózgere qoımaıdy. Danyshpan Konfýsııdiń ózi «júregińdi únemi ózińmen birge ala júr» degen syńaıda sóz qaldyrypty. Abaıdan asyryp aıtyp turǵan joq, árıne. Joǵaryda bir jolyn úzip alǵan hakimniń «Sum dúnıe tonap jatyr, isiń bar ma?» dep bastalatyn osynaý úsh-aq shýmaq óleńine tarynyń qaýyzyna syıǵandaı búkil dúnıe enip ketkendeı kórinedi de turady. «Et júreksiz, ernińniń aıtpa sózin, til úırengen nápsiniń qý minezin. Tilde súıek, erinde jıek bar ma, shymyldyq bop kórsetpes shynnyń júzin...».
Kúlli dúnıeniń ot pen sýyn, bal men ýyn tatyp, basyńnan ótkerip baryp bulaı dep sóıleý bylaı tursyn, osy shýmaqtardyń mánine jetip, maǵynasyn tanı aldyq pa degen oı keledi. Al Muqaǵalı jaqyndaǵan kórinedi. Sondyqtan ol ortasyna syımady. Ortasyn qorash kórdi nemese tazalyǵynan ózi qorash kórindi. Bul ǵasyrdan emespin dep bolashaqpen, keler urpaqpen tildesti. Basyn taý men tasqa soqty. Aqyr aıaǵynda dossyz qaldy. «Bir táýir dos, tym-aq kerek, oıy men tili bólinbes» dep muny Abaı da aıtty. Muqań da dúnıeden taryqqan joq, dossyz sandaldy. Aınalyp kelgende, báriniń bir-aq sebebi bar sııaqty. Abaı atasy «et júreksiz, ernińniń aıtpa sózin» degenindeı, aqyn júreginiń túbine kir jasyrmaı ótti. Sonan keıin syımady, sonan soń aınalasyna kóńili tolmady, týrasyn aıtqanda, qalypty ómir súrgisi kelmedi. Aqyrynda «tilde súıek, erinde jıek» joǵyna kózi ábden jetken soń, «О́mir súreıik almasyp» dep dalasyndaǵy japyraq júrek jas qaıyńǵa aınalýdy armandady. Iá, solaı!
«Japyraq júrek jas qaıyń!
Janymdy aıyrbastaıyn.
Sen adam bola bastasań
Men qaıyń bola bastaıyn.
Kelisesiń be, jas qaıyń?»
(Kóriner, múmkin, kimge ersi)
О́mirińdi maǵan bir bershi».
Aqynnyń «Amanat» atty jınaǵynda osy óleń ózi úsh bólimnen turatyn kitaptyń ekinshi bóliminiń eń sońyna ornalasypty. Joǵaryda qaı jasynda jazǵanyn bilý de asa mańyzdy ekenin osyǵan baılanysty tuspaldaǵanbyz. Munsha rýh nemese parasat bıigine aqyn qaı jasynan kóterilgeni qyzyqtyrady, árıne. О́sip turǵan tal-aǵashtyń kez kelgeni zııandy aýany sińirip, boıynan tek taza aýa bólip shyǵaratyn asyl qasıetke ıe kórinedi ǵoı. Aınalasyn nurlandyryp, izgilik taratýshy qaıyńǵa aınalýdy kókseý, menińshe, túńilgen jannyń shekti jaǵdaıy ári tazalyqtyń bıigine kóterilý dep túsingen jón sııaqty. Oǵan deıin «sábı bolǵym keledi» degen aqynnyń osy óleńdi jazǵan tusta qanshalyqty bıikke kóterilgeni baıqalady.
Byltyr Nobel syılyǵyn ıelengen Ońtústik Koreıa jazýshysy Han Gannyń «Etten jerigen áıel» shyǵarmasyndaǵy Ion He boıyndaǵy jyrtqyshtyq ne jaýyzdyq pıǵyldan arylýdyń tóte joly etten bas tartyp, óskin-aǵashqa aınalý dep biledi. Avtor bul «Etten jerigen áıel» romanyna deıin «О́simdik áıel» atty áńgime jazypty. Et jemeıtin áıel týraly jazý týraly oı osy shaǵyn áńgimeden baryp týyndaǵany aıtylady. Munda «shyǵarmanyń bas keıipkeri Ion He jyrtqyshtyq bolmysynan bas tartýdyń jolyn aǵashqa aınalýdan kóredi. О́mirde eshkimge qııanat jasamaǵan áıeldiń beısanasynda bala kúninde ózin qaýyp alǵan ıtti ákesi motosıkldiń artyna baılap, qansyrap ólgenshe súıretkenin, sol ıttiń etin ózi jegeni saqtalyp qalǵan. Beısana eshteńeni umytpaıdy. Adamnyń haıýanı áreketi, qınalyp, aýzynan qany aǵyp ólgen ıttiń etin jegen oqıǵa – adamnyń perishtelik bolmysy aldynda jantúrshigerlik áreket. Rasıonaldy paıym, jady artqa shegingen kezde bul estelikter adamdy ózinen bezdirip jiberedi. Haıýanǵa tán bul árekettiń elesinen arylý úshin etten múldem bas tartyp janýarlyq bolmysyn ashtan qatyrmaq» depti shyǵarma týraly jazǵan ádebıetshi Gúlnar Iztaeva.
Kóptegen ádebıetshiler men zertteýshilerdiń baıyptaǵanynan uqqanymyz – Han Gan romanyna keıipkeriniń óskin aǵashqa aınalýy týraly oıyn tirek etip alǵan. Etten bas tartqanda ol sondaı jazyqsyz ári izgilik taratýshy óskin retinde boı túzeýdi kókseıdi. Kúndelikti tirshilik sońynan asyqqan biz qalaǵan kezde jaıly jaqqa ushyp kete alatyn qus sııaqty erkin bolýdy armandaǵanymyzben, ne sumdyqtyń bárin elmen kóretin jáne soǵan qaramastan boıynan nur shashyp turatyn aǵash bolyp turýdy armandaı aldyq pa? Nesi bar, júre alatyn aǵash delik. Olaı oılaǵan kúnde soǵan jetý jolynda maqsat qoıyp, etten bas tartqan Ion He syndy táýekelge bara alamyz ba? Al, Muqaǵalı qaıyń bop ómir súrýdi 70-jyldardyń ishinde armandapty. Bir qyzyǵy, 1970 jyly Koreı túbekterinde Han Gan dúnıege endi kelip jatty. Jerdiń bir shetinde kóbelek qanat qaqsa, kelesi betindegi basqa qurlyqta sýnamı oryn alyp jatatyny týraly támsil deımiz be, áıteýir osy jyldary qazaq ádebıetinde uly tóńkerisshil oıdyń tóbesi kórinip qoıǵanyn aıtqymyz keledi. «Qýatty oıdan bas quraǵan» bul kórkem sýret HHI ǵasyrdyń basynda ǵana uly týyndy retinde álemdi moıyndatty. Múmkin sonyń túpbastaýynda turǵan shyǵar, múmkin múlde qatysy joq shyǵar, HH ǵasyrdyń 70-jyldarynda-aq osynshama bıikke kóterilgen Muqań, uly Muqaǵalı Maqataev ne dep edi, bizge mańyzdysy sol emes pe?
«Qaıyń bop men de baǵaıyn,
Ormannan ornym tabaıyn.
Beımálim maǵan ómirge,
Qaıyń kózimen qaraıyn.
Japyraq-júrek jas qaıyń!
Janymyzdy aıyrbastaıyq?
Adam bop júrseń qasqaıyp,
Qaıyń bop turam qasqaıyp,
Táýekel, aıyrbastaıyq» dedi aqyn.
Ol zamannyń aqylyna múlde syımaıtyn, naǵyz júrektiń sózi edi bul. Qazirgi qalypqa tipten qıǵash emes pe? Aqyly saý sanalatyn keıbir adamdar úshin osylaısha oılaý kúlkili, tipti aýytqýshylyq retinde tanylýy bek múmkin. Muqań «beımálim maǵan ómirge, qaıyń kózimen qaraıyn» degeni Han Gannyń álgi shyǵarmasyndaǵy Ion He basynan keshirgenderdi elestetkende ashyla túsetindeı. Aınalasynyń qarsylyǵyna ushyraǵan ol birde tipti basqa sana aǵysyna túsip, dúnıede ne bolyp jatqany qyzyqtyrmaı qalady. Bul ash adamnyń boıyndaǵy ózgeris dep qabyldaı alamyz ba? Iship-jeýden sanaly túrde bas tartyp, basqa deńgeıge ótken nemese kóterilgen jannyń hali shyǵar múmkin. О́ıtkeni Talasbek Ásemqulovtyń «Ashtyq jáne soǵys» atty maqalasynda ash adam bastan keshiretin sezimder men áreketter basqasha túsindiriledi. Iship-jemnen maqsatty bas tartyp, ózin tulpardaı jaratqan jannyń ahýaly bólek bolsa kerek-ti. О́zińdi tanyp-bilýge jol sonda ashyla bastamaı ma? Qıyndyqtan qus bop ushyp qashqannan góri, qaıyńdaı qasqaıa qarsy alǵan jón be, tańdaý ózińizde.
