Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Dollar baǵamy 2025 jylǵy shildedegi deńgeıge qaıta tústi. 30 qyrkúıekten beri teńge 549 teńgeden 523 teńgege deıin nyǵaıyp, nebári bir aıda 25 teńgege nemese 4,8%-ǵa qymbattady. Sarapshylar teńgeniń mundaı kúsheıýin elimizdiń halyqaralyq naryqta 1,5 mıllıard dollarlyq eýrooblıgasııa shyǵarǵanymen baılanystyrady. Bul qarajattyń bir bóligi ishki naryqta teńgege aıyrbastalyp, valıýta usynysyn arttyrǵan bolýy múmkin.
Ulttyq bank naryqta belsendi boldy. Qyrkúıekpen salystyrǵanda shetel valıýtasyn satý kólemi 50%-ǵa ósip, 1,54 mıllıard dollarǵa jetken. Sarapshylar muny «aına operasııalarymen» baılanystyrady. Iаǵnı Ulttyq qor men memlekettik bıýdjet arasyndaǵy valıýta qozǵalysyn teńestirý áreketi.
Ulttyq bank ekinshi jartyjyldyqta teńgelik ótimdilikti qysqartý saıasatyn kúsheıtýdi josparlap otyr.
«Altyn baǵasynyń ósýine baılanysty, biz artyq aqsha massasyn shekteýge kóshemiz. Tórtinshi toqsanda aı saıyn shamamen 467 mıllıard teńge aınalymnan shyǵarylady. Al qańtar-qyrkúıekte bul kórsetkish 250 mıllıard bolǵan», dep habarlaǵan edi retteýshi uıym.
Bir qyzyǵy, qazan aıynda Ulttyq bank valıýtalyq ıntervensııa da, Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qory úshin shetel valıýtasyn satyp alý operasııasyn da júrgizbegen. Al kerisinshe, kvazımemlekettik sektor tarapynan valıýta satý azaıǵan 279 mıllıon dollar, qyrkúıekte bul kórsetkish 378 mıllıon dollar bolǵan.
Qazir teńge naryqta kúsheıip turǵanymen, sarapshylar bul ýaqytsha qubylys deıdi. Sebebi teńgeniń turaqtylyǵy kóbine munaı baǵasy men Ulttyq banktiń valıýtalyq saıasatyna táýeldi. Máselen, Halyk Finance sarapshylary teńge bul tuǵyrynda uzaq ýaqyt tura almaıdy dep otyr. Olardyń esebinshe, jyl sońyna deıin dollar 550-560 teńge deńgeıine kóterilýi múmkin. Tipti 2026 jyly teńge taǵy álsirep, 610 teńgege deıin jetýi yqtımal.
Qarjyger Sultan Elemesov bolsa «Halyk Finance sarapshylarynyń boljamy tym pessımıstik baǵytta», degen paıymda.
«Keıde naqty degen boljamdardyń ózi oryndala bermeıdi. Qazir tek sanǵa emes, ekonomıkanyń naqty jaǵdaıyna da qaraý kerek. Sol kezde ǵana teńge baǵamynyń qaı baǵytta júretinin túsinýge bolady. Ulttyq bank teńgeni ádeıi kúsheıtip, keıin kúrt álsiretýge múddeli emes. Onda da kásibı qarjygerler otyr. Olar ınflıasııalyq táýekelge áser etetin qural – bazalyq mólsherleme emes, myqty teńge ekenin jaqsy biledi. Bas bank ınflıasııany tejeý úshin bazalyq mólsherlemeni kóterýge daıyn ekenin ashyq aıtty. Bul teńgeniń turaqtylyǵyn qoldaıdy. Onyń ústine, halyqaralyq naryqtarda bizge dollardy tómen mólsherlememen qaryzǵa berýge daıyn. Bul da teńgege senimniń belgisi», deıdi ol.
Jalpy, dollardyń arzandaǵanyn kórgen jurt jappaı satyp alý týraly oılana bastady. Biraq bul oıdy belgisizdik basyp ketip jatyr. S.Elemesov osy suraqqa da jaýap berdi. Qarashada teńge taǵy 520 deńgeıine deıin nyǵaıýy múmkin deıdi. Odan keıin birtindep 540-545 teńgege qaıta oralady. «Eger uzaqmerzimdi maqsat úshin dollar kerek bolsa, qazirgi kýrs – jaman emes. Biraq báribir teńge álsireıdi», dedi ol.
Al ekonomıst Rasýl Rysmambetov keıingi kezde teńgeniń qaıta kúsheıýine tańdanysyn jasyrmady. Onyń aıtýynsha, ulttyq valıýta 530 teńgeden tómen deńgeıge tústi ári sol mańda bekigendeı kórinip otyr. Sarapshy mundaı jaǵdaı buryn da bolǵanyn eske alady. Byltyr kóktemde de osyndaı jaǵdaı bolǵan. Sol kezde naryqqa dollar kóptep tústi. Qazir de soǵan uqsas kórinis bolyp tur.
«Importqa táýeldi elmiz. Sol kezde kýrsty erkin jiberý durys sheshim emes edi dep oılaımyn. Ishteı áli de sol pikirdemin. Biraq shyndyqpen sanasýǵa týra keldi. Teńgeniń keıingi kúsheıýi Ulttyq banktiń sheshimderimen tyǵyz baılanysty. Birer kún buryn Ulttyq bank qarashada Ulttyq qordan 600-700 mıllıon dollar satatynyn málimdedi. Bul jańalyqty bankter men treıderler tez uǵyp úlgerdi. Bazalyq mólsherlemeni 18%-ǵa kóterý arqyly Ulttyq bank teńgeni nyǵaıtty. Buǵan qosa, bıýdjetke qosymsha túsim úshin Ulttyq qordan dollar satty, bul qalypty tájirıbe. Biraq qazir bul saıasattyń áseri erekshe baıqalyp otyr», deıdi R.Rysmambetov.
Onyń boljamynsha, ınflıasııa báseńdegen soń, bazalyq mólsherleme birtindep tómendeıdi. Qańtar aıyna qaraı 17-16, tipti 15%-ǵa deıin túsýi yqtımal. Bul qadam Qarjy mınıstrligi úshin de tıimdi, sebebi joǵary mólsherleme memlekettik shyǵyndardy arttyrady.
Dollar dáýiri aıaqtala ma?
2000-jyldardan beri sarapshylar dollardyń álemdik ústemdigi álsireıdi dep jıi aıtyp keledi. Qytaı ekonomıkasynyń ósýi, eýronyń kúsheıýi, AQSh saıasatyna syn aıtylýy, munyń bári «dollar dáýiri aıaqtalady» degen pikirdiń keń taralýyna sebep boldy. Alaıda 20 jyldan astam ýaqyt ótse de, dollar áli de álemdik ekonomıkanyń basty tiregi bolyp otyr. Joǵaryda aıtylǵan boljamdarǵa qaramastan, «dollardyń dáýiri» nege aıaqtalmady? Bul suraqqa Economykz-tiń táýelsiz sarapshysy Daýlet Jambaıbekov jaýap berdi.
«Birinshiden, AQSh ekonomıkasy áli de eń iri ári eń ıkemdi ekonomıkalyq júıe. Tehnologııalyq damý deńgeıi, óndiristiń joǵary ónimdiligi, tereń qarjy naryǵy bul eldi ınvestorlar úshin senimdi baǵytqa aınaldyrady. Sondyqtan jahandyq turaqsyzdyq kezinde dollar qaýipsiz aılaq retinde qabyldanady. Sonymen qatar álemdegi kóptegen halyqaralyq mámileler, ásirese munaı, gaz jáne basqa da shıkizat saýdasy dál dollarmen esepteledi. Bul júıe Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin qalyptasyp, qazirge deıin ózgergen joq. Sondyqtan tipti dollardan bas tartýǵa umtylǵan elderdiń ózi halyqaralyq esep aıyrysýda báribir AQSh valıýtasyna júginýge májbúr. Munyń sebebi – ınstıtýttyq senim. AQSh-taǵy Federaldyq rezerv júıesi táýelsiz jumys isteıdi, sot júıesi ashyq, al qarjylyq erejeler aıqyn. Investorlar óz qarajatynyń qorǵalǵanyna senedi», deıdi ekonomıst.
Rasynda, búginde álemdik memlekettik jáne korporatıvtik qaryzdyń shamamen 60%-y dollarmen esepteledi. Bul jaǵdaı basqa elderdiń dollardan tolyq bas tartýyna jol bermeıdi, sebebi olardyń óz qaryzdary dál osy valıýtamen óteledi. Sonymen qatar AQSh qarjy júıesi Eýropamen salystyrǵanda qaryzǵa az táýeldi. Sosyn kóptegen ortalyq bankterdiń negizgi rezervtik aktıvi – AQSh qazynashylyq oblıgasııalary (Treasuries). Olar ótimdiligi joǵary ári senimdi qarjy quraly bolǵandyqtan, elder dollarlyq rezervterin saqtaýdy jalǵastyryp otyr. Osy oblıgasııalarǵa degen suranys dollardyń da uzaqmerzimdi turaqtylyǵyn ustap tur.
Daýlet Jambaıbekovtiń pikirinshe, dollar «álsireıdi» degen boljamdar kóbine saıası «emosııaǵa» negizdelgen.
«Investorlar úshin dollardan tolyq bas tartý qısynsyz. Ol áli de daǵdarys kezinde eń qorǵanyshty aktıv bolyp qala beredi. Memleketter úshin dedollarızasııany birtindep júrgizý oryndy. Al bızneske kelsek, dollar syrtqy saýdada basty valıýta bolyp qala beredi. Degenmen, aımaqtyq bastamalar men jańa tólem júıelerine de nazar aýdarý qajet. Dollar óz bıligin joǵaltqan joq. Álemdik ekonomıkada senim, ótimdilik jáne turaqtylyq turǵysynan oǵan teń keletin balama ázirge joq. Demek, dollardyń dáýiri áli bitken joq, tek jańa jaǵdaıǵa beıimdelip keledi», deıdi sarapshy.
