О́mirdi saqtandyrý: qamdanǵan qapy qalmaıdy

Qarjylyq qaýipsizdikti oılasańyz...

Ár nársege yqtııat, sergek qaraıtyn adamdar bolady. Osy turǵydan alsaq, bizdiń elde de ómirin saqtandyrǵan jandar joq emes. Máselen, zeınetker Halıma Oralbaeva «Halyq Life» kom­panııasynyń «Báıterek» baǵ­darlamasyna jyl saıyn 200 myń teńge salyp otyrady. Jalpy, kelisimshart 10 jylǵa jasalǵan.

 – Bıyl aqpan aıynda kútpe­gen jaǵdaıda qolymdy syndy­ryp aldym. Sol kezde kompanııa maǵan 529 myń teńge kóleminde saqtandyrý tólemin aýdardy. Barlyq qujatty onlaın rejimde jiberdim. Agentim qujattardy rettep, kompanııaǵa ýaqtyly tapsyrdy. Bar bolǵany eki apta ishinde tólem tolyqtaı shotyma tústi. Shyny kerek, mundaı jedeldikti kútpegen edim. Ol kezde dál osy aqsha maǵan aýadaı qajet edi. Alǵan qarajatym­dy emdelýge, balalarymnyń qajetine jumsadym. Aqsha degen tıynnan quralady ǵoı. Sol sebepti árkim óz ómiri men otbasyn saqtandyrýdy oılaǵany jón. Saqtyqta qorlyq joq. Erteńgi kúnge senim artyp, osyndaı baǵdarlamalarǵa qatysqan durys, – deıdi zeınetker. 

Ekonomıst Baýyrjan Ysqaqqa ómirdi saqtandyrý ne úshin qajet degen suraq qoıdyq. Ol oılanbastan «bul otbasynyń qarjylyq qaýipsizdigi» dep jaýap berdi.

– Adam balasy kez kelgen ýaqytta túrli jaǵdaıǵa tap bolýy múmkin. Bir kúni aýy­ryp qalsa, bir kúni jazataıym oqıǵaǵa ushyraýy yqtımal. Tipti eńbekke jaramsyz bolyp qalýy, ıakı aıaq astynan ómirden ótip ketýi de kádik. Qazaq muny «jazmysh» deıdi. Osyndaı sátte otbasy men bala-shaǵa qarjysyz qalmaýy úshin aldyn ala qamdaný – eń durys sheshim. Munyń bári jaýapkershiliktiń belgisi, – deıdi ekonomıst B. Ysqaq.

Ekonomıst halyq arasynda keń taral­ǵan, qısynǵa kelmeıtin túsinikti ózger­tetin ýaqyt kelgenin aıtady. Ol – ómird­i saqtandyrý dáýlettilerge arnalǵan degen uǵym. Osy túsinikten arylmasa, saqtandyrý mádenıeti jýyq arada qalyptasýy qıyn.

– Dáýletti jandar qandaı jaǵdaıda da otbasynyń qarjylyq qaýipsizdigin qamtamasyz ete alady. Al qarapaıym otbasy úshin bul óte mańyzdy. Olardyń qarjylyq soqqyǵa tótep berý múmkindigi tómen. Sondyqtan ómirdi saqtandyrý álsizderge kúsh, otbasyna senim ári erteńge kepildik beretin qural. Jalpy, esh qorqý­dyń qajeti joq. Búginde saqtandyrý kom­panııalarynyń barlyq tólemi zań aıasynda rettelgen. Eger polıstegi jaǵdaı rastalsa, tólem mindetti túrde jasalady, – deıdi sarapshy.

Demek negizgi qaǵıda óte qarapaıym. О́mirińizdi saqtandyrǵan bolsańyz, qajet kezde aqsha mindetti túrde qolǵa tıedi. Baýyrjan Ysqaqtyń túsindirýinshe, tólem alý úshin eń aldymen kompanııaǵa habarlasý qajet. Azamat aýrýhanadan anyqtama, organnan akti nemese eńbekke jaramsyzdyq paraǵyn tapsyrady. Keıin táýelsiz saraptama júrgiziledi. Osydan keıin tólem taǵaıyndalady. Kóp kompanııa jazata­ıym oqıǵa nemese aýyr dıag­noz kezinde 15 jumys kúniniń ishinde aqsha aýdarady.

– О́mirdi saqtandyrý men depozıttiń aıyrmashylyǵy da aıqyn. Depozıt – jaı ǵana jınaq. Al ómirdi saqtandyrý – qorǵanys ári jınaq. Depozıtte adam salǵan aqshasyn qaıta alady. Al ómirdi saqtandyrý kezinde qıyn jaǵdaı bolsa, qomaqty ótemaqy beriledi. Eger adam aı saıyn 20 myń teńgeni depozıtke salsa, bir jylda 240 myń teńge jınaıdy. Al dál sol somany ómirdi saqtandyrýǵa bólse, aýyr jaǵdaı bolsa, otbasy 20 nemese 30 mıllıon teńgege deıin tólem ala alady, – dedi ekonomıst.

Ol bul júıeniń psıhologııalyq jaǵyn da atap ótti. Depozıtke adamdar aqshasy bar kezde ǵana qarjy salady. Al ómirdi saqtandyrýda adam mindetti túrde jınaımyn degen ustanymmen áreket etedi. Bul da úlken aıyrmashylyq. Rasynda, saq­tandyrýdy neǵurlym erterek bastasa, soǵur­lym tıimdi. Sebebi jarna mólsheri adamnyń jasy men densaýlyǵyna baılanysty.

Baǵdarlamanyń paıdasy kóp

– О́mirdi saqtandyrýdyń otbasyna qanshalyqty mańyzdy ekenine kóbi mán bermeıdi, – deıdi «Halyk Life» kompanııasynyń Astana qalasyndaǵy fılıal dırektory Juldyz Suńǵatqyzy. – Mysaly, kóp otbasynda jalǵyz adam tabys tabady. Sol adam búkil úıdiń qamyn jasaıdy. Eger ol adam alda-jalda ómirden erte ketse, otbasy birden qıyndyqqa tap bolady. Jaqyn adamynan aıyrylý – adam balasyna eń aýyr synaqtyń biri. Ondaı sátte ómir toqtap qalǵandaı kórinedi. Biraq ómir jalǵasady, al artynda qalǵan otbasy kóptegen uıymdastyrý men qarjy jaǵynan qıyndyq kóredi. Qujat jınaý, jerleý rásimin uıymdastyrý, nesıeler men qaryzdardy tóleý, múlik máselesin sheshý – munyń bári qaıǵy ústindegi otbasynyń moınyna túsedi. Tipti kommýnaldyq qyzmet aqysyn, balalardyń oqýyna nemese páteraqy tóleýge aqsha jetpeı qalýy múmkin. Osyndaı jaǵdaıda ómirdi saqtandyrý otba­syna úlken demeý bola alady. Eger adam tirisinde saqtandyrý polısin rásimdese, onyń otbasy qarjylyq jaǵynan qorǵan­syz qalmaıdy. Saqtandyrý tólemi ýaqy­tyn­da tólenip, týystaryna tynys alýǵa múmkindik beredi.

Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»

Estýimizshe, osy kompanııadan ómirin saqtandyrǵan eki balanyń ákesi ómirden ótken soń, kompanııa tólem jasap, onyń 3 mln nesıesin tolyq japqan. Otbasy bas­panasynan aıyrylmaǵan. Qalǵan aqsha kúndelikti qajetke jumsalǵan. Osy­laı­sha, otbasy qıyn kezeńde de tirshi­ligin qıyn­dyqsyz jalǵastyra alǵan. Demek ómirdi saq­tandyrý degenimiz – adam men saq­­tan­dy­rý kompanııasy arasyndaǵy kelisim.

Osy fılıaldyń bas menedjeri Dınara Qaırollaqyzy ómirdi saqtandyrýǵa kóp­shi­liktiń áli de senimsizdikpen qaraı­ty­nyn aıtady.

– О́mirdi saqtandyrýǵa kóptegen otan­dasymyz senimsizdikpen qaraıdy. Sebebi saqtandyrý mádenıeti qalyptasa qoıǵan joq. Kóp adam bul júıeden beı­habar ári artyq shyǵyn dep oılaıdy. Keıbireýler kompanııa aqsha tóle­meı­di dep kúdiktenedi. Alaıda bul durys kózqaras emes. Qazir elimizde iri saq­tan­dy­rý uıymdary myń­da­ǵan adamǵa kómek berip, turaqty túr­de tólem jasap keledi, – deıdi ol.

О́mirdi saqtandyrýdy rásimdeý jeńil. Klıent saqtandyrý kompanııasynyń saıtyna kirip, barlyq baǵdarlamamen tanysa alady. Onda jınaqtaýshy, otbasylyq jáne nesıelik saqtandyrý túrleri bar. Onlaın kalkýlıator arqyly polıstiń baǵasyn eseptep, ótinish berýge bolady. Málimetter avtomatty túrde engiziledi. Klıent baǵdarlama tańdap, onlaın tólem jasap, polısti elektrondy túrde alady. Kimge keńes alyp, betpe-bet sóılesý yńǵaıly bolsa, «Halyk Life» keńsesine nemese saqtandyrý keńesshilerine barýy­na bolady. Mamandar egjeı-tegjeı túsin­dirip, jeke baǵdarlama tańdaýǵa kómek­tesedi.

«Báıterek» baǵdarlamasy alty qosym­sha qorǵanys túrin usynady. Olar: jazataıym jaǵdaıda qaıtys bolý, ýaqyt­sha eńbekke jaramsyzdyq, jaraqat alý, birinshi jáne ekinshi toptaǵy múge­dek­tik­ke ushyraý, sondaı-aq aýyr naýqas jaǵdaıynda tólem alý múmkindigi. Qo­sym­sha saqtandyrýdyń birneshe túri bar. Eger adam jazataıym oqıǵa saldarynan qaıtys bolsa, onyń týys­tary 500 myńnan 1,5 mıllıon teńgege deıin tólem alady. Klıent qosymsha saqtandyrýdy tańdasa, bul soma negizgi tólemge qosylyp beriledi. Adam jazataıym jaǵdaıda birinshi nemese ekinshi toptaǵy múgedektikke ushyrasa, oǵan da kelisimsharttaǵy soma tólenedi. Bul tólem barlyq qujat tapsyrylǵannan keıin 30 kún ishinde aýdarylady. Eger adam syrqattanyp, ýaqytsha jumysqa jaramsyz bolsa, oǵan kún saıyn saqtandyrý somasynyń 0,2% mólsherinde tólenedi. Tólem jetinshi kúnnen bastap esepteledi jáne eń kóbi 60 kúnge deıin jalǵasady. Aýyr dert anyqtalǵan jaǵdaıda kompanııa tolyq saqtandyrý somasyn tóleıdi. Bul tólem dıagnoz qoıylǵannan keıin 15 jumys kúni ishinde beriledi.

– Baǵdarlamaǵa qatysýshylar birneshe artyqshylyqqa ıe bolady. Jınaq merzimi ishinde saqtandyrý qorǵaýy úzdiksiz júredi. Saqtandyrý jarnalaryn tólegen adam jeke tabys salyǵyn esepteý kezinde salyqtyq jeńildikter alady. Polıs táý­ligine 24 saǵat, jylyna 365 kún boıy jáne álemniń kez kelgen jerinde jaramdy. Klıent óz qalaýy boıynsha qosymsha saqtandyrý túrlerin tańdap, olardy túrli kombınasııada biriktire alady. Sondaı-aq polıs boıynsha kepil retinde nesıe alýǵa múmkindik bar. Kompanııanyń paıdasyna qatysý arqyly qosymsha tabys tabýǵa jol ashylady, – deıdi D.Qaırollaqyzy.

Saqtandyrýǵa memleket kepildik beredi

2025 jylǵy 1 qyrkúıekke deıin saqtandyrý kompanııalarynyń taza paı­dasy 188,6 mlrd teńgege jetken. Bul ótken jylmen salystyrǵanda 41%-ǵa kóp. Byltyr bul kórsetkish 133,4 mlrd teńge bolǵan. Bıylǵy jyldyń ózinde 17,2 mln saqtandyrý sharty jasalǵan. О́tken jylmen salystyrǵanda 16,2%-ǵa joǵary. Naryqtaǵy eń belsendi baǵyt ómirdi saqtandyrý bolyp otyr. Bási bıik baǵyttaǵy kelisimsharttar sany bir jylda 107,9%-ǵa artqan. Tipti 8 aıdyń qorytyndysy boıynsha jınalǵan saqtandyrý syıaqylarynyń jalpy kólemi 1,1 trln teńgege jetken. Onyń ishinde erikti jeke saqtandyrý 542,2 mlrd teńgege jetip, 15,2%-ǵa artqan. Al ómirdi saqtandyrý kólemi 19,3%-ǵa ósip, 160,3 mlrd teńgeni quraǵan.

Aıta keterlik jaıt, bıylǵy 30 maý­symnan bastap ómirdi saqtandyrý mem­le­­kettik kepildik júıesine engizildi. Endi ómir­di saqtandyrý túrleri de memleket qor­ǵaýynda bolady. Buǵan deıin ke­pil­dik tek mindetti saqtandyrý men zeı­netaqy annýıtetterine ǵana beriletin. О́mirdi saqtandyrý adamnyń ómirin qor­ǵap qana qoımaı, bolashaqqa aqsha jı­naýǵa múmkindik beredi. Bul zeınetke, bala­nyń oqýyna, úlken satyp alýǵa neme­se kútpegen jaǵdaıǵa daıyn bolýǵa jol ashady.

Tomas Garman men Reımond Forgtyń «Jeke qarajat» kitabyna súıensek, damy­ǵan elderde, mysaly, G7 elderinde, bul – halyqty qorǵaýdyń negizgi bóligi. Onda adamdar tabysynyń bir bóligin óz ómirin saqtandyrýǵa salady. Germanııa, Anglııa jáne Fransııada barlyq saqtandyrý jarnalarynyń 70%-y, Japonııada 80%-y ómirdi saqtandyrýǵa tıesili. Al Qazaqstanda bul kórsetkish nebári 0,15%. Damýshy elderde ortasha deńgeı – 1,7%.

Dese de memleket tarapynan ómirdi saqtandyrý júıesine kepildik berilýi halyqtyń senimine dem berip otyr. Endi adamdar óz bolashaǵyn senimmen jos­parlap, qarjylyq turaqtylyqty erte qalyptastyrýdyń mańyzyn túsine bas­taıdy. Osylaısha, ómirdi saqtandyrý tek shart qana emes, mádenıetke aınalady degen senim bar.