Kóshi-qon aǵyny: baǵalaý men baıyptaý

Jalpy, elimizde kóshi-qon úderisiniń belsendi júrip jatqanyn resmı statıstıkasyz da baıqaýǵa bolady. Esesine osynaý jaǵdaı onsyz da kólik keptelisi máselesin tolyq sheshe almaı otyrǵan megapolıster halqynyń sanyn arttyryp otyr. Qazir Almaty kósheleri­nen túrli ult ókilin kóptep kezdestirýge bolady. Bir jaǵynan osynaý úderiske kóshi-qon saıasaty zańnamalyq negizde retteletini, mıgranttarǵa arnalǵan erejeler men almatylyqtardyń tole­ranttylyǵy septesip jatyr. Elimizdegi kóshi-qon máselesi bir ǵana baǵyttan turmaıdy, kópqyrly, osy turǵyda ol el­diń áleý­mettik-ekonomıkalyq damýy­na, demografııalyq ahýaly men eńbek naryǵyna tikeleı yqpalyn tıgizeri sózsiz.

Eńbek mıgrasııasyna kelsek, buǵan deıin de elimiz Ortalyq Azııa elderinen jumys kúshin kóptep qabyldaǵany aıan. Bul amal arzan eńbek naryǵyn to­lyq­tyrǵanymen, zańsyz eńbek kóshi-qony, tirkelý men eńbek sharttarynyń buzylýy syndy máselelerdi de týyndatady.

Budan bólek, ishki kóshi-qon­­nyń da tarqatylmaǵan túıtkil­deri bar. Ońtústik óńir­lerden sol­tústik, ortalyq aımaqtarǵa kóshý saıasatynyń da aýa raıynyń qolaısyzdyǵy, ınfraqury­lym, áleýmettik beıimdelý syndy qıyndyǵy bar. Sol sııaqty aýyldyq aımaq­tardan halyqtyń kóshýi ýrbanızasııany kúsheıtip, turǵyn úı, ınfraqurylym, ju­mys oryndaryna qysym túsiredi.

Kóshi-qon saıasatynyń repatrıasııa, mıgrasııa, demo­gra­fııa­lyq teńgerimsizdikke qa­tysty qyrlary da baqy­laý men baıyptaýdy qajet etedi. Bul turǵyda Prezıdent Joldaýynda: «Ishki jáne syrtqy kóshi-qon úderisiniń baqylaý­syz qa­lýy jurttyń bári turǵy­sy kele­tin iri qalalarymyzdyń ınfra­qu­rylymyna orasan salmaq tú­sirip otyr», dep ashyp aıtty. Eń basty túıtkil – el tutastyǵy men qaýipsizdigine syzat túspeýge tıis. Memleket basshysynyń meńzep otyrǵany da osy.

Qaýipsiz kóshi-qonǵa qatysty qolǵa alynyp jatqan naqty jumys ta joq emes. Aıtalyq, qyrkúıek aıynyń basynan Halyqaralyq kóshi-qon uıymy (HKQU), BUU-nyń kóshi-qon jónindegi agenttigi otandyq eńbek mıgranttary men olardyń otbasylaryna arnalǵan «Ashyq álem» aqparattyq naýqanyn bas­tady. Bul iske eldegi «Eńbek resýrstaryn damytý ortalyǵy» AQ men «Qazposhta» AQ da qosylyp, elimizden ǵana emes, Ortalyq Azııanyń ózge elderinen de shetelderde eńbek etý men tabys tabýdyń qaýipsiz, rettelgen, barlyq ereje, máselelerden habardarlyǵyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan jumysty júrgizýge múddeli ekendikterin tanytty.

«Talap – jetistik kilti» ura­nyn ustanǵan «Ashyq álem» naý­qanyna keıingi bes jylda Orta­lyq Azııada, ásirese elimizde ­eńbek kóshi-qonynyń ósýi túrtki bol­ǵan. Naýqan eńbek mıgrantta­ry­­nyń quqyn qorǵaýdy, senim­di aqparatqa qoljetimdilikti ­qam­tamasyz etýdi, habardarlyqty arttyrýdy kózdeıdi.

Eńbek jáne halyqty áleý­mettik qorǵaý mınıstrliginiń derek­terine súıensek, 2024 jyly 140 521 otandasymyz shetelderge jumys isteýge ketken, 2023 jyly bul kórsetkish 191 000 adam bolǵan. Jerlesterimiz kóbi­nese Reseı Federasııasy, Koreıa Respýblıkasy, Túrkııa, Uly­brıtanııa, Qatar men BAÁ el­derine baǵyt alady. Osy oraı­da 2020 jyly Ortalyq Azııa elderinen shyqqan eńbek mıg­ranttarynyń jalpy sany 7,8 mıllıon adamǵa jetkenin aıta ketý kerek.

Kóterilip otyrǵan másele­ge qatysty HKQU-nyń Qazaqstan­daǵy mıssııasynyń, Ortalyq Azııa boıynsha úılestirý fýnksııalary bar keńseniń basshysy Serhan Aktoprak: «Eńbek mobıldiligi qaýip-qater emes, múmkindik ákeletin tańdaý bolý­ǵa tıis. Bizdiń maqsatymyz – mıgranttardy kóshi-qonnyń bar­lyq kezeńinde ózderin senimdi ári qorǵalǵan sezinýge kómekte­se­tin praktıkalyq bilim, resýrs­tarmen qamtamasyz etý. Mem­lekettik quzyrly mekemeler­men seriktestik, sıfrlyq plat­formalardy paıdalaný turaqty nátıjeler men uzaqmerzimdi áserge qol jetkizýge múmkindik beredi», deıdi.

Naýqan 2025 jylǵy 4 qyr­­­­kú­ıekten 2026 jylǵy 31 qańtarǵa deıin jalǵasady. Basty nazar qarjylyq saýattylyqty arttyrý men shetelde qaýipsiz eńbek qyzmetine aldyn ala daıyndyqty qamtamasyz etýge aýdarylady. Qazaq, orys tilderinde oqý materıaldary daıyndalyp, taratylady – áleýmettik posterlerden bastap beınerolıkterge, onlaın-kýrstarǵa, BAQ-taǵy jarııalanymdarǵa deıin, keıin negizgi habarlamalar áleýmettik jelilerde ilgeriletiledi. Aqpa­rattyq naýqannyń nátıjeleri mem­lekettik organdar men óńir­lik seriktesterge odan ári paıdalanýǵa beriledi.

Bul bastama, bir jaǵynan, mıgranttardyń quqy men min­deti, qoljetimdi qyz­metter, qor­­ǵaý tetikteri týraly se­nim­di aq­pa­rat berýge baǵyt­tal­ǵan. Tıis­ti aq­pa­rat elimizdiń mem­leket­tik platfor­malarynda – skills.enbek.kz, migration.enbek.kz saıttarynda, sondaı-aq Eńbek mobıldiligi ortalyqtary men mansap ortalyqtaryndaǵy trenıngter, konsýltasııalar arqyly qoljetimdi bolady. Joba áleýetti mıgranttar­dyń qarjylyq saýattylyǵy men josparlaý daǵdylaryn da­my­týǵa, rettelmegen kóshi-qon táýe­kelderin azaıtýǵa, mıg­ranttar­dyń quqyn qorǵaýǵa baǵyt­ta­lyp otyr.

Jumystar HKQU-nyń «Eń­bek kóshi-qony baǵdarlamasy – Ortalyq Azııa, I-faza» aımaq­tyq jobasy aıasynda júzege asyrylady. Jobaǵa Shveısarııa­nyń damý jáne yntymaqtastyq agenttigi (SDC) qarjylaı qoldaý kórsetip, elimizdiń basqarylatyn ári qaýipsiz eńbek kóshi-qonyn ilgeriletý jónindegi áreketine dem bermek.

HKQU – 1951 jyly quryl­ǵan kóshi-qon salasyndaǵy jetekshi úkimetaralyq uıym. 2016 jyl­ǵy qyrkúıekten bas­tap BUU júıesiniń affılırlengen uıymy. Keıingi derekterge sáıkes uıymǵa 175 múshe memleket, 8 baqylaýshy memleket kiredi. Uıymnyń 100-den astam elde ókildigi bar, 170-ten astam memlekette baǵdarlama­lar men jobalardy júzege asyryp otyr. Elimiz HKQU-ǵa 2002 jyly 2 jeltoqsanda múshe boldy. Ortalyq Azııa boıyn­sha úılestirý fýnksııalary bar eldik keńse retinde HKQU-nyń Qazaqstan mıssııasy Qazaq­stan, Qyrǵyzstan, Tájikstan, Túrik­menstan, О́zbekstandaǵy kóshi-qon máseleleri men jańa úderis­terge jaýap berip, áreket etýge kómektesedi.

Qalaı degende de, eldegi kóshi-qon úderisi tolyqtaı qaýip­siz dep aıta almasaq kerek. Aınalamyzdaǵy saıası tu­raq­syzdyq saldarynan ýaqyt­sha meken izdep kelip jat­qandar arasynda túrli pıǵyl­daǵy adamdar da, olardyń muq­tajdyǵy da jetip-artyla­dy. Sol turǵyda qaýip­siz kóshi-qon memleket sala jumy­syn ońtaıly basqaryp, zańsyz eńbek mıgrasııasyn tejep, ishki kóshi-qondy rettep, atajurt­qa oralyp jatqan qandas­tarymyzǵa jaǵdaı jasap, jas­tardyń jónsiz emıgrasııasyn toqtatqanda ǵana tolyǵymen qamtamasyz etiledi.

ALMATY