Forým aıasynda Aýǵanstan ónimderi men taýarynyń kórmesi uıymdastyryldy. Is-sharanyń ashylý saltanatynda vıse-premer S.Jumanǵarın sóz sóılep, Qazaqstan men Aýǵanstan arasyndaǵy saýda-sattyq pen ekonomıkalyq baılanystardyń jańa deńgeıge kóterilgenin baıandady.
«Aýǵanstannyń joǵary basshylyǵy bizdiń shaqyrýymyzdy qabyl aldy. Qazaqstan – Aýǵanstan bıznes forýmyna úkimet pen bıznes ókilderiniń qatysýyna qoldaý kórsetti. Sol úshin de olarǵa rızashylyǵymdy bildiremin. Aýǵan halqyna beıbitshilik pen órkendeý tileımin. Aýǵanstannyń dəstúrli ónimderi usynylǵan kórme joǵary deńgeıde uıymdastyryldy. Qazaqstan Aýǵanstandy Ońtústik jəne Ortalyq Azııa óńirindegi mańyzdy əri ajyramas seriktes retinde qarastyrady. Əlemdik ekonomıkalyq daǵdarystarǵa qaramastan, Qazaqstan men Aýǵanstan arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyq qarqyndy damyp keledi», dedi S.Jumanǵarın.
Kórmede kelýshiler nazaryna túrli ónim usynyldy. Olardyń ishinde kondıterlik táttiler, shyryndar, alkogolsiz sýsyndar, kókónis pen jemis-jıdek, asyl tastar, zergerlik buıymdar, qolóner týyndylary, bylǵary men kilemder, qurylys materıaldary jəne basqa da taýarlar bar.
«Gazanfar» bankiniń ókili Ismaıl Gazanfar Qazaqstan men Aýǵanstan arasyndaǵy qarjy aýdarymdary operasııasyn 15 jyldan beri júrgizip keledi. Bul qos el kásipkerleriniń bıznesine qolaıly jaǵdaı týǵyzyp otyr. Qarjygerdiń aıtýynsha, eki eldiń qarjylyq aýdarymdary keıingi jyldary mıllıard dollardan asqan. Budan saýda-sattyqtyń óskenin kórýge bolady. Bankır Qazaqstannyń azyq-túligin maqtap otyr. Ásirese un men bıdaıdyń sapasy joǵary deıdi. Bizden ósimdik maıyn da kóp ımporttaıdy eken. Onyń sózinshe, Aýǵanstan bizge kilem ónimderin, keptirilgen jemister, shyryndy sýsyndar jáne basqa da azyq-túlik taýarlaryn eksporttaıdy. Sondaı-aq Kabýl, Gerat, Mazarısharıf qalalarynda qazaq-aýǵan saýda úıleri jumys istep tur.
«Prand Bomı» kompanııasynyń basshysy Hojı Abdýlla Ibrohımı kórmege kilemderin ákelgen. Kásiporyn aı saıyn 500 sharshy metr kilem toqıdy. Sehynda 1 000 adam jumys isteıdi. Eńbek úderisi eshqandaı tehnologııaǵa negizdelmegen. Jumysshylar bárin qolmen toqıdy jáne taza qoıdyń júnin paıdalanady. Kásipker ónimderin Pákistan, Túrkııa, Tájikstanǵa satady. Endi Qazaqstanǵa jóneltpek. Ol úshin eki el arasynda eshqandaı ekonomıkalyq kedergi bolmasa eken deıdi. Onyń aıtýynsha, kilem toqý keıingi elý jylda Aýǵanstanda qatty damydy. Munyń sebebi, áıelder basqa jumys isteı almaıtyndyqtan, úılerinde kilem toqýmen ǵana aınalysqan. Buǵan qosymsha, kilem toqý óneri aýǵan halqynyń qanynda ejelden bar. Kásipkerdiń osy salada eńbek etkenine 30 jyl bolypty. Bir áıel bir kilemdi 6 aı boıy toqıdy eken. Eger bul isti 4 jumysshy birigip atqarsa, 2 aıda támamdaıdy. Bıznes ókili iskerlik forýmnan úlken úmit kútedi.
«Aýǵanstan – Qazaqstan Respýblıkasynyń Ońtústik Azııa aımaǵyndaǵy mańyzdy saýda seriktesteriniń biri. Aýǵan naryǵy qazaqstandyq kásipkerler úshin dəstúrli əri strategııalyq mańyzy bar baǵyt bolyp otyr. Qazaqstan men Aýǵanstannyń ekijaqty saýda baılanystaryn tereńdetýge zor əleýet bar. О́tken jyly eki el arasyndaǵy ózara saýda aınalymy 545,2 mln dollardy qurady. 2024 jyly jalpy eksport shamaly tómendegenimen, birqatar taýar boıynsha aıtarlyqtaı ósim baıqalady. Atap aıtqanda, bolat prokaty, júk avtomobılderi, tabıǵı gaz, tyńaıtqyshtar men qant ónimderi eksporty birneshe ese artqan. Ekijaqty saýda qarqyny jahandyq naryqtaǵy ózgerister men jaǵdaıǵa baılanysty ár alýan sıpat alady. Bıylǵy 8 aıdyń qorytyndysy boıynsha eki el arasyndaǵy taýar aınalymy ótken jylǵy kórsetkishpen salystyrǵanda birshama tómendep, 278,1 mln dollardy qurady. Negizinen un, legırlenbegen bolat prokaty, tabıǵı gaz, tyńaıtqyshtar men zyǵyr tuqymdary sııaqty taýarlardyń eksporty azaıǵan. Soǵan qaramastan keıbir taýar túrleriniń eksporty joǵarylaǵan. Máselen, bıdaı – 2,9, kúnbaǵys maıy – 3,1 ese, munaı ónimderi men júk kólikteri 100%-ǵa artqan. Bıyl Aýǵanstan naryǵyna azyq-túlik ónimderiniń eksporttyq əleýetin arttyrý maqsaty qoıylyp otyr. Bul rette aýyl sharýashylyǵy boıynsha astyq daqyldarynyń jalpy túsimi 23,7 mln tonna kóleminde bolady degen boljam bar. Onyń ishinde bıdaı – 19 mln tonna, arpa – 3,7 mln tonna, júgeri 1 mln tonna bolady. Osylaısha, tek bıdaıdyń eksporttyq əleýeti 9,6 mln tonnaǵa jetedi. Qazaqstan sapaly bıdaıdy, un men kúrishti jəne qant ónimderin Aýǵanstanǵa jóneltýge múddeli. Bul óndiris kólemi zamanaýı agrotehnologııalardy qoldaný esebinen jyl saıyn ósip keledi», deıdi S.Jumanǵarın.
Vıse-premerdiń málimdeýinshe, bıdaı eksporty úshin Mańǵystaý oblysyndaǵy Beıneý astyq termınalynyń əleýeti paıdalanylmaq. Bul nysan Qazaqstan – Túrikmenstan shekarasyna tikeleı shyǵýǵa múmkindik beretin mańyzdy ınfraqurylymdyq núkte bolyp sanalady. О́nerkəsiptik taýarlar salasyndaǵy yntymaqtastyq ta eki el úshin mańyzdy baǵyttardyń biri bolyp qala beredi. Qazaqstan úkimeti taý- ken, metallýrgııa kesheni, avtomobıl jasaý, hımııa jəne qurylys salalaryndaǵy birlesken óndiristerdi qolǵa alady. Osy oraıda metallýrgııa salasyndaǵy seriktestik sheńberinde bolat ónimderi men bastapqy alıýmınıı eksportynyń kólemi ulǵaıady. Sondaı-aq elimizde óndirilgen lokomotıvter men júk kólikterin Aýǵanstan naryǵyna jetkizý məselesi qarastyrylady.
S.Jumanǵarınniń aıtýynsha, Qazaqstan Aýǵanstannyń ekonomıkalyq damýyna atsalysady. Musylman memleketi bizdiń el úshin birinshi kezekte halyqaralyq kólik dəlizi retinde mańyzdy. Atap aıtqanda, Soltústik – Ońtústik kólik dəlizi, Parsy shyǵanaǵy men Úndistan baǵytynda ornalasqan porttarǵa shyǵý arqyly eki eldiń ekonomıkalyq baılanystary jańa deńgeıge kóterilmek. Sonymen qatar Qazaqstan Transaýǵan kólik dəliziniń múmkindikterin paıdalanyp, eksporttyq júk tasymalyn Pəkistannyń Karachı jəne Gvadar porttary arqyly júzege asyratyn bolady. Bul baǵyt Qazaqstan úshin Taıaý Shyǵys, Ońtústik-Shyǵys Azııa jəne Úndi muhıty elderiniń naryqtaryna tikeleı shyǵýǵa múmkindik beredi. Sonyń nátıjesinde Qazaqstannyń saýda aınalymy ulǵaıyp, óńirlik ekonomıkalyq ıntegrasııaǵa qaraı keń jol ashylady. Eń bastysy, Qazaqstan men Aýǵanstan arasyndaǵy saýda kóleminiń artýy qos eldiń ekonomıkalyq baılanysyn nyǵaıtyp, strategııalyq mańyzy bar jańa jobalardy iske asyrýǵa serpin beredi.
Aýǵanstan О́nerkásip jáne saýda mınıstri Álhadj Nýrıddın Azızı iskerlik forým eki el arasyndaǵy ekonomıkalyq qatynastardy odan saıyn arttyra túskenin málimdedi. Onyń aıtýynsha, byltyr Almatyda ótken ekinshi forým aıasynda iskerlik baılanysty jandandyratyn «Jol kartasy» bekitildi. Bul qujatta saýda, ónerkásip, kólik logıstıkasy, aýyl sharýashylyǵy, taý-ken óndirisi, ınfraqurylym salalary boıynsha jobalardy birlesip damytý máseleleri qaralǵan. Mınıstr Qazaqstanmen baılanys aımaqtyq turaqtylyqty qamtamasyz etý úshin kerektigin jetkizdi. Sondaı-aq ol Aýǵanstanda kásipkerlerge quqyqtyq, salyqtyq jeńildikter bar ekenin alǵa tartyp, bıznes ókilderin óz eliniń ekonomıkasyna ınvestısııa quıýǵa shaqyrdy. Sonymen qatar Aýǵanstan Ortalyq pen Ońtústik Azııany baılanystyratyn kólik dálizi rólin atqaratynyn jetkizip, Qazaqstan úkimetinen munaı men gaz eksportynda arnaıy jeńildikter usynýyn surady. Aýǵandyq dıqandar óndirgen maqta saýdasynda da túrli kedergini alyp tastaýyn ótindi.
Iskerlik bıznes forým sońynda taraptar ózara áriptestik baılanysty nyǵaıtý baǵytynda arnaıy memorandýmǵa qol qoıdy.
ShYMKENT
