Foto: JI
Konferensııa barysynda qatysýshylar Joshy ulysy dáýirindegi ǵylymı dástúrlerdiń qalyptasýy, ıslamdyq bilim berý júıesiniń róli, mádenıetterdiń ózara yqpaly, qalalar men jazba mádenıetiniń damýy syndy ózekti taqyryptardy talqylady.
Marmara ýnıversıtetiniń professory Ilıas Kemaloǵlý, Túrkitaný ınstıtýtynyń dırektory Okan Ieshılot, sondaı-aq TESAM uıymynyń dırektory Ilıas Bozkýrt quttyqtaý sózderinde bul konferensııanyń Qazaqstan, Túrkııa jáne Reseı ǵalymdary arasyndaǵy ǵylymı yntymaqtastyqty nyǵaıtyp, Altyn orda murasyn birlese zerdeleýge jol ashatyn halyqaralyq ǵylymı alań retindegi mańyzyn atap ótti.
Tarıh ǵylymdarynyń doktory Aıbolat Kóshkimbaev Altyn ordanyń sońǵy kezeńindegi saıası ómirindegi mańyzdy tulǵasy Er Edige haqynda zertteýin usyndy.
«Edige – tóńireginde áli kúnge deıin kóptegen ańyzdar saqtalǵan tulǵa. Zertteýimde jazba derekter men epıkalyq dástúrdi salystyryp, Toqtamys han jáne onyń uly Qadyrberdimen bolǵan qarsylastyqtyń mánin ashýǵa tyrystym. Epos resmı tarıhty tolyqtyra otyryp, halyqtyń Edige taǵdyryn jáne onyń ólimine baılanysty oqıǵalardy qalaı qabyldaǵanyn kórsetedi», dedi ǵalym.
Joshy ulysyn zerdeleý ǵylymı ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri Dınara Súleımenova Altyn orda tek saıası qurylym ǵana emes, Eýrazııanyń rýhanı jáne zııatkerlik ómiriniń iri ortalyǵy bolǵanyn atap ótti.
«Bul – ıslamdyq, túrkilik jáne mońǵoldyq dástúrler toǵysqan keńistik. Munda ǵylymı oı mektepteri, aýdarmashylyq ortalyqtar qalyptasty, fılosofııa, quqyq jáne jaratylystaný ǵylymdary damydy», dedi ol.
Osy ınstıtýttyń ǵylymı qyzmetkeri Nursultan Úmbetov óz sózinde: «Altyn orda tek ımperııa emes, Uly dala men álemniń basty ǵylymı ortalyqtaryn baılanystyrǵan bilim men ǵylym ordasy boldy. Ýrbanızasııa, ıslamdaný jáne handardyń ǵylym men ınfraqurylymǵa qamqorlyǵy Saraı men Joshy ulysynyń ózge de qalalaryn ár elden kelgen ǵalymdardy tartqan ortalyqtarǵa aınaldyrdy. Altyn orda ǵalymdary Kaırde, Sırııada, Iranda, Anadoly men Orta Azııada jemisti eńbek etti», dedi.
Qazaqstan tarıhshylary qoǵamynyń basqarma tóraǵasy, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Radık Temirǵalıevtiń uly dalanyń rýhanı qundylyqtary men aýyzsha tarıhyn saqtaýshylar retinde sıpattaǵan jyraýlar poezııasyna arnaǵan baıandamasy erekshe qyzyǵýshylyq týdyrdy.
«Jyraýlar – jaı ǵana jyrshylar emes. Olar handardyń keńesshileri, danalary men oıshyldary bolǵan. Olardyń sózi saıası salmaqqa ıe bolyp, bıleýshilerdiń sheshimine áser etken. Ket-Buǵa, Asan Qaıǵy, Qodan-taıshy sııaqty jyraýlar shyǵarmalarynda kóshpelilerdiń dúnıetanymy men Altyn orda fılosofııasy kórinis tapqan.
Ǵalymnyń aıtýynsha, jyraýlar murasyn tek folklordyń bir bóligi retinde emes, ıntellektýaldyq mádenıettiń kórinisi retinde qarastyrý qajet.
«Olardyń shyǵarmalarynda álemge, moralǵa, bılik pen halyq taǵdyryna qatysty tereń túsinikter beınelengen. Olarsyz Altyn orda rýhanııatynyń tarıhyn tolyq elestetý múmkin emes», dep oıyn jáne tııanaqtady.
Joshy ulysyn zerdeleý ǵylymı ınstıtýtynyń dırektory, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory Jaqsylyq Sábıtovtyń baıandamasy XIII–XV ǵasyrlar toǵysyndaǵy Qazaqstan aýmaǵyndaǵy rýhanı-fılosofııalyq aspektilerge arnaldy. Bul úrdister keıingi dáýirlerdegi Joshy ulysy halyqtarynyń mádenıeti men dúnıetanymynyń qalyptasýyna zor yqpal etti.
«Mundaı halyqaralyq kezdesýler tek bilim almasýǵa ǵana emes, ǵalymdarymyzdyń Joshy ulysynyń murasyn birlese qaıta paıymdaýyna, ortaq ǵylymı keńistik qalyptastyrýǵa jol ashady.Ǵylymı ınstıtýtta biz Ordanyń zııatkerlik tarıhyn, onyń fılosofııalyq, mádenı jáne bilim berý dástúrlerin zerdeleýge aıryqsha kóńil bólemiz. О́ıtkeni osy úderisterdi tereń túsiný qazirgi zamandaǵy ulttyq bolmysymyz ben rýhanııatymyzdyń qaınar kózderin aıqyndaýǵa múmkindik beredi», dedi Jaqsylyq Sábıtov.
Konferensııa qorytyndysynda qatysýshylar Túrkııa, Qazaqstan jáne Reseı tarıhshylary arasyndaǵy birlesken ǵylymı jobalardy jalǵastyrý jóninde kelisimge keldi. Sondaı-aq, «Science and Intellectual Life in the Ulus of Jochi» atty ǵylymı eńbekter jınaǵyn daıyndap, ony Marmara ýnıversıtetiniń resmı saıtynda jarııalaý týraly sheshim qabyldandy.
