Jýrnalıst júregi

Rýhanııatqa eleýli eńbek sińirdi

Oblys telearnasynyń negizin qalaǵan, óziniń eńbek joly bas­talǵan súıikti «Ońtústik Qazaq­stan» gazetinde, oblys ákim­diginde jaýapty qyzmetter atqarǵan, zeınetkerlikke shyq­qan­nan keıin de «Atalar sózi», «Bizdiń januıa» dep atalatyn jekemenshik gazetterde eńbek etip, qoǵamǵa bar kúsh-qýatyn sarqa jumsaǵan Baıdýlla Qonysbekpen sol kúngi áńgimeni úıge kelisimen kók dápterge túsirgenbiz. Jýrnalıstıka jolyn­daǵy alǵashqy suhbat­ta­rymnyń biri de osy Baıdýlla Qonysbekpen bolǵan edi. Ber­tinirekte Jýrnalıster odaǵynyń oblystyq fılıalyn basqarǵan kezimde de is-sharalardy uıymdastyrýǵa qatysty Baıekeńniń keńesine júgingen sátter de boldy. Keıde shaqyryp alyp, qazaq jýrnalıs­tıkasyna qatysty oı-pikirimen bólisetin, usynystaryn aıtyp otyratyn. О́zi de osy qoǵamdyq uıymǵa kezinde kóp jyldar boıy biliktilikpen basshylyq jasaǵan azamat qoı. Sol kezdesýlerde, erkin áńgimelesý barysynda jýrnalıst Baıdýlla Qonysbektiń eńbek jolynda júregin aýyrtqan jaıttar az bolmaǵanyn ańǵarǵan edim.

…Ýnıversıtetti endi bitirip kelgen Baıekeń «Ońtústik Qazaq­stan» gazetine aýdar­mashy bolyp ornalasqan. Ol ýaqytta gazet redaktory Áset Tileýkeev Máskeýde emdelip jatqan eken. Buryn úsh jyl qatarynan óndiristik tájirıbeden ótken jas Baıdýllany redaksııa ujymy jaqsy tanıdy. Sodan bolsa kerek, ony redaktordyń ornynda qalǵan О́skenbaı Ámzeev pen taǵy bir orynbasary Álim Tuıaqbaev qyzmetke qabyldaǵan. Sodan «gazettiń júregi» sanalatyn sekretarıattyń jumysyna jas maman kirisip ketken. Sóıtip, ol 1966 jyldan 1985 jylǵa deıin 19 jyl boıy «Ońtústik Qazaqstan» gazetinde qyzmet etti. Osy ýaqyttyń bes jyly sekretarıatta ótti. Bes jyl sovet qurylysy bóliminiń bastyǵy, toǵyz jyl jaýapty hatshy bolyp, 1985 jyldyń sáýirinde obkomǵa aýysty. Oblystyq partııa komıtetinde nusqaýshy, bólim meńgerýshisiniń orynbasary qyzmetin atqardy.

«Oblystyq partııa komıteti bıýro­sy­nyń sheshimimen oblys­tyq teleradıokomıtetke 1987 jyldyń qarasha aıynda basshy bolyp taǵaıyndaldym. Ol kezde otyratyn ornymyz Tórequlov kóshesindegi oblystyq radıo­nyń keńsesi. Ábden tozyǵy jetken. Qural-jabdyq, tehnıka degenińizden jurdaı. Ildebaılap, aılyǵymyzdy alyp, radıodan 45 mınýt habar taratyp kúneltýge arym jibermedi. Telearna ashý kúndiz-túni oıymnan bir ket­­pedi. Osy bir armanymdy aıtyp oblystyń sol kezdegi basshysy Valerıı Temirbaevqa kirdim. Ol kezde bes oblystan basqa oblystardyń báriniń telearnalary bolatyn. Sony aıta kelip, halqy kóp, irgeli óńir retinde bizde de oblystyq telearnanyń bolýy keregin túsindirdim. «Máseleni durys kóterip otyrsyń, biraq ony qalaı quramyz? Kerek qural-jabdyqty qaıdan tabamyz? Sol jaǵyn naqty sheship kel» dedi birinshi hatshy. Maqsatyma jetkendeı qanattanyp shyqtym. Ol kezde ǵımarattyń ishi-syr­tyn jóndeýden ótkizip, qor­shaýlardy bekitip, biraz tártip ornatqanbyz. Tashkenttegi baılanys ınstıtýtymen habarlastym. Baryp-qaıtýyma da týra keldi. Telearna ashý úshin kerekti qural-jabdyqtardyń túrlerin, tizimin, smetalyq-jobasyn jasattym. Ol kezde smetalyq quny 3 mln rýblden bir tıynǵa asatyn bolsa, ol jobany maquldaý, bekitý máselesi Máskeýde qaralatyn. Al biz Tashkentke baryp jasatyp kelgen joba tup-týra 3 mln somǵa laıyqtalǵan. «О́zimizde-aq sheshiletin másele boldy-aý» dep qýanǵanmen, oblys basshysy aýysyp, ózge de qarjylyq, ekonomıkalyq qıyndyq tizbek­­­tele bastady. Sóıtip, «telearna ashsam» degen armandy ýaqytsha umyta turýǵa týra keldi», deıdi Baıdýlla kókem ótken kúnderdi eske alǵan bir suhbatynda.

Biraq alǵa qoıǵan maqsatyn qalaı da júzege asyrý jolynda talmady, taban­dylyq tanytty. Uıqysyz túnder, tynymsyz shapqylap talaı esikti ashqan kúnder boldy. Júrekke túsken salmaqtyń biri de sol kezderi bolsa kerek. Qarjy tabylyp, másele sheshildi-aý degende tehnıkanyń tilin biletin maman tabý qıyndyǵy aldynan shyǵady. Jýrnalıst bolǵanmen, televızııa isinde tájirıbesi joq, sala tehnıkasynan habarsyz Baıekeńniń endigi bas aýrýy osy boldy. Degenmen mamannyń boıyndaǵy adamı qasıetti baǵalaıtyn Baıdýlla Qonysbek bul máseleni de jolyn taýyp oń sheshti. «Men árbir mamandy izdep júrip, basshylarymen kelise otyryp jınadym. Al maǵan senip kelgen sol mamandar qıyn kezeńde, aılyq-jalaqy almaǵan shaqtarda taǵy da sol zaýyt basshylary men qaltaly bıznesmenderge baryp, demeýshilik kórsetýin suranyp, bárin de saqtap qalýǵa tyrys­tym», deıdi Baıekeń.

Baıdýlla Qonysbek basqar­ǵan 1987–2002 jyldary aptasyna jeti kún bir saǵattyq baǵdarlamamen efırge shyqqan oblystyq telearna birtindep óz aýqymyn keńeıtti. Táýligine 18 saǵattyq kórsetilim bolǵan shaqtar áli este. «Betpe-bet» baǵdarlamasy arqyly keleli máselelerdi qozǵap, «Júz­desý», «Sharaına» syndy habarlar kórermendi kóp jınaýy­men erekshelendi. Búginde elge tanymal satıralyq teatr­lar «Shanshar» men «Aldaras­pan­nyń» negizi dál osy oblys­tyq telearnada qalan­ǵan, alǵashqyda satıralyq telebaǵ­­dar­lama bolyp kórermenge kórsetilgen edi. Aǵa býyn, zamandastary jazǵandaı, sol kezeńderdegi oblystyń rýhanııatyn Baıdýlla Qonysbekovtiń beınesinsiz eles­tetý múmkin emes-ti.

Jýrnalıssımýs

Aǵa býyn demekshi, qazaq ádebıetiniń kórnekti ókili, túrki jurtynyń da súıikti jazýshysyna aınalǵan rýhanı tulǵa, kórkem sózdiń has sheberi, kósemsózde kósh bastaǵan Marhabat Baıǵut ázil-qaljyńy jarasqan aǵa-dosy Baıdýlla Qonysbek týraly kóp jazdy. Marhabat kókemniń óz sózimen aıtsaq: «Qarashańyraq «Ońtústik Qazaqstanda» otyz jylǵa jýyq orasan zor ter tókkenińizdi, oblystyq telearnany uıymdastyrýdyń azabyn tartyp, tozaǵyn kórip, ǵajabyn bas­tan keshken on bes jyldyq eren eńbegińizdi, jýrnalısterdiń Baıdýlla bıi retinde jas­tardy tárbıeleýdegi taǵlymdaryńyzdy, Móńke bı­diń urpaǵy retinde Marjan shesheıdiń arqasynan túspeı sholjańdaı ósip, erkeleımin dep esekten qulap, qısaıyńqyrap bitken sol qolyńyzdyń qanshama paıdasyn sıpattaǵanymyz, aq­júrektigińizdi aıqyn ańǵar­tatyn qoly­ńyzdy qalaı usyna­ty­nyńyzdy sýrettegenimiz, sóıtip, qos qolyńyzdy da «klas­sı­kalyq qoldar» qataryna qosyp, «jýrnalıssımýs» ataǵyn bergenimiz – bári-bári jurt jadynda». Marhabat kókem Baıekeń alpysqa tolǵanda «Sol qol» degen taqyryppen baıan­dama jasaǵan, al paıǵambar jasyn atap ótkeninde «Oń qol» degen maqala jazdy. «Sol qolynyń synǵanyn, ájepteýir ırekteý bolyp bitkenin nege ejiktep turmyz? Onyń úlken sebebi bar. Sol qoly armııaǵa jarap, áskerge alynyp ketkende, Ábekeń sekildi Germanııada úsh jarym jyl «slýjıt» etip, qazirgi kúnderi qazaqsha emes, nemissheleý kúlip júrýi ábden múmkin edi... Bertinirekte Baıdýllany KGB-ǵa qyzmetke shaqyrǵan. Taǵy da sol – sol qoly saqtap qalǵan. Sy-Sy-Syrdyń KGB-syna ótip ketkende, kókemizdiń kúlkisi ne bolatyn edi? Kózge elestetý qıyn», degen-di Marhabat Baıǵut «Sol qol» maqalasynda.

Marhabat kókem aıtqandaı, kúrishteı tisteri túgeldeı derlik kórinip kúletin, baýyr­­­mal­­dy­ǵy­men baýraıtyn Baıdýlla Qonysbekti oblys jýrnalısteri tóbe bıi retinde moıyndady. «Bıik murat», «Betpe-bet», «Ur­paqqa ulaǵat», «Asyl jú­rek», «Alýan-alýan júrek bar» degen kitaptardyń avtoryn qalamgerler qaýymy tolaıym-tutas tyńdady. Elimizdegi oblys­tar arasynda eń kóp gazet-jýrnal osy ońtústikte shyǵatyn. Onyń arasynda alapesteri, ıaǵnı ádiletten taıǵandary da joq emes edi. Sol gazet-jýr­nal­dardaǵy kemshilikterdi ke­sip aıtty, jýrnalısterge aqyl-keńesin aıamady. Keıbir «jolbıke jýrnalısterdiń» «kásibılik» deńgeı-dárejesine, qalamgerlikke tán qasıetti qundylyqtardyń qoldan arzandatylyp bara jatqanyna Baıekeńniń jany aýyrdy, júregi syzdady. BAQ deıtin dúnıege mádenıetten jurdaı, arzan sensasııa qýǵandardyń dendep enip ketkenine alańdady. Jýrnalıster odaǵynyń oblys­tyq fılıalyn biraz jyl bas­qar­ǵan Baıdýlla Qonysbek basqosýlarda kemshilikterge qatysty oılaryn ashyq aıtty, basylymdarda jazdy da. «Jýrnalıst BAQ-tyń qandaıyn da tikeleı jeke bas paıdasyna paıdalanýyna bolmaıdy. Jymysqy tapsyryspen bireý­di muqatyp maqala jazatyn jýrnalıstiń arynda batpan-batpan kir-qoqys jatady. Keıbir gazetterdiń aıtys-tartystary kúnshil, ishteri tar, betpaq qatyndardyń julysqanyna uqsaıdy», dedi Baıdýlla kókem sol jyldary. El múddesi, qazaq jýrnalıstıkasy úshin alańdaǵan Baıekeńniń kókiregi talaı tarylyp, júregi qysylǵany anyq. Sol jyldary kókem dana Abaı aıtqandaı «Júregi aına, kóńili oıaý» – sezimtal, sergek, kózi ashyq urpaqty ańsady. Osy oraıda jas jýrnalısterge jol kórsetti, jón siltedi. Osyndaı jáne basqa da erekshelikterin baǵalaǵan Mahań aǵa-dosyn «jýrnalıssımýs» atady. «Búginde biz Baıdýlla Qonysbek myrzańyzdy «Jýr­nalıssımýs» deımiz. Orys jýrnalıstıkasynyń tarıhynda buryn muqym tyıymdalyp, bertinirekte ǵana shyn baǵalanyp, «jýrnalıssımýs» atanyp, jan-jaqty nasıhattalyp jatqan Alekseı Sývorın (1834–1912) degen tıtan tulǵa bar. «Sankt-Peterbýrg vedomos­tynda» qyzmet etken. «Jańa zaman» atty gazet shyǵarǵan. Chehov, Rozanov, Leskov syndy kóptegen klassık jazýshylardy gazet jumysyna tartyp, óziniń basylymyn «Ádebı parlamentke» aınaldyra bilgen sol Sývorınińiz oń qolyna qalamyn ustap, sol qolyn sermep turyp: «Men gazetti óz otbasymnan da... tipti áıelimnen de artyq súıemin», – deıdi eken. Árıne, bizdiń Baıekeń Sývorın emes. Kelinshegi Quttyǵyzdy gazetpen nemese teleradıomen teńdeı súıetin jýrnalıssımýs», deıdi taǵy da Marhabat kókem.

«Eki Baıdýlla týmaıdy...»

О́ńirdiń qoǵamdyq saıası ómi­rine belsene aralasqan Baıdýlla Qonysbek «Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy» res­pýb­lı­kalyq qoǵamdyq birles­tiginiń Ońtústik Qazaqstan aı­maqtyq fılıalynyń tóra­ǵasy, «Saılaýdy qadaǵalaý» jónindegi RQB-nyń oblystyq fılıalynyń tóraǵasy boldy. «Kıeli Qazyǵurt» qoǵamdyq qorynyń tóraǵasy Baıdýlla Qonysbektiń tyndyrymdy tirliginiń nátıjesinde taǵy­lymdy tarıhy bar Qazyǵurt­tyń qadir-qasıetin keıingi tolqynnyń sanasyna sińirý úshin aýqymdy jumys atqa­ryl­dy. Onyń qazaq jýrnalıstıkasyna sińirgen eńbegin joǵary baǵalaǵan izbasarlary, ıaǵnı bizder arnaıy qurmet kórsetip, jastarǵa úlgi-ónege etken edik. Keńes odaǵy kezinde «Qurmet belgisi» ordenimen, táýelsizdik jyldary «Qurmet» ordeni, «Eren eńbegi úshin» medalimen, «Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń Táýelsizdigine – 10 jyl» mere­ke­lik medalimen mara­pat­tal­ǵan, Báıdibek aýdany­nyń, Túrkistan obly­sy­nyń qurmetti aza­maty, Qazaqstannyń qur­met­ti jýrnalısi Baıdýlla Qonysbektiń 80 jasqa tolǵan mereıtoıyna arnalǵan keremet is-sharany Túrkistanda uıymdastyrdyq. Ony oblys ákimdigi, qoǵamdyq damý basqarmasy qoldap Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy Túrkistan oblystyq fılıalynyń uıym­das­tyrýymen aýyzbirligi jaras­qan tilshiler qaýymy dúr­kiretip ótkizdik. Tórtkúl dúnıe súısine kóz tikken, túrkitildes memleketterdiń rýhanı astanasy resmı túrde rásimdelgen «...er túriktiń besigi, eki dúnıeniń esigi...» Túrkistanda tórt birdeı óńirdiń – Túrkistan, Shymkent, Jambyl, Qyzylordanyń jýr­nalısteri men zııaly qaýy­my, qoǵam qaıratkerleri atan­ǵan azamattar, atqarý­shy bılik­te­giler men qoǵamdyq-saıası uıymdardyń tizginin ustaǵandar jınalyp, tóbe bıdi tóbege kóteretin tamasha tilekterin arnap, syı-sııapat usyndy. «Baıekeńniń týǵan kúni kúzde ǵoı, nelikten aldyn ala toılanýda?» degender de boldy. Biz Ońtústik jýrnalısteriniń tóbe bıi atanǵan Baıekeńniń týǵan kúnin kútip otyrmaı, jyl bastalǵannan-aq toılap ketken artyqtyq etpeıdi dep sheshken edik.

«Áne, Jýrnalıssımýs – Baıdýlla Qonysbek sol qoly­nyń sál ǵana qısaıyń­qyrap, búgilińkirep bitken ereksheliginiń ózin óte-móte tıimdi paıdalanyp, bılıard jarysynda júripti. Oń qoly­men kııdi qysa ustap, sol qolymen jáne oń kózimen kózdep turypty», dep Marhabat jazýshy jazǵandaı Baıdýlla kókemiz bılıard degende ishken asyn jerge qoıatyn, talaı týrnırdiń birneshe dúrkin jeńimpazy bolǵan jan edi. Osyǵan oraı mereıtoıy aıasynda buqaralyq aqparat quraldarynyń ókil­deri arasynda týrnır uıym­das­tyryldy. Týrnırge aýyly aralas, qoıy qoralas qonys­­­tan­ǵan tórt aımaqtan aldyn ala irikteýden ótken 16 sheber jýrnalıst qatysty. Doda óte tartysty ótti. Bul seksenniń seńgirine shyqqan Baıekeńe, Baıdýlla Qonysbekke degen izinen ergen inileriniń, shákirt­­te­riniń qurmetin, aldyń­­ǵy býynǵa degen rııasyz kóńildi, ózara syılastyqty, eń bastysy, eń keremeti, osy óńirdegi jýrnalısterdiń yntymaq-birligin, aırandaı uıyǵan aýyzbirligin aıqyndaǵan is-shara boldy. Osyndaı tamasha syılastyqtary jarasyp, jýrnalıs­ter óz toılaryn eshkimge salmaq salmaı ózderi dúrkiretip ótkizip jatqany ózgeler ónege tutatyn ǵanıbet tirlik qoı. Muny tóbe bıdi tóbege kótergen toı demegende ne deımiz? Munyń syılar lázzaty, ádemi áseri ádettegiden eki ese bolǵany sózsiz. Sol kúni, Túrkistan shaharynda ótken Baıdýlla Qonysbektiń bılıard týrnırinde Marhabat Baı­ǵut: «Jasym keldi seksenge, Eki Kenen týmaıdy, Alataýǵa ekseń de dep Kenen seri aıtqandaı, Eki Baıdýlla týmaıdy, Qarataýǵa ekseń de, Júzimdikke sepseń de, Shymkentke kóń tókseń de! Seksenińiz qutty bolsyn!», degen edi...

Qaıran kókelerim-aı... Sol jyly sáýirde Túrkistanda bas­­tal­ǵan Baıdýlla Qonys­bektiń 80 jas mereıtoıyn týǵan jerinde, Shymkentte jalǵas­ty­rý jos­par­lanǵanymen júzege aspady. Ońtústik jýrnalıs­teriniń tóbe bıi 22 maýsymda ómirden ótti. Baıekeńniń uly Nurjan aǵamyz habarlasyp, jamanat habardy jet­kiz­gen edi. «Ákemnen aıyrylyp qaldym» dedi ol daýsy di­rildep. Qapelimde aýzyma túsken sóz: «Ol sizdiń ákeńiz ǵana emes, kúlli Ońtústik jýr­na­lısteriniń ákesi edi, bekem bolyńyz» dedim. Áleýmettik jeli arqyly qaraly habardy estirtip, barsha ońtústik jýrnalısterine asqar taý-ákemiz qulaǵan aýyr qazaǵa baılanysty qaıǵyryp kóńil aıttym. Zamandas-dostary, qoǵamǵa qaıratkerligin moıyndatqan Ismat Tursynqulov, Sháripbek Jamalbek syndy birqatar elge bedeldi aǵalarymyz qaraly jıyndy atqarýdy maǵan júktedi. Qaraly jıyndy basqarý ońaı bolmady. Sol jıynda alǵash­qy sózdi Marhabat kókeme usyn­dym. Mahań aǵa-dosy Baıdýlla Qonysbektiń qazasyn óte aýyr qabyldady. Qaraly jıynda daýysy dirildeı, qınala sóıledi. Densaýlyǵy da syr berdi. Marhabat kókemniń bir jıynda: «Baıekeń 1941 jyly týyp, soǵysty bastaǵan, men 1945 jyly týyp, soǵysty aıaqtaǵan urpaqpyn. Baıekeń týylǵan 1 qyrkúıekte mektepterde alǵashqy qońyraý soǵylsa, men týylǵan 25 mamyrda sońǵy qońyraý soǵylady. Sondyqtan ol kisiniń esimi ár kez menen buryn atalýy kerek» depti ázil-qaljyńyn aralastyryp. Qudaıdyń qudireti dersiz, jaı sáıkestik dersiz, Baıdýlla Qonysbek sol 2022 jyly maýsymda ómirden ótti, al qarashada Marhabat Baıǵut ta baqılyq boldy. Kisi qadirin biletin, meni erkeletip júretin, qaıran kókelerim-aı!

Birinshi qyrkúıekte Baıdýlla kókemdi týǵan kúnimen qut­tyq­­tap, áńgime dúken qura­tyn­­byz. Uzaǵynan. Talaı taqyryp talqylanatyn. Sol kúnderdi ańsaǵanda kók dápterdi paraqtaımyn...

Túrkistan oblysy