Kongresti Prezıdent janyndaǵy UǴA, A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty, ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ, Halyqaralyq Túrki Akademııasy jáne Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamy uıymdastyrdy.
Alqaly jıyn barysynda Memleket basshysynyń kongress qatysýshylaryna arnaǵan quttyqtaýyn Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek jetkizdi.
«Shora Sarybaev – til ǵylymyn damytýǵa, onyń tarıhyn tereń zertteýge aıryqsha eńbek sińirgen ǵıbratty ǵalym. Ol ana tilimizdiń kókjıegin keńeıtip, ǵylymı damýyna zor úles qosty. Belgili akademık qazaq tiliniń aımaqtyq sózdigin qurastyrý maqsatynda arnaıy ekspedısııalar uıymdastyryp, irgeli zertteýler júrgizdi. Qazaq jáne túrki tilderiniń dıalektologııalyq atlasyn jasaýǵa belsene atsalysty, til biliminiń bıblıografııasyn ázirledi. Kóptegen maqala, 20-dan astam monografııa men oqýlyq jazdy. Ǵalymnyń eńbek jolyn otandyq ǵylymǵa degen adaldyqtyń ozyq úlgisi deýge bolady. Tuǵyrly tulǵanyń qaıratkerligi men azamattyq ustanymdary óskeleń urpaqqa árdaıym ónege bolary sózsiz» delingen quttyqtaýda.
О́z kezeginde mınıstr akademık Shora Sarybaevtyń qazaq tili tarıhy men dıalektologııasyn, leksıkologııasy men leksıkografııasyn, tájirıbelik leksıkografııany, termınologııa men grammatıkany zertteýge qosqan úlesi jaıyna aıtyp ótti. Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynda irgeli zertteýler júrgize júrip, ǵylymı kadrlar, daryndy shákirt tárbıeleýdegi, sondaı-aq ózindik ǵylymı mektebin qalyptastyrýdaǵy eńbekterin dáripteýdiń mańyzyna, qazirgi kezde jasandy ıntellekt, sıfrly tehnologııalardyń kómegimen qazaq tilin tehnologııa tiline aınaldyrýdyń erekshelikterine toqtaldy. О́z sózinde mınıstr búginde óner, mádenıet, mýzyka salasynda qazaq tilin álemdik sahnada dáriptep júrgen talantty jastardyń kóp ekenin ári osy baǵyttaǵy jumystardy jalǵastyrý qajettigin atap ótti.
Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti Aqylbek Kúrishbaev alqaly jıyndy júrgizip, óz sózinde akademıktiń qazaq til bilimi ǵana emes, túrki tilderiniń tarıhyn zertteýdegi jankeshti eńbegine toqtaldy. О́z sózinde «Shora Shamǵalıulynyń ǵylymı eńbekteri tek qazaq tiliniń ǵana emes, jalpy túrki tilderiniń tarıhyn, dıalektilik baılyǵyn tanytýǵa zor úles qosty. Ol óz mektebin qalyptastyryp, keıingi býyn tiltanýshy ǵalymdarǵa baǵyt-baǵdar berdi. Búgingi kongress – sol uly dástúrdiń jalǵasy, ǵylymdaǵy sabaqtastyqtyń kórinisi» dep atap ótti.
Almaty qalasynyń ákimi Darhan Satybaldynyń jıyn qatysýshylaryna jyly lebizin ákimniń orynbasary Azamat Qaldybekov jetkizdi. Quttyqtaýda qazaq til biliminiń túrli salasynda tereń zertteýler júrgizgen kórnekti ǵalym, akademık Shora Shamǵalıulynyń ǵylymdaǵy, ulttyq mádenıet pen qoǵamdyq ómirge de belsene aralasa júrip, onyń ár salasynan sózdik túzip, qazaq tiliniń aıasyn keńeıtýdegi, bilim men rýhanııatty ushtastyrǵan jan-jaqty eren eńbegi keıingi býynǵa úlgi ekeni aıtyldy.
«Ǵalymnyń kóz maıyn taýysyp zerttegen salasy – dıalektologııa men til biliminiń tarıhy. Akademık respýblıkadan tys jerdi mekendeıtin qazaqtar tiliniń baılyǵyn jınaýda júıeli túrde dıalektologııalyq ekspedısııa uıymdastyryp, áriptes ǵalymdarmen birlese júrip, el aýzynan sóz marjanyn terdi. Túrki álemine tanylǵan tulǵanyń týǵanyna 100 jyl tolýyn halyqaralyq deńgeıde atap ótý – ǵalym eńbegine degen zor qurmet. Bul jıyn ǵalymdarǵa akademıktiń qazaq til bilimin zertteýdegi sony eńbekterin ary qaraı jalǵastyrýdy mindetteıdi. Al jıyn barysynda tanystyrylǵan eńbekterde áli kúnge áli kúnge deıin jaryq kóre qoımaǵan qyryq shaqty tyń zertteýi bar. Týǵan tiliniń mártebesin bıiktetip, osy jolda aıanbaı eńbek etken tilshi-ǵalymnyń urpaqqa ónege isi árbir eńbeginde saırap jatqany málim. Búgingi kongress sonyń aıǵaǵy» dedi jıyn barysynda akademık Kárimbek Qurmanálıev.
О́z kezeginde A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory Anar Fazyljannyń aıtýynsha, eren eńbegimen túrki álemine tanylǵan tulǵanyń kóptegen salada termınderdi júıeleýge qosqan eńbegi ushan-teńiz. Ásirese, fýtbol salasyndaǵy termınologııany birizdendirip, túsindirme sózdikterge engizgen eǵbegi óz aldyna deıtin bolsaq, til janashyry qazaq ádebı tilin baıytýdyń bir kózi retinde óńir aımaqtardaǵy jergilikti sózderdi jınady. Nátıjesinde akademıktiń basshylyǵymen birneshe dıalektologııalyq sózdik jaryqqa shyqty. Halyq arasynan qanshama sóz marjanyn jınap, jergilikti sóz dep qarmaı, olardy ádebı tildi baıytýǵa qaýqarly ekenin dáleledeı otyryp, ádebı tildik sózdikter qoryn tolyqtyrdy.
Alqaly jıyn barysynda akademık Sh.Sarybaevtyń ǵylymı murasyn dáripteýge arnalǵan tyń eńbekter, ǵalymnyń tolyq shyǵarmalar jınaǵy, bıblıografııalyq kórsetkish, til oqytý ádistemesine arnalǵan jáne tulǵalyq qyryn ashatyn basylymdar tanystyryldy.
Akademıktiń ǵylymı murasynan bastaý alatyn qazaq til bilimi, fılologııa, túrkitaný boıynsha jańa ǵylymı paradıgmalar kongress qatysýshylary úshin tyń zertteýlerdiń bastaýyna aınaldy. Túrkııa, Ázirbaıjan, О́zbekstan, Qyrǵyzstannan kelgen jetekshi ǵalymdary túrki elderine ortaq ǵylymı zertteýlerimen bólisti. Kongrestiń seksııalyq májilisteri ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde jalǵasady.
Almaty
