Biz kóbine sklerozdy umytshaqtyqpen baılanystyratynymyz ras. Shyndap kelgende, shashyrańqy skleroz degen derttiń adamnyń este saqtaý qabiletine qatysy joq ekendigin búgingi medısına dáleldep boldy. Biraq onyń belgileri basqa aýrýlardyń da belgilerine uqsastyǵy sonshalyqty, bilikti mamandardyń ózi de atalǵan dertti birden anyqtap, dıagnozyn qoıa almaıdy.
Jalpy, shashyrańqy sklerozdyń medısınany shatastyratyn tusy kóp. Eń qyzyǵy, erte zamandarda bul aýrýdyń bizdiń ata-babamyzǵa qatysy joq, soltústik alaptardy mekendeıtin Eýropa násildi halyqtardyń qanyndaǵy kesel degen túsinik bolǵan. Alaıda qazirgi nevrolog-dárigerlerge osy dertpen júginip júrgenderdiń ishinde qandastarymyz da jeterlik. Oǵan qosa elimizde bul aýrýdyń aımaqtyq, geografııalyq taralý erekshelikteri de bar. Mysaly, shashyrańqy sklerozǵa Soltústik Qazaqstannyń turǵyndary jıirek shaldyǵady. Al ońtústik aımaqtarda bul aýrýdyń buryn «azııalyq túri» dep eseptelgen, kórý júıkesi men julyndy zaqymdaıtyn aýtoımmýndyq aýrýlar tobyndaǵy optıkalyq neıromıelıt spektri (ONM spektri) jıi anyqtalady. Biraq qazir onyń da bólek aýtoımmýndyq aýrý ekeni dáleldengen.
Vasılıı BRIýHOV
Elimizde osy keselderdiń klınıkalyq hattamalary úsh jyl buryn qabyldanǵan, sonyń arqasynda dıagnostıka sapasy jaqsaryp keledi. Eń bastysy, shashyrańqy sklerozdyń qazirgi ahýalyn ózgerte alatyn dári-dármekter paıda boldy.
Kádimgi umytshaqtyqqa qatysy joq, ımmýndyq júıe, mı men julyn tinderine shabýyldaıtyn osynaý qaýipti aýtoımmýndy dert adamnyń óz betinshe júrip-turýy, aqyl-esi, zerdesi, emosııalyq kúıi men kórý qabiletinen aıyrady. Eger ony emdeýdi erte bastamasa, ol jyldam asqynyp, múgedektikke dýshar etýi ábden múmkin. Máselen, buryn osy keselge shaldyqqandar bastapqyda baldaqqa súıenip, qabyrǵaǵa taıanyp júrýge, asqyna kele múgedektik arbasyna tańylýǵa májbúr bolsa, qazirgi medısına adamnyń óz betinshe júrip-turýy, óz tirligin ózi atqarý qabiletin kemi on shaqty jylǵa uzarta alady.
Zamanaýı medısına bul keseldiń qalaı paıda bolatynyn bylaısha túsindiredi. Adam aǵzasyndaǵy mıelın dep atalatyn zat ortalyq júıke júıesindegi júıke talshyqtaryn qorǵaıdy. Ol mı men deneniń basqa bólikteri arasyndaǵy habarlardyń, baılanystyń jyldam da birkelki berilýine, taralýyna kómektesedi. Shashyrańqy skleroz kezinde ádette aǵzany ınfeksııalardan qorǵaıtyn ımmýndyq júıe mıelındi bóten zat dep eseptep, oǵan shabýyldaı bastaıdy. Ǵalymdar ımmýndyq júıeniń mıelınge ne sebepti «óshigetinin» áli de naqty bilmeıdi, biraq bul genetıkalyq faktorlar men qorshaǵan ortanyń zııandy yqpalynyń birigýinen bolady degen de paıym bar.
Halıýk GIýMIýSh
DSU málimetterine júginsek, álemde shamamen 1,8 mıllıon adam shashyrańqy sklerozǵa shaldyqqan. Bul dıagnoz ár 5 mınýt saıyn bir adamnan anyqtalatyndyqtan, ýaqyt óte kele oǵan dýshar bolǵandardyń sany 3,5 mıllıonǵa deıin jetip jyǵylýy múmkin. Aýrý 20–40 jas aralyǵyndaǵylarda jıi kezdesedi, olardyń 70%-y – qyz-kelinshekter. Shashyrańqy sklerozdy áıelderdiń keseli dep esepteıtindigi de osy. Alsgeımer aýrýy da ásirese áıel adamdardyń arasynda kóp. Mysaly, elimizde qazirde 3885 naýqas resmı tirkelgen bolsa, onyń 2527-si – áıelder. Jańadan anyqtalǵan 644 jaǵdaıda, onyń da basym bóligi, ıaǵnı 463-i – qyz-kelinshekter. Dıspanserlik baqylaýda 18 jastan asqan 2894 eresek pasıent tur.
«Úsh jyl buryn elimizde osy aýrýdyń klınıkalyq hattamalary qabyldandy. Shashyrańqy sklerozdyń jaǵdaıyn ózgertetin jańa býyn preparattary paıda boldy. Olardyń keıbireýleri Tegin medısınalyq kómek, Mindetti medısınalyq saqtandyrý memlekettik qorynda bar, eń qymbattary qaıyrymdylyq qorlary arqyly keledi. Qansha degenmen bul aýrýdy emdeý barysynda úlken jetistikke qol jetkizildi. О́tken ǵasyrlarda sklerozdyń sońy aýyr múgedektikke dýshar etse, búginde jetildirilgen emdeý ádisteri, erte dıagnostıkanyń arqasynda ony baqylaýǵa bolady. Em-dom júrgizýdegi negizgi maqsat – remıssııaǵa qol jetkizip, sony saqtaý. Zamanaýı medısına bul kezeńdi aıtarlyqtaı uzartyp, órshý jıiligin azaıtyp, sol arqyly múgedekter sanyn kemitýge múmkindik beredi», deıdi Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń bas nevropatologi, S.Asfendııarov atyndaǵy Qazaq ulttyq medısına ýnıversıtetiniń júıke aýrýlary kafedrasynyń meńgerýshisi Sáýle Turyspekova.
Sáýle Turyspekova
Túrkitildes elderdiń shashyrańqy skleroz jónindegi kongresinde óte kúrdeli de qıyn sımptomatıkalyq jaǵdaılardy emdeýge erekshe nazar aýdaryldy. Mamandar atalǵan derttiń belgilerin ózge de keseldermen shatastyrý yqtımaldyǵyn joqqa shyǵarmaıtynyna toqtaldy. Mysaly, munyń eń klassıkalyq kórinisi – kózdiń buldyraýy. Mundaı jaǵdaıda naýqastar álbette, aldymen oftalmologke júginedi. Dáriger de muny kórý júıkesiniń nevropatııasy retinde qabyldap, shashyrandy sklerozdyń belgisi bar ekendigin ańǵara bermeıdi. Sol sııaqty shashyrańqy sklerozdyń belgileri basqadaı da qubylýy múmkin. Atap aıtqanda, aıaqtardyń álsirep, aýyrsynýy, jansyzdanýy, uıyýy, kishi dáretke otyrýdyń qıyndaýy sııaqty bolyp keledi. Biraq biraz ýaqyttan keıin bul belgiler de basylyp, naýqasta remıssııa kezeńi bastalady, esesine araǵa ýaqyt salyp baryp jańa sımptomdar paıda bolady. Dárigerler de, ásirese naýqastyń ózi de ýaqyt jaǵynan alshaq eki epızodtyń bir ǵana aýrýdyń kórinisi ekenin árdaıym baılanystyra almaıdy.
Nevropatolog mamandar aýrýdyń bastapqy kezeńinde densaýlyqty qalpyna keltirýge bolatynyn aıtady. О́ıtkeni ortalyq nemese shetkeri júıke talshyqtary elektr symyn oraıtyn ızolenta sııaqty mıelın qabyqshasymen qaptalǵan. Ol zaqymdansa da, biraz ýaqytqa deıin ózdiginshe qalpyna kele alady. Alaıda ýaqyt óte kele bul qabiletinen aıyrylyp, júıke talshyqtary tolyq jalańashtanyp qalady.
Kongreste nevrologııanyń bir-birimen baılanysty salalaryndaǵy jetekshi mamandar shashyrańqy sklerozdy dıagnostıkalaý men emdeýdiń sońǵy ádisteri, sımptomatıkalyq terapııanyń erekshelikteri jóninde pikir almasty. Júıke júıesiniń demıelınızasııalyq aýrýlaryn dıagnostıkalaýdaǵy ınnovasııalar, sımptomatıkalyq terapııanyń zamanaýı tásilderi, ońaltý men pasıentterdi kútýdegi pánaralyq sheshimder basty taqyrypqa aınaldy.
ALMATY
