- Jaqsybek Ábdirahmetuly, Memleket basshysynyń bir palataly Parlamentke kóshý bastamasy qanshalyqty ózekti jáne sońǵy úderisterge saı kele me?
- Búgin Prezıdenttiń basshylyǵymen ótken Jumys tobynyń birinshi otyrysynda Konstıtýsııaǵa ózgeris engizý arqyly qos palatalydan bir palataly Parlamentke kóshý máseleleri qarastyryldy. Bul — Qasym-Jomart Toqaevtyń bıylǵy kezekti Joldaýynda aıtylǵan usynys.
Búgingi aqparat quraldarynda aıtylyp jatqandaı, Konstıtýsııanyń kez kelgen babyna ózgeris engizý kóptegen konstıtýsııalyq jáne ózge de zańdarǵa túzetý engizýdi talap etedi. Osyǵan baılanysty Prezıdenttiń ózi de bul týraly aıtyp ótti. Bul ózgeris shamamen Konstıtýsııanyń 40-qa jýyq babyna, 10 konstıtýsııalyq zańǵa jáne 50-den astam kodeks pen zańǵa túzetý engizýdi qajet etetin úlken sheshim. Sondyqtan asyqpaı, jan-jaqty taldap baryp sheshim qabyldaý oryndy dep sanaımyn. Men bul pikirmen tolyq kelisemin.
Jalpy, biz ýnıtarlyq memleketpiz. Qos palataly Parlament negizinen federatıvtik qurylymdaǵy memleketterge tán qubylys. Mysaly, Reseı, AQSh, Ulybrıtanııa — federatıvtik memleketter. Sondyqtan álemniń kóptegen elderinde, eger Konstıtýsııaǵa sáıkes federatıvtik qurylym bolsa, onda qos palata mindetti túrde bolady. Tómengi palata — halyqtyń atynan saılanatyn zań shyǵarýshy organ, al joǵarǵy palata — federasııa quramyndaǵy sýbektilerdiń múddesin qorǵaıdy.
Al biz ýnıtarlyq memleket bolǵandyqtan, bizdiń jaǵdaıymyzda qos palataly Parlament asa qajet emes dep oılaımyn.
- Qasym-Jomart Toqaev Parlamenttik reformany «elimizdiń, halqymyzdyń taǵdyryna tikeleı qatysy bar másele» dep atady. Bul reformanyń halyqqa bereri ne bolmaq?
- Eger halyq osy sheshimdi qoldap, elimiz bir palataly Parlamentke kóshetin bolsa, onda kóptegen zańdarǵa, sonyń ishinde Konstıtýsııanyń ózine de úlken ózgerister engizýge týra keledi. Qazirgi Konstıtýsııada Parlament eki palatadan turady. Sondyqtan Senattyń burynǵy fýnksııalarynyń barlyǵy Májiliske berilýi múmkin. Demek, Májilistiń komıtetteri de qaıta qurylýy yqtımal.
Bir palataly Parlament bolǵan jaǵdaıda onyń quzyreti men fýnksııalary aıtarlyqtaı keńeıedi. Depýtattardy saılaý tártibi de ózgerýi múmkin. Buǵan qosa, qazirgi tańda laýazymdy tulǵalardy taǵaıyndaý kezinde Senattyń kelisimi qajet bolsa, endi ol ókilettikter Májiliske beriledi. Bul sot jáne prokýratýra týraly zańdarǵa da túzetýler engizýdi talap etedi, sebebi olardyń basshylary buryn Senattyń kelisimimen taǵaıyndalatyn.
Sondyqtan Prezıdenttiń «Osyny jan-jaqty zerttep, talqylap, sodan keıin ǵana aqylmen, halyq pen el bolashaǵy úshin durys Konstıtýsııalyq sheshim qabyldaıyq» degen usynysy oryndy.
Jalpy, Konstıtýsııaǵa engizilgen bir ǵana sózdiń ózi qoǵamdy basqa baǵytqa buryp jiberýi múmkin. Mundaı ózgeristerdiń nátıjesi 10-20 jyldan keıin ǵana baıqalýy yqtımal. Sondyqtan munyń barlyǵyn jan-jaqty zerttep, saraptap baryp júzege asyrǵan jón.
- Prezıdent aldymen Konstıtýsııaǵa birqatar ózgerister engizý qajet bolatynyn aıtty. Negizgi zańnyń 40-qa jýyq baby ózgeredi. Sodan soń kem degende 10 konstıtýsııalyq zańǵa jáne 50-den astam kodeks pen zańǵa túzetý engizý kerek bolady. Muny jańa Konstıtýsııa qabyldaýmen teń is deýge bolady. Osy ózgeristerdiń eń mańyzdylary qaısy dep oılaısyz?
- Qazaqstanda qos palataly Parlamenttiń paıda bolýyna 1994 jylǵy Konstıtýsııalyq reforma kezinde Fransııadan shaqyrylǵan sarapshylardyń yqpaly bolǵan sııaqty. Fransııa — ýnıtarlyq memleket bola tura, onda eki palata bar: tómengi jáne joǵarǵy. Bul dástúr XVIII ǵasyrdyń sońynda alǵashqy Konstıtýsııa qabyldanǵan kezden bastaý alady.
Ondaǵy maqsat — tómengi palata zań jobasyn daıyndap, joǵarǵy palata ony maquldaıdy. Sondyqtan joǵarǵy palatany buryn «aqsaqaldar keńesi» dep ataǵan, keıin Senat dep bekitildi. Fransııanyń tájirıbesi Polsha sııaqty elderge de áser etken.
Al Qazaqstan jaǵdaıynda qos palataly Parlamenttiń qajettiligi azaıdy. Egemendiktiń alǵashqy jyldarynda eldegi etnıkalyq quramnyń alýan túrliligi men saıası turaqtylyqty saqtaý maqsatynda eki palataly júıe engizildi. Tómengi palata — halyq saılaıtyn Májilis, al joǵarǵy palata — Senat, onyń depýtattaryn oblystyq máslıhattar men Prezıdent saılaıdy.
Sol kezeńde bul model el birligin saqtaýǵa jáne sheshimderdiń teńgerimdi qabyldanýyna múmkindik berdi.
- Parlamenttik reforma boıynsha Jumys tobynyń alǵashqy otyrysynda aıtylǵan máselelerdiń oryndalýy qanshalyqty nátıjeli bolady dep oılaısyz?
- Qazirgi tańda Qazaqstannyń memlekettik qurylymy tolyq qalyptasqan deýge bolady. Egemendiktiń 35 jylynda eldiń ulttyq quramy ózgerip, qazaq tiliniń basymdyǵy aıqyn baıqalady. Sondyqtan burynǵydaı etnosaralyq nemese tildik shıelenis týýy ekitalaı. Osy sebepti bir palataly parlamentke kóshý oryndy sheshim dep esepteımin.
Bir palataly Parlament zań qabyldaý prosesin jedeldetedi. Bul kez kelgen sheshimniń tez qabyldanyp, ómirge enýine yqpal etedi. Qos palataly júıede zań jobasy aldymen Májiliste qaralyp, sodan keıin Senatqa ótedi. Senat óz túzetýlerin engizip, qujatty qaıta Májiliske qaıtarady. Osylaısha prosess uzaqqa sozylady. Al bir palataly Parlamentte mundaı qaıtalama talqylaýlar bolmaıdy, bul zań shyǵarý isin aıtarlyqtaı jedeldetedi.
