«О́tken tirlik – ári shyndyq, ári ańyz»

Qurmanǵazy aýdanyndaǵy Ashaq dep atalǵan tóbede kindigi kesilip, Alashqa tanylǵan aqynnyń basty ustanymy – shyǵarmashylyq boldy. Qolynan qalamyn tastamaǵan qalamger óleń de jazdy. Birneshe romandy da jazdy. Poezııa men prozasyn mol mura retinde qaldyrdy. Kózi tirisinde birneshe kitaby jaryq kórdi. Alaıda mereıtoıyn atap óter jasqa jete almady.  

Aldaǵy 28 qarashada aqynnyń týǵany­na 90 jyl tolady. Osyǵan oraı kindik kes­ken óńiri – Atyraýda aıtýly tulǵanyń mereıtoıy keń kólemde atalyp ótti. Mereıtoılyq is-sharaǵa qatysýshylar munaıly shahardaǵy aqyn eskertkishine gúl shoǵyn qoıdy. Budan soń «Urpaǵym, saǵan aıtam» atty respýblıkalyq kórkemsóz oqý sheberleriniń baıqaýymen jalǵasty.

Oblystyq mádenıet jáne tilderdi damytý basqarmasynyń basshysy Ábil Jolamanovtyń pikirinshe, kórkemsózdi naqyshyna keltire oqý – til mádenıetin damytýdyń basty kepili. Sondaı-aq jas býynnyń oı-órisin jetildirýine yqpal etedi. Sol sebepten kórkemsóz sheberleriniń dodasyna 18–35 jas ara­lyǵyndaǵy jastardy qatystyrý uıǵa­rylypty. Baıqaýda Shymkent qala­sy­nan, Qyzylorda, Qaraǵandy, Aqtóbe, Túr­kistan, Mańǵystaý, Jambyl oblys­tary men Atyraý óńirinen 11 úmitker baq synady.

Ádette mundaı baıqaýdyń talaby jeńil emes. Kesteli sóz ónerin qurmet­teıtin talaptylarǵa birinshi kezeńde poezııalyq shyǵarmalardy mánerlep oqý usynyldy. Olar dodanyń ekinshi bóliginde prozalyq týyndylardy sheber jetkizýge talpyndy. Ár úmitkerke aqynnyń 10 óleńin jatqa bilý sharty qoıyldy. Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń basqarma tóraǵasy Mereke Qulkenov jetekshilik etken qazylar alqasy bir-birinen asyp túspekke umtylyp, kórermenniń ystyq yqyla­syna bólengen úmitkerlerdiń ónerin ádil baǵalady. Olar bas júldege Mań­ǵys­taý oblysynan kelgen Kórkem Dúısenbaevany laıyq dep tapty.

Birinshi orynǵa jergilikti úmitker Eldos Qulsharap ıe boldy. Ekinshi oryndy eki júldeger oljalady. Onyń biri –  Shymkent qalasynan kelgen Lázzat Músilim, ekinshisi atyraýlyq Aıjan Bólekbaeva. Bir qyzyǵy, úshinshi júldeni ıelengen júldegerlerdiń qatarynda ózge etnostyń ókili bar. Tili ózge bolǵa­nymen, qazaqshany jetik meńgergen Vladıslav Gorızanov Qaraǵandy oblysynan kelipti. Sondaı-aq túrkistandyq Aqberen Joldasbek pen jambyldyq Aınur Nurbektiń ónerine atalǵan júlde berildi.

H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý ýnıversıtetinde «Jumeken jyrlary – ǵasyr úni» atty respýblıkalyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııanyń mańyzy aıryqsha ekenin aıtqan jón. О́ıtkeni elimizdiń tanymal aqyn-jazýshylary, ǵalym­dar, jumekentanýshylar men qoǵam qaırat­­kerleri bas qosqan konferensııada aqynnyń adamı bolmysy men týyndylarynyń ult rýhanııatyndaǵy mańyzy san qyrynan taldandy. Konfe­rensııada Mádenıet jáne aqparat mınıstri Aıda Balaevanyń quttyqtaý haty oqyldy.

Atyraý oblysy ákiminiń orynbasary Daryn Shamuratovtyń málimdeýinshe, aldaǵy ýaqytta aqyn murasyn zertteý men nasıhattaý jumystary qolǵa alynǵaly otyr. Sondaı ıgi istiń biri – munaıly óńirde «Jumeken ortalyǵyn» qurý. Jumekentaný baǵytyn damytý úshin jyl saıyn respýblıkalyq ádebı baıqaýlar men «Jumeken oqýla­ry» uıymdastyrylady. Aqynnyń shyǵar­malaryn birneshe tilge aýdarý, álemdik deńgeıde tanytý josparlanypty.

«Jumeken Nájimedenov – qazaq poe­zııasyn bıikke kótergen, ult rýhyn sózben órnektegen aqyn. Onyń 21 jasynda jazǵan «Meniń Qazaqsta­nym» óleńi rýhty Ánuranǵa aınaldy. Aqyn shyǵarmalary eldik sanany, pat­rıot­tyq sezimdi ser­piltip, jas­tardy ultjandylyqqa, Otanǵa degen súıis­penshilikke tárbıeleıdi. Qazaq eli barda onyń jyry, sózi, rýhy máńgi jasaıdy. Jumeken murasy halqymyz­dyń júre­ginde, ult rýhanııaty­nyń tórin­de máńgilik saqtalady», dedi D.Shamuratov.

Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń basqarma tóraǵasy Mereke Qulkenovtiń aıtýyna qaraǵanda, Jumekenniń shy­ǵar­ma­lary jumbaq degen pikir qalyptas­qan. Shyn máninde qalamgerdiń shyǵarma­lary – jumbaq emes, kerisinshe tereń, fılosofııalyq, oı júgirtip oqýdy talap etedi.  

«Jumeken – qaıtalanbaıtyn qalam­ger. Biz osyndaı qalamgerlerdiń shy­ǵar­­mashy­lyǵyn nasıhattaý, ulyq­taý maq­­­­­satynda týyndylaryn shetel til­­de­rine aýdaryp, álemge tanytýymyz qajet. Máselen, H.Dosmuhamedov atyn­­­da­ǵy Atyraý ýnıversıtetiniń janynan Jumekentaný ınstıtýtyn ashý qajet. О́ıt­keni aqyn­nyń shyǵarmashylyq mura­syn tolyq zertteıtin kez jetti», dedi M.Qulkenov. 

Konferensııada aqyn, zertteýshi Almas Ahmetbekuly Jumeken shyǵarma­shylyǵyndaǵy fılosofııalyq oı men tarıhı taǵylymyna ekpin túsirdi. Mem­lekettik syılyqtyń laýreaty, aqyn Svet­qalı Nurjan qalamger poezııasynyń kór­kemdik qýaty jóninde oı qozǵady. Ju­mekentanýshy ǵalym, professor Qa­dir Júsip onyń shyǵarmalarynyń kór­kem­­dik erekshelikterine nazar aýdar­dy.

Qoǵam qaıratkeri, Atyraý oblysynyń qurmetti azamaty Sársenbaı Eńsegenov qalamger shyǵarmashylyǵyn ult tarıhy men táýelsizdik qundylyqtary aıasynda saralady. Onyń aıtýynsha, Jumeken jyrlary kúrdeli, ony daıyndyǵy bar oı-órisi keń oqyrman bolmasa, birden túsiný qıyn. Túsinbek túgili áp degende oqyp shyǵýdyń ózi jeńil emes.

«Jumekenniń ádebıettegi qubylys ekenin aǵa býyn ókilderi de, zamandas­tary da túsindi. Parasat paıymy bıik, pendeshilikten sál bolsa da joǵary turǵandary baǵalady, ony moıyndady. Talanty men daryny talas pen daý týdyrmaıtyn Jumeken Sabyrulynyń ádebıet álemine enýiniń bastaýynda Ábý Sársenbaev tur. Ol 21 jastaǵy Jumekenniń alǵashqy óleńder toptamasyn joǵary baǵalady. Jas qalam­­ger­ge batasyn bergen Ábý aqynnyń kóregendigin ómir dáleldedi. Maıdanger aqyn «Jas darynnyń sýretkerligine biz alǵashqy óleńderin oqyǵanda-aq súı­singenbiz. Kópshiliktiń uıǵarýy boıynsha men jas órenge aq jol tilep, bir top óleńin «Qazaq ádebıetinde» bastyrdym. Jumeken tez ósti. Meniń shákirtim bolyp kelip, keıin maǵan ustazdyq bıigine kóterildi», dep eske aldy Á.Sársenbaev. Jumeken jyrlarynyń ózgelerge uqsa­maıtyn ózindik erekshiligin, bıiktigi men tereńdigine alǵashqy bolyp baǵa bergen de Ábý aqyn edi. Ol oqyrmanǵa «Aqynnyń óleńderin qyzyqtap oqymaı, áldeneshe ret qaıtalap oqý shart. Ábden túsiný úshin Jumeken bıigine kóterilip, Jumeken suńǵylyǵyna tereńdeý kerek. Zamana qubylysyn Jumeken kózimen kórý kerek degen keńesin berdi», dedi S.Eńsegenov.

Ádebıet synshysy, jumekentanýshy Amangeldi Keńshilik «Jumeken – qazaq poezııasyna Abaıdan keıin úlken tereń­dik ákelgen aqyn» degen pikirin ustanady. On bes jyl buryn onyń bul pikirimen kelispegender bolǵan.

«Degenmen, óz sózimnen bas tartpaımyn. Bul – shyndyq. Abaı myńdaǵan adamnyń bilimsizdigimen kúresti. Al Jumekenniń aldynda qoǵamdyq júıe­niń bilimsizdigimen kúresý taǵdyry turdy. Ol ulttyń uly tulǵalary atylyp, «halyq jaýy» retinde qýǵyndalǵan dáýirdiń tiri kýágeri boldy», dedi synshy.

Aqynnyń qyzy Qarlyǵash Ná­ji­me­denovanyń deregine súıensek, Jumeken qazaq jáne álem ádebıetin tereń bilgen. Al ózine ákesiniń «Kishkentaı», «Dańq pen daqpyrt», «Aqshaǵyl» romandary erekshe unaıdy eken.

«Bul shyǵarmalardy oqyǵanda ákem­niń beınesi kóz aldyma keledi. Ákem soǵys jyldaryndaǵy aýyr kezeńdi sýret­tedi. Eger osy romandar jelisimen se­­rıal túsirilse, tamasha týyndy bolar edi», dedi Q.Nájimedenova.

«Meniń Qazaqstanym» respýblıkalyq aqyndar aıtysy bes saǵatqa sozyldy. Aıtysta ár óńirden kelgen 12 aqyn eldik máselelerdi kóterip, ónersúıer qaýymdy jelpindirdi. Aqyn Júrsin Erman tórelik etken qazylar sheshimimen bas júldeni Jansaıa Mýsına (Batys Qazaqstan) ıelendi. Birinshi orynǵa Arýna Kerimbek (Aqtóbe) pen Batyrjan Kádirbaı (Atyraý) ıe boldy. Ekinshi júldeniń ıesi – Muhtar Nııazov (Qyzylorda). Al Nurmuhamed Baısúgirov pen Iranǵaıyp Kúzembaevqa úshinshi oryn berildi.

Sondaı-aq eki aqynǵa arnaıy júlde tabystaldy. Qa­dyr Myrza Áli atyn­daǵy júlde Aıan Nııa­zovqa, Tumanbaı Mol­daǵalıev atyndaǵy júlde Serikbol Panaberdıevke buıyrdy.

Mereıtoı aıasynda Qurmanǵazy aýda­nynda «Ult óleńiniń úshtaǵany» atty jyr keshi, munaıly shaharda «Jyr-Jumeken» poezııa festıvali uıym­dastyryldy. Sondaı-aq eldik qun­dy­­­lyq­tardy dáripteýge baǵyttal­ǵan «Meniń Qazaqstanym!» merekelik konserti ótti. Konsertte elimizdiń Ánurany shyrqalyp, sahna tórinde Memlekettik Tý men Jumeken Nájime­denovtiń beınesi kestelengen kórkem mozaıka usynyldy. Bul erekshe kórinisti beıneleýge eki myńnan astam stýdent qatysty.

Atyraý oblysy