Ulttyq qolónermen upaıymyz túgendeledi

Er shabýdyń sheberi

Túrkistan oblysy Tólebı aýdanynan kelgen qolónershi Qurbanáli Aǵadilov qazaqy erdiń otyzǵa jýyq túrin tanystyrdy. Sonyń ishinde naıman er, qypshaq er, úısin er sekildi túrleri bar. Úısin eriniń ózi úsh túrge bólinedi eken. Shoshaqbas erdiń músini erekshe bolyp keledi. Áıelderge arnalǵan er de basqasha shabylady. Onyń arasynda ashamaıdy da atap ótken jón. Sol otyz túrdiń bári jalpy alǵanda qazaqy er dep atalady. Qolónershi osy kúnge deıin úsh myńnan astam er shapqan. 23 túrin jasaǵan. Osy kásippen aınalysyp kele jatqanyna otyz bes jylǵa jýyqtady. Er shabýmen birge qamshy órip, beldik, zergerlik buıymdar jasaýmen de áýestenedi. Jas kezinde bir aıda jıyrma er shaýyp otbasyn asyrapty. Bazarǵa aparyp satyp pul qylǵan. Al búginde sheberdiń tany­maldyǵy óńirden asyp respýblıkaǵa jetken. Onyń qolynan shyqqan dúnıeler kádesyı retinde eń kórnekti oryndarda saqtalyp tur. Máselen Astanadaǵy Báıterek kesheninde turǵan kúmisten soǵylǵan er osy kisiniki.

Taldyqorǵan qalasyndaǵy Ilııas Jansúgirov mýzeıindegi er de osy kisiniń qolynan shyqqan. 2004 jyly Saıat Jansúgirovke arnaıy syıǵa tartypty. Qazaqstanda eshkim qolǵa almaǵan túıeniń erin de jasaǵan. Eki túıege arnalǵa er kezinde órkeshti janýarǵa paıdalanylǵan. Qazir jádiger esebinde saqtaýly. Qolónershiniń aıtýynsha, er shabýda eshqandaı ózgeris joq. Bári sol burynǵy qalpynda. Orta ǵasyrda ata-babalarymyz qalaı shapsa, dál búgin sol tásil qoldanylady. Oǵan keregi shot, qashaý men ara. Mine osy úsh quraldyń kómegimen kepken aǵash oıylyp qazaqy erge aınalady. Q.Aǵadilovtiń aıtýynsha, erdiń myqtylyǵy aǵashyna baılanysty. Negizinen qaratal men terek jaraıdy. Biraq olar kúnge keppeý kerek. Kúnniń astynda jatqan terek borpyldaq kele­di. Ol tipti otyndyqqa da jaramaıdy. Qarańǵyda salqyn jerde saqtalǵan aǵash 2–3 jylda tastaı bolady. Erdiń beriktigin shegemen teri qaqqanda biledi. Bir kirgen shege sol boıy qatyp qalý kerek. Sheber málimdegendeı, er-toqym halqymyzdyń táýelsizdigine úlken úles qosqan. Batyr babalarymyz attan túspeı bes qarýyn erge baılap júrgen. Demalsa jastyq retinde paıdalanǵan. Mal baqsa da, egin salsa da atqa jaıdaq minbegen. Qaı iste de babalarymyz attan, erden túspegen. Sosyn qazaqtyń ulttyq sportynyń kópshiligi at ústinde ótedi. Aýdaryspaq, jamby atý, qyz qýý, teńge ilý, kókpar – osynyń bári de atpen baılanysty sporttar. At sportyn er-turmansyz elestetý múmkin emes. Aǵamyzdyń aıtýynsha, er shabatyn azamattar azaıyp barady. Kezinde osy ónerdi qolǵa alǵandar qazir qartaıyp qaldy. Endi olardyń ornyn basatyn jastar kerek. Sol úshin osy is-sharanyń aıasyn keńeıtý qajet, ár óńirde qolǵa alynǵany jón degen paıymyn jetkizdi. Qazaqtyń mádenı murasy kıiz úı bolsa, er-turman da odan qalys emes. Tipti qatar tur deýge bolady. Qazaqtyń erine halyqtyń qurmeti erekshe bolýǵa tıis. Tólebı aýdanynda er-turmanǵa arnalǵan eskertkish bar. Osyndaı músinder ár óńirde turǵyzylsa artyq emes. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, Q.Aǵadilov bul ónerdi kúnkóris úshin bastaǵan. Kezinde zaýytta eńbek etip júrgen tusta kásiporyn jabylyp jumyssyz qalady. Endi qandaı is qylsam eken dep júrgende teledıdardan besik jasap jatqan sıýjetti kóredi. Bir sát oıǵa berilip, men de osylaı jasap kóreıin dep uıǵarady. Sodan alǵashynda biletinderden biraz nárse úırenip, qolónershilik kásipke birjolata den qoıady. Ustalyq ónerdiń arqasynda jaman bolǵan joq. Tabysqa kenelip jaqsy ómirge qol jetkizdi. Negizi ózi mektepte, tehnıkýmda oqyǵan kezderi eńbek sabaǵyn múldem unatpaǵan. Qoldaryna quraldaryn ustap shuqylanǵan balalardy kórse, nemenege ýaqyttaryn tekke ótkizedi dep jany ashıtyn. «Adam taǵdyrdan qashyp qutyla almaıdy eken, aqyrynda ǵumyrymnyń sońyna deıin shuqylanyp kelemin» dep kúledi qolónershi. Onyń pikirinshe, ulttyq qolónerdi nasıhattaý sheberdiń moınyndaǵy bir paryz. Halyq óz tamyrynan ajyramaý kerek. Qolónerdi umyt qaldyrý – tamyrdyń úzilgenimen birdeı. Álemniń damyǵan elderi óz mádenıetin umytqan joq. Qaıta tiriltip, jandandyryp jatyr. Búgingi zaman tehnologııasy oǵan eshqandaı da kedergi emes. Japonııa sekildi tehnologııa men dástúrdi qatar alyp júrýge bolady. Qazaq – ónerge baı halyq. Sonyń ishinde qolónerdiń orny árqashan bólek. At ábzelderi qolóner týyndylarynyń eń kónesi ári osy kúnge deıin suranystan túsken joq. Bul ónerdi atadan balaǵa muraǵa qaldyrý búgingi urpaqqa amanat degen oı aıtty aǵamyz. Internet damyǵan zaman sheberlerge de yńǵaıly jaǵdaı týǵyzdy. «Osy kúni buıymdardy bazarǵa aparyp satýǵa áýrelenýdiń qajeti joq. Áleýmettik jeli arqyly saýdasyn qyzdyrýǵa bolady. Sondaı-aq tıisti jerge tapsyrys berse ustalarǵa aǵashty keptirip jetkizip beretin qyzmet te bar» deıdi Q.Aǵadilov.

Qazaqtyń quryshy Damaskiden kem emes

Is-sharada buıymdaryn jalpaq jurtqa tanystyrǵandardyń biri Abdýl­la Naýryzbaev. Temir ustasy. Negizgi mamandyǵy sýretshi. Shymkenttegi Á.Qas­­teev atyndaǵy kórkemsýret ýchılıshesin bitirgen. Búginde jasy jet­pisti alqymdaǵan qarııa. Soǵan qaramas­tan ózi qyzyqqan ónerdi ómirine serik etip júr. Jaqynda Altaıǵa baryp ken balqytyp, temirden qylysh jasap qaıtypty. О́ziniń aıtýynsha, kezinde atasy usta bolǵan eken. Sol óner keıin nemeresine, ıaǵnı Abdýlla aǵaǵa daryǵan bolyp tur. О́zi sýretshi bolǵanymen, temir ustalyǵyna qatty qyzyǵypty. Ásirese kendi balqytyp, odan temir alyp, túrli buıymdar jasaǵandy jaqsy kóredi. Osy kúnde adamǵa qajetti dúnıe daıyn kúıinde aldyna jetkiziledi. Kásiporyn, zaýyttar jańa tehnologııamen búkil kerek-jaraqty shyǵaryp otyr. Al erte zamanda sonyń bári temir ustalarynyń moınynda bolǵan. Sheberler áskermen birge maıdan dalasynda kóship júrgen. Sadaqtan ushqan jebe qaıtyp ornyna kelmeıdi, qylysh synýy múmkin. Osynyń bárin temir ustalary qaıta jasap otyrǵan. Aǵamyzdyń aıtýynsha, qazaq halqy ejelden temir balqytýdy, odan ártúrli qural-saıman jasaýdy meńgergen. Tipti metall kenderiniń qaıda bar ekenin de bilgen. «Máselen, Túrkistandaǵy Taıqazandy quıýdyń ózindik qupııasy bar. Onyń búgingi zamanǵa deıin syrynyń ketpeýi quramyndaǵy metalyna baılanysty. Kóp jaǵdaıda úlken, baǵaly dúnıeler qoladan quıylǵan. Jalpy, tabıǵatta qola metall kúıinde kezdespeıdi» deıdi A.Naýryzbaev. Mysqa qalaıy, myrysh sekildi metaldar qosý arqyly qoldan jasaıdy. Qolanyń bir ereksheligi, jyldam quıylady ári salmaǵy jeńildeý shyǵady.

Bul kúnde reseılik rejısser S.Dvor­sevoı Taıqazan týraly kórkem fılm túsirgeli júr. Túsirilim jumystaryn bastamas buryn rejısser Taıqazannyń tarıhy men ony quıýdyń tehnologııasyna zertteý júrgizdi. О́zine temir ustalyǵy jaıynda qupııa-syrmen bólisetin mamandardy keńesshilikke tartqan. Solardyń ishinde Abdýlla aǵa da bar.

Sheber óziniń ustahanasynda tós, kórik, ataýyz ben balǵa soǵardy paıdalanady. Osy quraldarmen usta temir­den túıin túıedi. Qolónershi jasa­ǵan buıymdar arasynan el soǵys qural­darynan bólek kórkem dúnıelerdi unatady eken. Onyń biraz ekspozısııasy osy kúnde Qazaqstannyń mýzeılerine qoıylǵan. Qaltaly azamattar da qolóner­shi qolynan shyqqan kórkem týyndylardy satyp alýǵa áýes. Ony mádenı tilde kompozııasııa men ınstolıasııa dep ataıdy. Aıtýynsha kez kelgen dúnıeni otyra salyp jasap tastaýǵa bolmaıdy. Ol úshin óner adamyna birinshi shabyt kerek. Sosyn qııaly ıakı fantazııasy baı bolý qajet. Árbir zatty jasaýǵa kúrdeliligine qaraı ýaqyt jumsalady. Keı dúnıe basy quralmaı aılap jatady. Al keıbirin quraýǵa az ýaqyttyń ózi jetedi. Bul jerde joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, sheberdiń kóńil kúıi men shabyty úlken ról oınaıdy. Ustanyń málimdeýinshe, temir qyzǵanda ermeksaz sekildi jumsaq bolady. Keıin ony ártúrli zatqa ıkemdep, ıip ákep jasaı beredi. Aǵamyz sonymen birge temir kenin alý, ony balqytý tehnologııa­syn da jaqsy biledi. «О́kinishke qaraı, boıyndaǵy bar talanty men tájirıbesin qaldyryp ketetin shákirtterim joq» deıdi. Jastar da osy kúni ustalyqqa asa qyzyǵa qoımaıtyn sekildi. Temir 1 500 gradýsta balqıdy. Ony balqytý úshin usta qoldan daıyndaǵan aǵash kómirdi paıdalanady. Dúkende satylatyn tas kómir oǵan jaramaıdy. Temirdiń sapasyn tómendetedi. Al aǵash kómirge balqyǵan metall óte berik keledi. «Álemde Damask quryshynyń ataǵy keń taraǵan. Bizdiń babalarymyz da metall balqytýda Damask quryshynan kem bolat almaǵan. Máselen, kendi balqytsa odan taba nanǵa uqsaǵan temir shyǵady. Sol temirdiń ortasyndaǵy ózeginen jasalǵan kez kelgen metall buıym Damask quryshynan asyp túspese kem soqpaıdy. Ata-babalarymyz sol ádisti erte kezden bilgen jáne sony temir ustalyǵynda keńinen paıdalanǵan» deıdi qolónershi aǵamyz.

О́ner biregeılikti qajet etedi

Sheberlik saǵatynda buıymdary dúıim jurttyń qyzyǵýshylyǵyn týdyr­ǵan qolónershi Áshirbek Jeldibaev aǵamyz­dy erekshe ataýǵa bolady. Shym­kent qalasynyń turǵyny. Qazaqstan sýretshiler men qolónershiler odaǵynyń múshesi. Súıek, tas, metall, aǵashtan túrli buıymdar jasaıdy. Elý jyldan beri osy ónermen aınalysyp keledi. Negizinen týyndylary jeke tapsyryspen oryndalady. Arnaıy dúkenderde kóp satyla bermeıdi. Kóbinese respýblıkalyq, halyqaralyq kórmelerge qoıylady. Biregeı jumys bolǵan soń adamdar qolónershige jeke tapsyrys beredi. Kópshilikke usynylǵan buıymdardyń ishinde qazaqtyń besigi kózge ottaı basyldy. Oıý-órnegi men áshekeı tastaryna qarap kásibı sheberdiń qolynan shyqqany birden baıqalady. Qolónershiniń aıtýynsha besik qazaq mádenıetiniń tólqujaty ispetti. San ǵasyr boıy qoldanylyp kele jatqan eń kóne buıym. Besik terbetpegen qazaqtyń shańyraǵy joq. Ult­tyq salt-dástúrde orny bólek besiktiń kıesi bar. El tarıhynda ótken nebir alyptar osy besikte terbelip ósti. Qazaq­tyń áıeli dese besik terbetip otyr­ǵan ana beınesi kóz aldymyzǵa keleri haq. Besik pen shańyraqtyń berekesin qyldaı názik baılanys jalǵap jatyr. Osyndaı uǵymdar qazaqqa jaqyn bolǵandyqtan, qolónershi besik jasaý­dy kóp ónerden bıik qoıypty. Onyń aıtýynsha, besikti tátti aǵashtan jasaǵan jón eken. Oǵan shıe, alma, aqqaıyń sekildi jemis aǵashtary kiredi. Bir besik bir otbasynyń búkil urpaǵyna jetedi. Atadan balaǵa mıras retinde kele jatqan bul qundylyqty saqtap qalý mindet dep sanaıdy qolónershi. Kezinde Á.Qasteev atyndaǵy kórkemsýret ýchılıshesinde muǵalim bolǵan Á.Jeldibaev búginde zeınet demalysynda. Biraq súıikti isinen qol úzbeı, ustalyq ónerin jalǵastyryp keledi. Sheberdiń eń jaqyn shákirtteri – uly men qyzy. Ekeýi de qolónershiniń qolǵanattary. Dúkende satylatyn besik pen usta jasaǵan buıymnyń arasy jer men kókteı. Qara bazarda saýdalanatyn taýar jappaı kópshilikke arnalady. Ol jerde qolónershilik talaptar saqtala bermeıdi. Al danalap jasalatyn dúnıege usta bar qııaly men janyn salady. Qolónershiniń pikirinshe, kez kelgen jádigerge oıý-órnek qoldaný, áshekeı tastarmen kómkerý, zergerlik buıymdarmen ádemileý mańyzdy. Olardy da zattyń túr-sıpatyna qaraı durys tańdaı bilý qajet. San ǵasyrdan beri kele jatqan besik jasaýdyń dástúri bar. Búgingi zaman úrdisterine eliktep, dástúrli joldan taıyp ketýge bolmaıdy. Osy oraıda qolónershi ózdiginen terbetiletin elektrondy nusqasyna qaraǵanda, aǵashtan jasalǵan kádimgi besikke eshteńe jetpeıtinin aıtady. Elektrondy besiktiń balaǵa keri áseri bolýy múmkin. Al aǵash besik tek tabıǵı zattardan jasalady. Tipti shúmeginiń ózi súıekten oıylady. Mundaı besik eshqashan tozbaıdy, eger durys kútip ustasa atadan balaǵa jetip, áýlettiń jádigeri men babalar kózine aınalmaq.

Qolónershiniń taǵy bir qundy dúnıesi – asataıaǵy. Muny isteýge bir jarym jyl ýaqytyn sarp etipti. Onyń aldynda bir jylyn er-turmanǵa arnaǵan. Asataıaqtyń bir ereksheligi, qanjar da, naıza da, táspi de bola beredi. Bylaısha aıtqanda, ámbebap asataıaq. Osy baǵaly zaty halyqaralyq kórmelerde kózge túsip, Túrkııa men Majarstan prezıdentteri arnaıy tapsyrys beripti. Ustanyń aıtýynsha, búginde halyqtyń ónerge degen kózqarasy ózgerip keledi. Adamdardyń kópshiligi qolónerdi baǵalaı bastady. Soǵan qaraı jeke tapsyrystar da kóbeıgen. Qolónershilik biregeı jumys. Ol sonysymen erekshe. Sheberdiń qolynan týǵan dúnıe esh jerde qaıtalanbaýǵa tıis. Sheteldikter osy qundylyqqa bola kóne jádigerlerdi jaqsy kóredi. Aǵamyz sońǵy ret Túrkistanda ótken halyqaralyq kórmege qatysypty. Sonda elimizge arnaıy issaparmen kelgen Túrikmenstannyń burynǵy prezıdenti G.Berdimuhamedov buıymdaryna erekshe qyzyǵýshylyq tanytypty. Qolónershiniń pikirinshe, óner týyndylary árdaıym biregeı bolyp qalý kerek. Paıda tabý maqsatynda zaýyttan shyqqandaı jappaı óndiriske kóshse, qasıetin joǵaltady.

Ortalyq jetken jetistik

«Ádet-ǵuryp jáne salt-dástúr» orta­lyǵynyń basshysy Jumabaı Ábdıevtiń aıtýynsha, qazirgi jahandaný zamanynda ulttyq qundylyqtardy saqtaý men jańǵyrtý basty mindetterdiń biri. Sol sebepti salt-sanany nasıhattaý, dástúrdi dáripteý óte qajet. Onyń birden-bir joly – tanymdyq jobalar men jıyndar uıymdastyrý. «Er-turmanym kúmisten» – osy maqsat aıasynda qolǵa alynǵan is-sharanyń biri. J.Ábdıevtiń málimdeýinshe qazaq halqynyń er-turmany tek kólik quralyna qajetti buıym ǵana emes, tutastaı bir dáýirdiń mádenı kody, batyrlyq, erlik, sulýlyqtyń belgisi. «Sheberlik saǵatyn osynaý ónerdi jas­tar sanasyna sińirip, ulttyq murany jańǵyrtý jolyndaǵy mańyz­dy qadam dep túsingen jón» dedi maman.

Is-shara barysynda sahnalyq qoıy­lym arqyly halqymyzdyń umyt bola bastaǵan kóne dástúrleri at ertteý, úzeńginiń astynan ótkizý, toqymqaǵar sekildi rásimder oryndalyp, kópshilik aldynda qaıta jańǵyrdy. Sondaı-aq er jigitter kókpardaǵy eptilikterin kórermenge pash etti. Ulttyq sporttan aýdaryspaq, asyq atý, arqan tartý oıyndary uıymdastyryldy. Qoryta aıtqanda, bul ıgi shara — ata-baba murasyn ulyqtap, ulttyq ónerdiń qadir-qasıetin jas urpaqqa nasıhattaýdyń jarqyn úlgisi.

Jalpy, «Ádet-ǵuryp jáne salt-dástúr» ortalyǵy mádenıetimizge baılanysty kóptegen ıgi bastamalardy qolǵa alyp keledi. Ártúrli mereke men taqyrypqa oraı jyl basynan beri kóptegen is-sharanyń ótýine muryndyq boldy. Osy mekemeniń arqasynda qala turǵyndary men qonaqtary qazaq­tyń kóne dástúrleri men umytyla basta­ǵan ádet-ǵuryptarymen qaıta qaýy­shyp jatyr. Ortalyq ujymy tek uıym­dastyrýshylyq jumystarmen shektelmeı, ejelgi salt-dástúrlerdi zertteýmen, saraptaýmen de aınalysady. Búginge deıin tek respýblıka sheńberinde emes, halyqaralyq deńgeıde de túrli is-sharalardyń uıytqysyna aınaldy.  Máselen, ótken aıda uıym­das­tyryl­ǵan «Dán men dám Fest» festı­valin­de shymkenttikter ulttyq ashana­nyń baı murasy bar ekenine taǵy bir márte kóz jetkizdi. Sol is-sharada kúbi pisý, maı shaıqaý, keli túıý, júgeri men bı­daı qýyrý, talqan jasaý syndy kóne as ázirleý ádisteri kórsetilip, sheber­lik saǵattary ótti. Ulttyq taǵamdar jár­meń­kesi uıymdastyrylyp, kelgen qonaqtar qazaqtyń darhan dastarqanynan dám tatty. Sol sekildi «Halqymyzdyń mádenı murasy – toqyma óneri» sheber­lik saǵatyn atap ótýge jaraıdy. Jıynǵa qatysýshylar toqymashylyq qolónerdiń qyr-syryna ábden qanyqty. Is-sharada toqyma ónerimen birge ony qazirgi tehno­logııaǵa beıimdep jańǵyrtý máse­lesi de kóterildi.