Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
«Elimizdiń bankteriniń aktıvteri men kapıtaly damyǵan eldermen salystyrǵanda birneshe ese tabysty. Qarjy uıymdaryna ekonomıkany nesıeleýden góri, táýekeli az baǵyttarǵa qarajat salý tıimdi bolyp tur. Bul týraly depýtattar da, sarapshylar da talaı ret aıtty. Sondyqtan bos qarajatty ekonomıkalyq aınalymǵa jiberýdiń naqty tetikterin ázirleý qajet», degen edi Prezıdent.
Shynynda da mundaı úderistiń ónimdiligi ǵylymı turǵyda da, naqty tájirbıede de dáleldenip keledi. Ekonomıkalyq zertteýlerdiń ishinde bank qarjylandyrýynyń mańyzyn óte naqty taldaǵan eńbekter kóp. Sonyń biri – Robert Levınniń «Finance and Growth: Theory and Evidence» atty jumysy.
«Ekonomıka óssin desek, bank júıesi belsendi jumys isteýi kerek. Bankter tek aqsha saqtaıtyn jer emes, ekonomıkalyq damýdy alǵa súıreıtin motor. Qarjy júıesi damyǵan, bankter bızneske utymdy ári uzaqmerzimge nesıe beretin elderde jańa zaýyttar ashylady, tehnologııa jańarady, kásiporyndar keńeıedi, nátıjesinde eldiń tabysy da, halyqtyń turmysy da jaqsarady. Kapıtal durys almaspasa, ekonomıka óspeıdi. Al kapıtaldyń negizgi arnasy – bank júıesi. Qarjy salasy neǵurlym senimdi, ashyq jáne básekeli bolsa, kásipkerler soǵurlym batyl ınvestısııa jasaıdy. Bankter táýekeli joǵary jobalarǵa da qaraýǵa daıyn bolady. Sol arqyly el jańa ınvestısııalyq kezeńge ótedi. Aqsha qarjy sektorynda «jatpaı», naqty ekonomıkaǵa jumys isteýi kerek. Sonda jańa óndirister paıda bolady, ınnovasııalar júredi, ekonomıka qýat alady», deıdi ǵalym.
Al ekonomıst Jaras Ahmetovtiń aıtýynsha, elimiz tabys deńgeıi joǵary orta elder qataryna kiredi. Biraq jeke sektordy nesıeleý deńgeıi áldeqaıda tómen. Kóp elde bankter ekonomıkanyń negizgi tirekteriniń biri bolyp otyr. Bizde bul kórsetkish óte baıaý.
«Halyqaralyq málimetke qaraǵanda, Qazaqstan jeke sektor nesıeleýi boıynsha álemde júzden asa elden keıin tur. Osyǵan deıin de qanshama ret aıtqanbyz, bizdiń kórsetkish Afrıka elderine jaqyn. Al Qytaı, Malaızııa, Taıland sekildi elderde nesıe kólemi ishki jalpy ónimniń júzden astam paıyzyn quraıdy. Bul elder ekonomıkasyn bank qarjysy arqyly damytyp otyr. Munyń negizgi sebebi – qorqynyshta. Bankter úshin quqyqtyń ústemdigi mańyzdy. Eger zań bárine birdeı qoldanylmasa, sot júıesi turaqsyz bolsa, bankter táýekelge barmaıdy. Olar aqshany qaıtaryp ala almaı qalýdan qorqady. Sondyqtan nesıe berýdiń ornyna ózderine yńǵaıly baǵytty tańdaıdy. Elimiz táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary zań ústemdigi boıynsha jahandyq ortasha deńgeıge jaqyn boldy. Keıin saıası bılik bir ortalyqqa toptasty. Bul quqyq júıesine áser etti. Keıingi jyldary ilgerileý bar. Biraq senim tolyq qalpyna kelgen joq», deıdi J.Ahmetov.
Ulttyq bank tóraǵasy Tımýr Súleımenov bul túıitkildi sheshýdiń eki joly bar deıdi. Bankterdiń amalsyz túrde bızneske nesıe berýge bet buratyn kezeńi jaqyn.
Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
«Biz bankterge áser etýdiń eki jolyn qoldana alamyz. Biri – yntalandyrý. Ekinshisi – kerisinshe belgili baǵyttardan bas tartýǵa májbúr etetin mehanızmder. Qazir biz alternatıvti quraldar negizinde talaptardy kúsheıtip jatyrmyz. Ulttyq banknottar boıynsha salyq bolady. Memlekettik baǵaly qaǵazdar boıynsha da salyq bolady. Bizdiń depozıttik aýksıondardan da tabysqa salyq salynǵan. Bul salalar bankter úshin burynǵydaı tartymdy bolmaıdy. Men bankterdiń belsendirek bolatynyna senemin. Olar korporatıvtik sektorǵa jańasha qaraıdy dep oılaımyn. Biz buıryq bere almaımyz. Biraq qabyldanyp jatqan sharalar bankterdiń ıeleri men menedjerlerin osy baǵytqa ıtermeleıdi», dedi ol.
Ásirese agrarlyq sektordy qarjylandyrý máselesi kúıip tur. Aýyl sharýashylyǵyna nesıe berý kólemi bar. Biraq bankter bul salany asa tartymdy dep sanamaıdy. Bul týraly bas bank tóraǵasy Tımýr Súleımenov Májilis depýtattarynyń suraýyna bergen jaýabynda aıtqan edi. Onyń sózinshe, 2025 jyldyń 1 tamyzyna qaraı agrarlyq sektorǵa berilgen jalpy nesıe portfeli 1,2 trln teńge bolǵan. Sonyń ishinde Agrarlyq nesıe korporasııasynyń úlesi 569 mlrd teńge. Bankter bergen nesıe kólemi 501 mlrd teńgege jetken.
Al Qazaqstan qarjygerleri qaýymdastyǵy «qazirgi model bankter úshin tıimsiz. Sebebi salada júıeli qıyndyqtar kóp» degen pikirden tanbaı otyr.
«О́ndiris quraldaryn satyp alýǵa ketetin shyǵyn óte joǵary. Ekinshiden, aýyl sharýashylyǵynda tehnıka eskirgen. Jobalar uzaq ýaqyttan keıin ǵana paıda bere bastaıdy. Sonymen qatar fermerlerdiń qaryz júktemesi de az emes. Lgotalyq qarjyǵa táýeldilik bar. Kóbinese ashyqtyq tómen. Naryqtyq táýekel de joǵary», dep pikir bildirgen qaýymdastyq.
Máseleniń mánisi túsinikti boldy. Endi munyń sheshimi qandaı? Bankterdi naqty sektorǵa qalaı burýǵa bolady? Bul suraqtardy ekonomıst Baýyrjan Ysqaqqa qoıdyq.
«Birinshiden, memleket táýekeldi bólisýge tıis. Mysaly, Damý qory arqyly kepildendirý syndy áreketter bolýy kerek. Kásiporyn tólemeı qalsa, qaryzdyń bir bóligin memleket óteıdi. Sonda bank táýekelden qoryqpaıdy. Ekinshiden, uzaqmerzimdi arzan aqsha júıesi qajet. Iаǵnı, Ulttyq bank nemese damý ınstıtýttary óndiris pen aýyl sharýashylyǵyna arnaıy jeńil nesıe jelisin ashýy kerek. Úshinshi sheshim – qor naryǵyn damytý. Zaýyttar men kompanııalar oblıgasııa shyǵaryp, zeınetaqy qory sııaqty iri ınvestorlardan qarjy tartýǵa múmkindik alýy qajet. Sosyn tutynýshylyq nesıege tejegish qoıý da mańyzdy. Halyqqa beriletin nesıe qataıady. Esesine bızneske arnalǵan jeńildikter engizilse, balans saqtalady. Zańdy kúsheıtý de kún tártibinde. Kepil múlkin óndirip alý úderisi jedel bolsa, bank senimdi bolady. Taǵy bir mańyzdy tus – básekeni arttyrý. Sheteldik bankterge jol ashylsa, bizdiń bankter de jyldam qımyldaı bastaıdy. Sebebi naryqta jańa oıynshylar paıda bolady», deıdi ekonomıst.
Jalpy, ekonomıkaǵa nesıe berý el damýynyń negizgi qozǵaýshysy. Osy túıinniń tóńiregindegi qazirgi ahýal qandaı? Bul suraqtyń jaýabyn Runking.kz-tiń zertteýinen taptyq. Tamyz aıynyń sońynda el bankteriniń jalpy nesıe portfeli shamamen 41 trln teńgege jetti dep jazylǵan. Jyl basynan beri bul kórsetkish 14,1%-ǵa ósti. Mundaı ósimge bızneske berilgen qaryz kóleminiń artýy da áser etti.
«Eń iri bankter arasynda nesıelik portfeldi jyldam ósirgen bank «ForteBank» boldy. Jyl basynan beri onyń nesıe portfeli 54,4%-ǵa ulǵaıdy. Bul naryqtaǵy ortasha ósim deńgeıinen áldeqaıda joǵary. Banktyń nesıe portfeli 2,9 trln teńgege jetti. Nátıjesinde, banktiń naryqtaǵy úlesi 5,3% deńgeıinen 7,2% deńgeıine ósti. «ForteBank» barlyq baǵytta nesıe berýdi damytyp jatyr. Onyń ishinde korporatıvtik sektor erekshe oryn alady. Banktiń 2024 jylǵa arnalǵan jyldyq esebi boıynsha, onyń nesıe portfeliniń 62%-y bızneske berilgen. Onyń ishinde 29,1%-y shaǵyn jáne orta bızneske, al 32,9%-y basqa korporatıvtik segmentterge tıesili. Bank metallýrgııa, qyzmet kórsetý, kóterme saýda jáne kólik salalaryndaǵy kásiporyndardy belsendi qarjylandyrdy», dep jazylǵan zertteýde.
Al «Damý» qory el bankterine jalpy 350,4 mlrd teńge kóleminde qarjy bóldi. Onyń ishinde «ForteBank» 83 mlrd teńge aldy. Bul barlyq qarjylandyrýdyń 24%-y. Bul kórsetkish banktiń shaǵyn jáne orta bızneske belsendi qoldaý kórsetip otyrǵanyn dáleldeıdi. Ekinshi orynda «Freedom Bank» tur. Jyl basynan beri onyń nesıe portfeli 21,3% ósip, 1 trln teńgege jetti. Banktiń jalpy naryqtaǵy úlesi 2,4% boldy. Úzdik bestikke basqa iri bankter de kirdi. «Kaspi Bank» nesıe portfelin 19,6% ósirip, 7,2 trln teńgege jetkizdi. «Bank RBK» kórsetkishi 18,8% ósip, 1,3 trln teńgege jetti. «Bank SentrKredıt» nesıe portfelin 11,8%-ǵa arttyryp, 4,5 trln teńgege jetkizdi.
