Arheologııadaǵy júıesizdikke shekteý bola ma?

Biryńǵaı sıfrlyq platforma qurylady

Otyrys Májilis komıtetteriniń jańa zań jobalaryn jumysqa qabyldaýymen bastaldy. Atap aıtqanda, olar – energııa únemdeý jáne energııa tıimdiligin arttyrý máseleleri boıynsha zań jobasy men oǵan ilespe túzetýler; 1993 jylǵy 22 qańtardaǵy jáne 2002 jylǵy 7 qazandaǵy Azamattyq, otbasylyq jáne qylmystyq ister boıynsha quqyqtyq kómek jáne quqyqtyq qatynastar týraly konvensııaǵa ózgerister engizý týraly hattamalar; 2010 jylǵy 9 jeltoqsandaǵy Qazaqstan men Reseı úkimetteri arasyndaǵy Qazaqstanǵa munaı jáne munaı ónimderin jetkizý salasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq ynty­maqtastyq týraly kelisimniń qoldanylýyn qaıta bastaý jáne oǵan ózgeris engizý týraly hattamany ratıfıkasııalaý jobasy.

Depýtattar eń aldymen, «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine tarıhı-mádenı mura obekti­le­rin qorǵaý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań joba­syn birinshi oqylymda talqyǵa saldy. Bul másele boıynsha baıandama jasaǵan depýtat Ashat Aımaǵambetov tarıhı-mádenı murany saqtaý, qorǵaý jáne arheologııa qyzmetin retteý salasyna Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev erekshe kóńil bólip, Ulttyq quryltaıda birqatar tapsyrma bergenin atap ótti. «Usynylǵan zań jobasy – sol tapsyrmanyń naqty oryndalýy. Bul – depýtattar men ǵalymdardyń birlesip jasaǵan ortaq eńbegi», degen ol sa­la­daǵy negizgi problemalar men olardy she­shýge baǵyttalǵan normalarǵa toq­taldy.

Depýtattyń aıtýynsha, bul zań jobasy lısenzııalaý júıesiniń tıimsizdigi, arheologııa salasyndaǵy derekter haosy, birińǵaı ǵylymı úılestirýdiń bolmaýy, tabylǵan jappaı jádigerler men­ materıaldardy saqtaý júıesiniń joq­ty­ǵy, qazbadan keıin arheologııalyq nysandy óz keıpinde saqtaý men aınalasyn qalpyna keltirý máselesi, damý men murany saqtaýdyń qaqtyǵysy, zańsyz qazbalar sekildi keleńsizdikterdi retteý maqsatynda qolǵa alynyp otyr.

«Kim, qaı jerde, qandaı qazba jumys­taryn júrgizdi? Ne tabyldy? Ǵylymı ádistemege sáıkes pe? Onyń esebi tolyq belgisiz. Memleketke tolyq ári senimdi aqparat jetpeıdi. Tek eskertkishterdiń tizimi 42 tizilimde shashyrańqy túrde júr. Al qazba jumystary boıynsha esepterdi eshkim eshqaıda ótkizbeıdi. Iаǵnı qazbalar bar, biraq esepter joq. Tabylǵan jeke jádigerler bar, biraq jappaı jádigerler men materıaldar joq. Nátıjesinde, keı­bir eskertkishter qaıta-qaıta zerttelinse, endi bireýleri múlde qaraýsyz qalyp, joıy­lyp ketip jatyr. Biz osy júıesizdikti toqta­typ, arheologııalyq jumystardyń tolyq sıfrlyq júıesin engizemiz. Qazbanyń esepteri, eskertkishterdiń pasporttary, arheologter tizimi – endi osynyń barlyǵy bir sıfrlyq júıede bolady», dedi A.Aımaǵambetov.

Sonymen qatar ol qazir arheologııalyq jumystardy ǵylymı turǵyda baqylaı­tyn, úılestiretin naqty mekeme joq eke­nine toqtaldy. Aıtýynsha, kim qalaı isteı­min dese, solaı isteıdi – bireýi mýzeımen, bireýi ákimdikpen, bireýi jeke óz betimen bilgenin istep júr. Nátıjesi – retsizdik, qaıtalaý, baqylaýsyzdyq.

«Álkeı Marǵulan atyndaǵy Arheolo­gııa ınstıtýtynyń bazasynda endi Ulttyq arheologııalyq qyzmet qurylady. Bul qyz­met naǵyz arheologııalyq «mı ortalyǵy» bolady. Ol qazba jumystaryna monı­torıng júrgizedi, ǵylymı saraptama­ ja­saıdy, biryńǵaı aqparattyq júıeni basqarady jáne arheologterge ǵylymı-ádistemelik qoldaý kórsetedi. Qaı kezeńdi, qandaı eskertkishterdi zertteýimiz qa­jet degen suraqtarǵa da jaýap berýge qaý­qarly», dedi depýtat.

Ortaq qor olqylyqty joıady

A.Aımaǵambetov arheologterdiń tapqan jádigerleri qaıda tapsyrylady jáne qaıda ketedi degen máselede de birkelkilik joq ekenine nazar aýdardy. Onyń aıtýynsha, bir jádigerler sórelerde shań basyp jatsa, endi biri joǵalyp ketken, esepke alynbaǵandary da az emes. Osy olqylyqty joıý maqsatynda arheologııalyq materıaldardyń Mem­leket­tik qory qurylmaq.

Zań jobasynda ǵylymı-restavrasııa­lyq jáne arheologııalyq jumystarǵa 5 jyldyq merzimge lısenzııa berýdi bólý arqyly arheologııalyq jumystarǵa lısenzııa berý júıesine ózgerister engizi­letini jazylǵan. Sondaı-aq qarjy­landyrý tetigin eskere otyryp, arheolo­gııa­lyq jumystar josparly jáne profı­lak­tıkalyq (jos­pardan tys) bolyp ekige bólinedi.

Elimizdiń barlyq aýmaǵynan jınal­ǵan jappaı arheologııalyq oljalar men materıaldardy saqtaý úshin jappaı Arheologııalyq oljalar men mate­rıaldardyń ulttyq depozıtarııi qu­rylady. Qujatta arheologııalyq jumys­tar nátıjesinde buzylǵan jer ýchas­ke­leri men basqa da tabıǵı obektilerdi mindet­ti túrde qalpyna keltirý erejeleri naqtylanady.

Buǵan qosa tarıhı jáne mádenı mura nysandaryn izdeý kezinde tehnıkalyq jabdyqtardy (metall detektorlar, radarlar, magnıttik qurylǵylar jáne basqalar) zańsyz paıdalanýǵa tyıym salynady. Al tarıhı jáne mádenı mańyzy bar jerler jáne olardyń qorǵalatyn aımaqtary memlekettik jer kadastryna engiziledi.

Sondaı-aq jalpy otyrysta «Jasan­dy ıntellekt týraly», «Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń keıbir zańnamalyq akti­lerine jasandy ıntellekt jáne sıfr­landyrý máseleleri boıynsha ózge­rister men tolyqtyrýlar engizý týraly», «Qazaqstan Respýblıkasynyń Ákim­shilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksi­ne ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy zań­dary­nyń Senat tarapynan jańa redaksııada usynylǵan jekelegen baptary jóninde Ekonomıkalyq reforma jáne óńirlik damý komıtetiniń hatshysy Ekaterına Smyshlıaeva baıandama jasady. Bul zań jobalaryn aldymen Májilis qabyldap, 130 túzetý engizip, Senatqa joldaǵan edi.

«Senat 3 zań boıynsha 16 túzetý engizdi. Olardyń eshqaısysy Májilis qabyldaǵan zańdardyń mátinin jaqsartpaıdy da, nasharlatpaıdy da. Olardyń barlyǵy tek redaksııalyq jáne naqtylaý sıpatynda. Osylaısha, atalǵan túzetýler quqyq qoldaný tájirıbesine eshqandaı áser etpeıdi. Sondyqtan komıtet Senat engizgen ózgerister men tolyqtyrýlarmen kelisýge bolady dep sanaıdy», dedi ol.

Sýbsıdııany keshiktirý – sozylmaly dert

Otyrystyń negizgi máseleleri qaralyp bolǵan soń depýtattar ádettegideı túrli sala jetekshilerine óz saýaldaryn joldady. Depýtat Marhabat Jaıymbetov Premer-mınıstr Oljas Bektenovtiń atyna joldaǵan saýalynda fermerler men aýyl sharýashylyǵy ónimin óndirýshilerge memleket tarapynan sýbsıdııalar ýaqtyly berilmeı jatqany týraly máseleni kóterdi. Onyń aıtýynsha, eńbekkerler tarapynan 2023 jyldan beri jınalyp qalǵan sýbsıdııalar men paıyzdyq mólsherlemelerdi óteý boıynsha bereshekke qatysty kóptegen ótinish túsip jatyr.

«Fermerler memlekettik baǵdarlama­lar­dyń barlyq shartyn oryndaǵan. Iаǵnı egin ekti, ónimin jınady, nesıelerin japty. Biraq endi memleket óz mindettemelerin qashan oryndaıdy dep kútip otyr. Búginde fermerlerge qarjyny ýaqtyly bermeý sozylmaly dertke aınaldy. Mysaly, 2025 jyly kózdelgen 87,8 mlrd teńgeniń 11,6 mlrd teńgesi ǵana naqty tólengen. Úkimet rezervinen 80 mlrd teńge bólingenimen, onyń nebári 36,3 mlrd teńgesi ıgerilgen. 2023 jyldan bastap sýbsıdııalaýǵa arnalǵan shyǵyndar jergilikti bıýdjet­terge berildi. Alaıda olardyń kóbi dota­sııalyq, sondyqtan tólemderdi qamta­ma­syz ete almaı otyr. Nátıjesinde, jańa ótinimder qarjylandyrylmaıdy, al osy jyldyń qarajaty ótken jyldar­dyń qaryzyn jabýǵa jumsalyp jatyr. Májiliste bıýdjet otyrysynda mundaı másele basqa salalarda bar ekenin kórsetti. Sheshilmegen máseleni jergilikti bıýdjetke ysyra salýǵa bolmaıdy», dedi depýtat.

M.Jaıymbetov ákimdikterdiń aqpara­tyna sáıkes, 2025 jylǵy 1 qazandaǵy jalpy bereshek kólemi 341 mlrd teńgeni qura­ǵanyn, onyń 136,5 mlrd teńgesi ótken jyldardyń qaryzy ekenin eske saldy.

Ádebıet ınstıtýtyn qurýdy usyndy

Al depýtat Qazybek Isa Premer-mınıstr Oljas Bektenovke joldaǵan saýalynda qazirgi qazaq ádebıetiniń toqyraýǵa ushyraǵanyn aıtyp, keıbir damyǵan elderdegi sekildi Ádebıet ınstıtýtyn qurýdy usyndy.

«Ádebıet – memlekettiń rýhanı kody, ǵylymnyń ıdeıalyq tiregi jáne ult­tyń máńgilik jany. Ádebıet – ulttyq ıdeologııanyń jumsaq kúshi. Halyqtyń eldik sanasyn jáne ulttyq biregeıligin qalyptastyratyn da – sol. Qazirgi qoǵamda zamanaýı qazaq ádebı keıipkeriniń beınesi tolyq somdalmaǵan. Ádebıet pen memlekettik ıdeologııa arasyndaǵy ózara yqpal álsiz, jas býynnyń ádebıetke qyzyǵýshylyǵy tómen. Sondyqtan bul baǵytta júıeli mádenı saıasat pen rýhanı baǵdar qajet. Qazir qazaq ádebıetinde rýhanı daǵdarys baıqalady, kóp shyǵarma ótken zamannyń súrleýinen shyǵa almaı otyr. Al qazir elge bolashaqqa senim­di, jarqyn jol kórsetetin shynaıy shy­ǵarmalar kerek. Ásirese jastarǵa ulttyq ustanym men jarqyn tehnologııalyq jańa zamandy ushtastyra bilgen ulttyq ádebı keıipkerler kerek», degen ol AQSh, Qytaı, Úndistan sekildi eldermen qatar, kezinde keńes odaǵynda da Ádebıet ınstı­týty jumys istep, qalamgerlerdiń jańa býynyn daıyndap shyǵarǵanyn eske saldy. Sonymen qatar qalamgerler alańsyz shyǵarmashylyqpen aınalysýy úshin eńbegine laıyqty qalamaqy máselesi naq­ty jolǵa qoıylýy kerek ekenin tilge tıek etti.

Otyrys barysynda ózge de depýtattar tarapynan qalalardaǵy zańsyz qoqys tógý oryndary, medısınalyq qyzmet­tiń qoljetimdiligin arttyrý, merzim­di baspasóz quraldaryn tasymaldaý tarıf­teriniń qymbattaýy, áleýmettik jelidegi qaýipti prankter, t.b. ózekti máseleler kótergen saýaldar joldandy.