Doqabadan dermantınge deıin...
Jazýshy Muhtar Maǵaýın «Shyńǵys han» romanynyń birinshi tomynda Naıman rýynyń ishindegi Kónshiler taby teri óńdeýde áıgili bolǵanyn, sondyqtan rýdyń aty Kónshiler (teri óńdeýdiń sheberleri) atanǵanyn jazady. Sol Kónshiler kúni búgin osy óńirde jasap keledi. «Semeıdegi teri óńdeý ónerkásibi qaı kezden bastalǵan?» dep surasaq, «Patsha zamanynan bastalǵan» deıdi. Shyn máninde, munyń este joq eski zamannan beri qalyptasqan óner ekenin umytyp ta baramyz.
«Eski tarıhta, alǵashqy kemelerdiń jelkeni teriden bolypty, tipti deseńiz, arnaıy óńdelgen terimen qaıyqtardy qaptaıdy eken. Qysqasy, baıyrǵy turmysta, ot úrleıtin kórikten bastap, kitaptyń qymbat saqtııan muqabasyna deıingi aralyqta teriniń qoldanylmaǵan jeri joq. Biraq teri men doqabanyń eń kóp qoldanylǵan jeri, álbette, soǵys. Ertoqym, at ábzelin bylaı qoıǵanda, ertedegi urys-soǵys kezinde jaýyngerler ústine temir qamar japsyrylǵan aýyr bylǵary saýyt kıetin bolǵan, qoldaryna terimen qaptalǵan qalqan ustaǵan. Keıinnen teri óńdeý jetilip, sadaqtyń oǵy, naızanyń súńgisi ótpeıtin, qylysh shappaıtyn «quıaq» dep atalatyn óte jeńil saýyt jasalǵan», dep jazady ustazymyz, jazýshy Talasbek Ásemqulov.
Jazýshynyń «Boz betege, sur soqpaq...» degen bul maqalasynda munaı, balyq, teri-doqaba saýdasynan bastalǵan Batys órkenıetiniń qatygezdigi jáne 1931–1933 jyldardaǵy qazaq dalasynda bolǵan asharshylyq tragedııasy parallel beriledi. Teri óńdeý ónerkásibi adamzat órkenıetinde bir kezderi álemdik geosaıasattyń ózegine aınalǵany aıtylady. Eýropa men Azııa arasyndaǵy saýda joldarynda teri eń ótimdi shıkizat retinde júrgen. Áıgili otarlyq ekspansııalarda da terige suranys strategııalyq mańyzǵa ıe bolypty. Osynyń arqasynda Eýropadaǵy ekonomıkalyq damýdyń qozǵaýshy kúshi – jeńil ónerkásip qalyptasty. Sondyqtan teri óńdeý tek qolóner ne sharýashylyq emes, tutas bir dáýirdiń saıası, áskerı jáne ekonomıkalyq tepe-teńdigi men yqpaldy faktor bolǵany jazylǵan.
Búginde bylǵarynyń kerek emes jeri joq. Tabıǵı terige suranys ta bar. Biraq elde suranys sezilmeıtin sebebi – óndiristiń azdyǵy. Biz «tabıǵı teri» degen sózdi beker qoldanyp otyrǵan joqpyz. О́ıtkeni damyǵan elderde tabıǵı teriniń ornyn birneshe balama materıaldar basyp keledi. Sonyń biri – ónerkásipte keńinen qoldanylyp júrgen jasandy teri, munaı qaldyqtarynan jasalatyn dermantın. Keıingi jyldary sán ındýstrııasynda veganteri uǵymy qalyptasty: ósimdik tektes shıkizattardan – ananas japyraǵy, kaktýs, sańyraýqulaq mıselııi nemese alma qabyǵynan jasalady. Bolashaqtyń materıaly sanalatyn bıoteri bolsa – zerthanada jasýshalyq jasandy jolmen ósiriletin jańa ónim.
Al bizde kádemizge molynan jaraıtyn shıkizat kózderi qoqys polıgondarynyń shuńqyryn toltyryp jatyr. Veterınarııa ǵylymy dalada shashylyp jatqan teriniń zalaldy ekenin (órtelse de), onyń ýy aýaǵa jaıylyp túrli aýrý taratatynyn aıtyp-aq keledi. Tipti soıylǵan maldyń súmesinen basqa, terisi, júni bári kádege jarap, óndiris materıalyna aınalýy – qoǵamǵa paıdaly ekenin uǵýǵa kóp aqyl kerek joq, bul bárine túsinikti jaıt.
Sala salaqsýdy kótermeıdi
Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń dereginshe, elde teri óńdeıtin 9 kásiporyn bar. Jylyna 3,5 mln iri qara maldan teri alynady, sonyń 17%-y ǵana óńdeledi. О́ńdeýshi kásiporyndardyń qýaty 3 mln iri qara mal terisin óńdeýge ǵana jetedi.
– Qazir álem bylǵary buıymdaryn munaıdan artyq baǵalaıdy. AQSh, Qytaı, Italııa, Túrkııa, Mońǵolııa sııaqty memleketter bul salada mıllıardtaǵan dollar paıda kóredi. Túrkııa álemdegi shıki teri ımportynyń 30%-ǵa jýyǵyn bir ózi ıemdenip otyr. 3,3 mln halqy bar Mońǵolııada zamanaýı 34 bylǵary zaýyty jumys istep tur, – deıdi Teri óńdeýshiler qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Nurman Núptekeev.
Bizdegi bylǵary kásibiniń aqsap turýynyń taǵy bir sebebi – teri óńdeý salasyna memleketten sýbsıdııa bólinbeýinen deıtinder de bar. О́ıtkeni teri óńdeýge qajetti qural-jabdyqtyń deni ımportqa tıesili, buǵan qosa zamanaýı tehnologııanyń quny edáýir qymbat. Jartylaı fabrıkattardy óndirý tehnologııasynda qoldanatyn shıkizat pen qajetti hımııalyq reagentterdiń ózi shetelden alynady. Mal terisiniń shıkizat túrinde «kóleńkeli arna» arqyly shetel asyp jatqany da aıtylyp júr.
О́ńdelgen teriniń úsh sorty bar. 30-35% óńdelgen kók teri «Wet blue» deńgeıine jatady; 70% óńdelgen teri – «Crast» bolsa, «Finish» deńgeıindegi bylǵary ǵana joǵarǵy sapa bolyp sanalady. Álemdik naryqta qany jerge tambaı turǵan Italııanyń «Kelton» aıaqkıim brendi osy «Finish» deńgeıinde óńdelgen bylǵarydan tigiledi. Soǵan qaraǵanda, bizdiń elden shyqqan teriniń ózi shetelde tıynǵa baǵalanady.
Semeı teri óńdeý zaýytynyń ahýaly
«Semeı teri-mehanıkalyq kombınaty» JShS dırektory bolǵan Jumaǵazy Rahymǵalıevtiń aıtýynsha, keńes ókimeti ydyraǵannan keıin otandyq teri óńdeý kásiporyndarynyń jumysy toqyrap qaldy.
– Semeıdegi teri ıleý salasynyń 140 jyldyq tarıhy bar. Kezinde Mýsın, Morozov degen teri ıleý zaýyttary bolǵan. Al biz eń úlken modernızasııany 2011 jyly jasadyq, biraq kóldeneń kedergiler týyndap, kásip tarap tyndy. Orta eseppen kúnine 2 000 qoıdyń, 1 000 sıyrdyń terisin ıledik. Ortalyq Azııada joq tehnologııalyq jabdyqtardy alyp keldik. Tipti Italııaǵa ónim eksporttadyq. Bir kúnde bir konteıner óńdelgen teri tıeıtin edik. Qazir sıyr terisin ıleıtin jabdyq qaldy, qoı terisin óńdeıtin eshteńe joq, bári О́zbekstanǵa ketti. Men bar kezde zaýytta 1 200 qyzmetker jumys istedi. Sol kezdegi statıstıka men qazirgi jaǵdaı jer men kókteı», deıdi ol.
1983 jyly Semeıde ılengen teriden tigilgen aıaqkıim kúlli odaqty túgel qamtyp turypty. Odaq ydyraǵan soń zaýyt jekemenshikke ótip, 1998 jyly «Semeı teri-mehanıkalyq kombınaty» JShS retinde qurylady. О́ndiristik qýaty artpaǵan kásiporyn 2000 jylǵa qaraı turalap qalǵan. 2008 jyly zaýytty jańǵyrtý maqsatynda quny 25 mln dollar turatyn rekonstrýksııa jáne modernızasııa jobasy bastalyp, oǵan Qazaqstan Damý banki qoldaý kórsetken. 2011 jyly kombınat qaıta iske qosylady. Alaıda Qazaqstan Damý bankiniń qarjyny ýaqtyly aýdarmaýy saldarynan zaýyt jyl ótpeı-aq qarjylyq qıyndyqqa tap bolady. 2010 jyly bank zaýytty «Qazaqstan ınvestısııalyq» qoryna problemaly kredıt retinde ótkizipti. Soǵan qaramastan, kombınat áýpirimdep jumysshylaryn saqtap, jumysyn toqtatpaǵan. Biraq 2019 jyly ónerkásip bankrotqa ushyrap, qordyń balansyna ótken. Ondaǵan jyl daý-damaıdan kóz ashpaǵan zaýyttyń sol kezdegi jaǵdaıy áli de jumbaq.
О́ńirdegi teri óńdeý ónerkásibiniń qazirgi ahýaly týraly Abaı oblysy aýyl sharýashylyǵy basqarmasyna suraý saldyq. Basqarma basshysynyń orynbasary Mıras Toqtarhanovtyń jazbasha jaýabyna qarasaq, 2024 jyly iri qara mal terisi 237,4 myń dana, usaq mal terisi 464,8 myń dana alynǵan.
«Bıyl 8 aı qorytyndysynda iri qara mal terisi 148,5 myń dana, usaq mal terisi 318,5 myń dana alyndy. Abaı oblysy boıynsha terini qaıta óńdeý salasynda Semeı qalasynda aqýyzdy óndirýge arnalǵan ınvestısııalyq jobany «Eastern Protein» JShS (Omarov A.B.) kásiporny iske asyrýdy josparlap otyr. Qýattylyǵy – jylyna
250 myń dana. Jobanyń quny – 600,0 mln teńge. Iske asyrý merzimi – 2027 jyl. 2025–2026 jyldary – teri jınaý boıynsha 8 daıyndaý ortalyǵyn ashý (qazirgi sany – 3-eý), jún jınaý boıynsha 4 servıstik daıyndaý ortalyǵyn ashý (qazirgi sany – 2-eý) josparlanyp otyr», delingen jaýapta.
Basqarma bergen bul jaýapqa tushyna almadyq. Budan soń «ST Invest Group» JShS dırektory Nurbol Jumabaıulymen teri óńdeý zaýytynyń qazirgi ahýaly jóninde sóılestik.
– Bylǵaryǵa jaraıtyn sapaly teri Shymkentten ǵana keledi. О́ńirdegi teriniń kóbi jaramsyz – ýaqtyly vaksına egilmeıdi, durys soıylmaıdy. «Jelatın», «belok» retinde Reseıge jiberemiz. Bizdiń zaýyt bir aıda 1 000 tonna teri óńdeýge qaýqarly. Alaıda sonyń jartysyn istep otyrmyz. Kredıt suraǵanbyz, ol da bolmady, – deıdi.
Onyń sózinshe, teriniń eksporttyq baj salyǵy (1 tonnaǵa – 200 eýro) da máseleni sheshpeıdi.
– Zaýytta keńes zamanynda úsh myńdaı adam jumys istegen. Keıin kredıt alǵan... Italııalyq tehnıkalar bar, sapasy jaqsy. Biraq eskirip barady. Sonda da ildebaılap isteımiz. Qazir 30-40 adam eńbek etedi. Bul salany damytý úshin daıyn ónim shyǵarýǵa deıingi másele sheshilýi kerek. Onsyz qıyn. Osy týraly ınvestorlarmen sóılesip jatyrmyz, – deıdi N.Jumabaıuly.
Semeıdegi teri óńdeıtin taǵy bir kásiporyn – «Semey Tannery» JShS. Araǵa jyldar salyp 2020 jyly qaıta qurylǵan bul kompanııa týraly derekter az. Tek zaýyttyń ashylǵany týraly ǵana aqpar kezdestirdik...
Túıin
Keshe teri ılep, bylǵarydan ton tigip, saptama etik kıgen qazaq búginde bylǵaryny tústep tanı almaıtyn kúıge tústi. Teri óndirisi júıeli jolǵa qoıylmaǵandyqtan aýyldaǵylar ony qoqysqa laqtyrýǵa májbúr. Sebebi burynǵydaı terini qabyldaý oryndary joq. Sodan teri saýdasy toqtap, aýyldaǵy aǵaıyn qosymsha tabys kózinen aıyrylyp otyr. Sondyqtan búginde toqyrap turǵan teri óndirisi oblys basshylyǵynyń da nazaryna ilikse degen tilek bar. Teri ılegender zar ılemesin deımiz. О́ıtkeni óńirde teri óndirisin qaıta túletý – jeńil ónerkásipti jańǵyrtýdyń mańyzdy salasy ekeni ras. Semeıdegi kombınattar tarıhy men búgingi ahýaly sony dáleldeıdi.
Qala mańyndaǵy Shaqaman aýylynda salynyp jatqan jańa et kombınaty – osy baǵyttaǵy úlken múmkindik. Bul óz kezeginde óńirdegi bylǵary zaýytynyń qaıta jandanýyna serpin bereri sózsiz.
Abaı oblysy
