Kollajdy jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Naǵyz tarıh – adamnyń qańqa súıekterinde. Qazirgi biz maldanyp júrgen arhıvtik derekter munyń qasynda túkke turmaıdy. О́ıtkeni olardyń bári sýbektıvtik jolmen jazylǵan. Adamnyń násil-tegindegi genetıkalyq derekter álemniń eshqandaı arhıv qorynda joq. О́ıtkeni ol adamnyń ózinde ǵana saqtaldy. О́lgen soń súıeginde, tirisinde bir tal shashynda, bir tamshy qanynda saqtalady. Ata-babalarymyzdyń kesene-zıratty qurmetteý sebebiniń syry da sodan dep bilemiz.
Aldyńǵy qatarly ǵalymdar qoǵamdyq qubylystardy zertteýde antropologııalyq metodologııany burynnan beri qoldanady. Osy ádisnama boıynsha zertteý nysanasy – adam, onyń taǵdyry, ómiri, tabıǵı ajyramas quqyqtary. Bul ádis ındıvıdtiń (tulǵanyń) úlesine túsken barlyq qasiretti, onyń ishinde adam men azamatqa qatysty saıası qýǵyn-súrgindi obektıvti túrde anyqtaýǵa múmkindik beredi.
2020 jyly 24 qarashada Prezıdent Jarlyǵymen saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi Memlekettik komıssııa qurylyp, tarıhı ádilettilikti qalpyna keltirý, ıaǵnı qýǵyn-súrgin qurbandary men zardap shekkenderdi quqyqtyq, saıası, moraldyq, t.b. turǵydan tolyq aqtaý mindetin alǵa qoıyp, qyrýar jumystardy atqardy. Osy komıssııa elimizde birinshi ret fýndamentaldyq, antropologııalyq ádisnamamen zertteýdi bastady. Bolshevıktik-kommýnıstik bıliktiń árbir qazaqqa (Qazaqstan azamatyna) qandaı tragedııa ákelgenin, tabıǵı ulttyq quqyqtaryn talaı buzǵanyn, uzaq ýaqyt boıy qandaı saıası qýǵyn-súrginge ushyratqanyn keshendi zertteýdi maqsat etip eleýli nátıjege jetti.
2021 jyly 31 mamyrda Saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúnine baılanysty Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev: «Komıssııa solaqaı saıasattan japa shekken qazaqstandyqtarǵa qatysty tarıhı ádildikti qalpyna keltirýge tıis. Bul – memlekettiń ǵana mindeti emes, búkil qoǵamnyń paryzy. Tarıhtan taǵylym alyp, mundaı taýqymet eshqashan qaıtalanbaýy úshin bárin jasaımyz», dep ónegeli joldy aıqyndap berdi.
2020–2023 jyldary Memlekettik komıssııanyń tóraǵasy bolyp Qyrymbek Kósherbaev pen Erlan Qarınniń basshylyǵymen kóp deńgeıli, aýqymdy jumys atqaryldy.
Osy komıssııa, eń aldymen, saıası qýǵyn-súrginge qatysty arhıv derekterge bilikti zertteýshilerdiń qolyn jetkizip, tyń derekterdi ǵylymı zertteý nysanasyna aınaldyra bilgeni bizdi qýantady.
Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý maqsatynda qurylǵan Memlekettik komıssııa materıaldary 72 tomdyq jınaq bolyp shyqty. Memleket komıssııa 300 myńnan asa qurbannyń jáne zardap shekkenniń aqtalýyna negiz jasady. «Egemen Qazaqstan», «Kazahstanskaıa pravda» jáne basqa basylymdar, áleýmettik jeliler Memlekettik komıssııada belsendi jumys istegen ǵalymdar, keńes zamanynda obektıvti zerttelmegen, burmalanǵan ýaqıǵalardy, «tujyrymdardy» jańa ádisnamamen, ǵylymı halyqaralyq standartpen zerdelengenin jazdy. Degenmen áli de zertteletin másele kóp.
Jurtshylyq pen ǵalymdardyń múddesi men nıetiniń arqasynda el Úkimeti memlekettik komıssııanyń qorytyndylaryn, qurbandar men kommýnıstik rejimniń saıasaty men eksperımentterinen zardap shekkenderdiń jańa sanattaryn/kishi sanattaryn odan ári irgeli ǵylymı zertteý úshin 3 jylǵa jobalyq nysanaly qarjy bóldi. Bul – óte mańyzdy. Biraq dál qazir ǵalymdar, joǵary oqý oryndary, ǵylymı mekemeler osy zertteýge qanshalyqty daıyn? Ras, qýǵyn-súrgin qurbandary men zardap shekkenderdi tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııanyń jan-jaqty jumysyn qamtamasyz etý úshin qurylǵan Jobalyq keńseniń zamanaýı ádistemeleri, úlken derekti jáne ǵylymı áleýeti bar.
Zańger-ǵalym Sabyr Qasymov jetekshilik etetin Jobalyq keńse alǵash ret halyqqa qarsy «Qazaqstandaǵy Kishi qazan» baǵdarlamasynyń qabyldaný maqsatyn, sebepterin, kúshpen iske asyrýdyń saldaryn irgeli, keshendi zertteýdi josparlap otyr. Ǵalymdar osy baǵdarlama aıasynda asa eleýli maqsatqa jetý úshin túrli saıası naýqandardy anyqtap, zerttep keledi. Olardyń biri – san myń, mıllıondaǵan otandasymyzdyń taǵdyryna áser etken orasan zor memlekettik naýqan. On myńdaǵan, júz myńdaǵan adamnyń qıylǵan ómiri. Al zardap shegip, qorlyq kórgen, jazyqsyz túrmege qamalyp, azap shekkenderdiń, elden ketýge májbúr bolǵandardyń sany qanshama!
Biz zardap shekkender men qurbandardyń, ashtyqtan qyrylǵandardyń sanyn múmkindiginshe tolyq anyqtaýǵa tıispiz. Ár naýqandy jeke ǵylymı zertteý toptary zertteýge tıis. Muny antropologııa ǵylymy turǵysynan da zertteý asa mańyzdy. Bul qazaq halqynyń bıologııalyq tarıhy úshin qajet.
Bizdińshe, adamı qundylyqty joǵary qoıatyn adal jáne jaýapty ǵalymdar, Jobalyq keńse jumysyna aıanbaı kómektesýi kerek. Bul – ǵylym bolashaǵy. Bolshevıkter men keńestik partııa jalǵandyǵyn, kezindegi jasandy kedergilerdi áshkerelemeı, bizde qoǵamdyq ǵylymdy jańarta almaımyz, ony halyqaralyq deńgeıge kóterýdi kesheýildetemiz.
Biraq memlekettik komıssııa Jobalyq keńsesiniń kúsh-jigeri osyndaı orasan zor jumysty oryndaýǵa jete me? Ǵylym jáne bilim basshylary osy problemany oılaı ma? Álemde «qazaq tragedııasynyń» sebepteri men mán-jaıyn umytý úshin burynǵy kommýnıstik bılik qasaqana japqan arhıvti tolyq zertteı alamyz ba? Osy irgeli jumysqa múddeli ǵalymdardyń erkin ǵylymmen aınalysýyn qalaı yntalandyramyz? Ulttyq tragedııamyzdy irgeli zertteıtin arnaıy ǵylymı zertteý ortalyǵyn nemese ınstıtýtyn ashý jospary oryndala ma?
F.Goloshekın tusyndaǵy (1925–1933 jyldar) bolshevıkterdiń ózi «Qazaqstandaǵy Kishi Qazan» dep ataǵan sumdyq alapat qasiret tolyq, júıeli zerttelýi kerek. Bul – ár qazaq áýletiniń basynan ótken tragedııa. Ony túgendemesek, ulttyq sanamyz óspeıdi. «О́li rıza bolmaı, tiri baıymaıdy» degen qazaq dúnıetanymy osy aqıqatty meńzeıdi.
Meniń anam 1933 jyly asharshylyqtan óldi. Úsh jastan endi asqan balamyn, ólgen sheshemniń keýdesin emip jatqan jerimnen týystarym qutqaryp alyp qalǵan ǵoı. Ákem tamaq izdep Reseıge ketken, ol qaıta oralǵansha sheshem myna azapty jalǵannan solaı ozǵan. О́mirde partııada bolmaǵan adammyn. Partııaǵa qalaı kiremin? Meniń kóbi búginde baqılyq bolyp ketken dostarym: «Oreke, sen endi professor boldyń, doktorsyń, ǵalymsyń, partııaǵa kirmeısiń be?», dep suraıtyn. Men olardan: «Seniń shesheń bar ma?» deımin. Olar: «Bar» deıdi. «Endeshe, sen shesheńdi ashtan óltir, sosyn partııaǵa kir, – deımin olarǵa. – Týǵan anamdy, halqymnyń 3 mln-nan astamyn qasaqana ashtyqpen qyryp tastaǵan júıege qalaı qyzmet etemin?» deımin.
Atalarym ortasha aýqatty adamdar eken. Qorǵan men Túmen, Chelıabi men Troıski salynbaı turǵanda sol jerler jaz jaılaýy, qys qystaýy bolypty. Tobyldyń shebi tartylǵan kezde Reseı úkimeti bizdiń jerdi basyp alyp, atalarymdy óz jerine jolatpaǵan.
О́zimniń qazaq ekenimdi bes jasymda bildim. Reseıdiń ishkeri ólkesinen kelgender qazaqtardy «qyrǵyz» dep aıtatyn. Lenınniń ózi avtonomııa berip turyp, el ataýyn «Qyrǵyz ASSR» dep bekitti. Bizdiń ultty qorlaǵany sondaı, «qazaq» deýge qımady. Aýylymyz – Tobyldyń jaǵasynda, ózennen nebári 200–300 metrdeı jer. Bala kezimizde sýda jaqsy júzdik. Eni 15–20 metr bolatyn ózendi kesip ótýge ábden mashyqtandyq. Júzip shyǵyp, arǵy bettegi qumda jatyp kúnge qyzdyrynyp alatyn edik.
Bir kúni 5–6 bala Tobyldyń Reseı jaǵynda qumda oınap otyr edik, toǵaıdyń arasynan shyǵa kelgen eki jýanjudyryq bizdi ustap alyp «oı, kırgızıonkı» dep, ózenniń ıirimine qaraı laqtyryp jiberdi. Bul tus úlken qaıyqtyń ózin aınaldyra alatyn uly ıirim edi. Aýyldyń úlkenderi aıtyp ta, kórsetip te úıretken, ondaı ıirimge túsken sátte sý betine qaıta shyǵýǵa umtylmaý qajet. Qalqyp ıirim betine shyǵý – ómirińdi táýekel etýmen birdeı. Ondaıda sýdyń túbine deıin súńgip, sodan basqa baǵytqa umtylyp baryp shyqpasa bári beker. Biz sóıttik te, ıirimnen aman qaldyq. 5 jastaǵy balamyn, bir ajaldan qalǵanymdy jáne ultymdy «qyrǵyz» dep burmalap aıtatynyn sonda estidim. Alaıda ata-anam qulaǵyma quıǵan ultym qazaq ekenin ishki jan dúnıemde, sanamda sábı kúnimnen jattalyp edi.
Qorlyqty soǵys kezinde kórdik. Qarnymyz ash, kıimimiz tozǵan, 12–13 jastaǵy bizdi aıamastan qara jumysqa jekti. О́zenniń arǵy betinde derevnıa dıirmenine astyqty tasyp aparyp tartqyzatynbyz. Ol kezde arbaǵa otyrǵyzbaıtyn, arba sońynda jaıaý kele jatyp ta uıyqtaıtynbyz. Keıin ádettenip aldyq. 16–17 saǵat jumys istegende dińkemiz quryp, ál-dármenimiz qalmaıtyn. Sondaı ýaqytty bastan keshtik qoı...
Soǵystan keıin 1947 jyly jeti jyldyq mektepti bitirip, Mendiqaradaǵy pedýchılıshege qabyldandym. Ony 1950 jyly aıaqtap, Almatydaǵy ýnıversıtettiń tarıh fakýltetine tústim. Ony 1955 jyly bitirdim. Bir jyl muǵalim boldym. 1956 jyly Ǵylym akademııasynyń Tarıh, arheologııa jáne etnografııa ınstıtýtyna kishi ǵylymı qyzmetker bolyp kirip, antropologııa baǵytyna daıyndaldym. 1958 jyly ınstıtýt atynan antropologııa boıynsha úsh aı taǵylymdamadan óttim. Sol jyly kúz aıynda Keńes odaǵy akademııasynyń etnografııa ınstıtýtyndaǵy fızıkalyq antropologııa mamandyǵynan aspırantýraǵa bir oryn berilip, oǵan jaqsy baǵamen emtıhan tapsyrdym. Biraq Máskeýdegi ınstıtýt basshylyǵy maǵan: «Qazaqstanda dıssertasııańa qajetti baıyrǵy qazaq súıekteri joq», dep. Bul jaıǵa Almatydaǵy ınstıtýt qarsy boldy. Sol kezde Máskeýde Respýblıkalyq Ǵylym akademııasy prezıdentteriniń jınalysy ótip, akademık Q.Sátbaev soǵan kelgen eken. Endi Máskeý qonaqúıinde Qazaq ǵylym akademııasynyń prezıdentine ótinish aıtýyma týra keldi. Qanekeń qabyldady. Barlyq mán-jaıdy aıttym. Sodan keıin ol: «Sen ekspedısııaǵa daıyndala ber. 3–4 kúnde beremiz», dep Prezıdentten habar keldi. Ol maǵan 12 myń rýbldi 3 aıǵa bólgen. Ol kezde bul aqsha 4 «moskvıchtiń» quny edi. Sóıtip, Q.Sátbaevtyń arqasynda Qazaqstanda alǵash ret antropologııa ǵylymyna jol ashylyp, qazaq halqynyń 5 myń jyldyq bıologııalyq tarıhyna jazylýyna jol ashyldy...
Men qazaq súıekterin 1933 jyly ashtan ólgenderdiń ıesiz qoıǵan molalarynan bastadym. 1958 jyly ótkenniń súıegin jınaýǵa Semeı oblysynyń Shubartaý aýdanynan kiristim. О́ıtkeni bul ólkede ashtyq jyldary ıesiz kómilgen adam kóp eken. Kelesi kezekte ataqty Qoıandy jármeńkesi ótken Qarasor kólin aınaldyra súıek jınadyq. Bular da ashtan ólgender eken. Osylaı 300 adamnyń súıegi jınaldy.
«Qazaqstandaǵy Kishi qazan» qasireti qurbandarynyń sanyn dál anyqtaý mańyzdy. Biz áli kúnge deıin 1930–1933 jyldary ashtyq qurbandarynyń sanyn árqıly jazyp júrmiz. Bul – ǵylym úshin uıat jaǵdaı.
Jalpy, tarıh ǵylymy matematıka sııaqty naqtylyqty súıedi. Ánsheıin dolbar, boljam degen dúnıe oǵan jat. Sondyqtan da «Qazaqstandaǵy Kishi qazan» tragedııasy júıeli, irgeli zerttelýge tıis.
Kommýnıstik totalıtarlyq rejim kezinde bundaı qasiret odaqtas respýblıkalar ishinde tek Ýkraınada boldy. Al álem deńgeıinde mundaı oqıǵalar kezdesti. О́sken-óngen elder sondaı tragedııany jan-jaqty zettep, qorytyndy shyǵardy. Bul búgingilerdiń shamyna tımeýi kerek. Tarıh aldynda ár býyn ózine jaýap beredi.
Ashtan ólgenderdiń kómilgen jerlerine belgi qoıý qajet. Tarıhymyzdaǵy árbir tragedııany eske alatyn eskertkish kerek. Bul keler urpaqty oılanýǵa, tolǵanýǵa tárbıeleıdi. Eń bolmasa, júrgen jerleriniń tarıhyn bilip júredi, esinde qalady.
Kommýnıstik bılik adamdy ǵana emes, ǵylymdy da qýdalady. Antropologııa ǵylymynyń baǵy janbady. Maǵan eń kóp kómek kórsetip, ǵylymı keńes bergen reseılik antropolog ǵalymdar – Georgıı Debes, Iаkov Rogınskıı, Vıktor Býnak. Jaryqtyqtar ómir boıy qýǵyn-súrginnen kóz ashpady, túrmeniń de dámin tatty.
Totalıtarlyq júıeniń zardaptaryn zertteýge tarıhshylarmen qatar ǵylymı sosıolog, mádenıettanýshy, psıholog, antropolog, fılosof, zańger ǵalymdar da belsendi qatysýǵa tıis. О́kinishke qaraı, elimizdiń joǵary oqý oryndarynda antropologııaǵa qatysty dáris oqytylmaıdy. Ǵylym úshin bul – úlken kemistik. San ret aıtylyp, san ret jazylsa da jaýaptylar buǵan qulyqsyzdyq tanytyp otyr.
1920–1950 jyldary qasiret, sonyń ishinde «Qazaqstandaǵy Kishi qazan» zulmatyn tolyqqandy, júıeli zerttelgende ǵana tarıhı sana tazaryp, ulttyq sana ósedi. Sol arqyly biz ótkennen sabaq alyp, demokratııalyq qoǵamdy damytamyz. Bul – halyqtyń quqy men múddesin bildiretin jáne oryndaıtyn memlekettiń basty sharty. Muny júzege asyrýǵa ádiletti Qazaqstanda múmkindik tolyǵymen bar dep senemin.
Orazaq SMAǴULOV,
antropolog, UǴA akademıgi
