Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Bir qyzyǵy, Ahmet Maldybaevty tutqyndaǵan qujattarda týǵan jerin Tobyl gýbernııasy Ishım ýezi Lıahov derevnıasy dep kórsetipti. Demek, atamekeni biz aıtqan Taýaǵash aýyly bolǵanymen, ol kisiniń ákesi sol jaqqa da baryp qaıtqan sııaqty. Kezinde Soltústik Qazaqstannyń biraz jeri Tobyl gýbernııasyna qaraǵan, biraq keıin ol jaq Reseı Federasııasyna berilip ketken. Ahmettiń qaıda oqyǵany, ne bitirgeni belgisiz. Alaıda aǵaıyndarynyń orta dáýletti, pysyq, qoldary uzyn bolǵany belgili. Aralarynan qajylyq paryzyn ótegen jandar da shyqqan.
Ahmettiń ózi keńes áskeriniń ofıseri, aǵa polıtrýk bolǵan. Bul shen qazirgi áskerı ataqqa aýdarǵanda kapıtan dárejesine teń. Qýǵyn-súrginge ushyrar aldynda ol Ortalyq Azııa áskerı okrýginiń Aıagóz qalasyndaǵy aýdanaralyq áskerı komıssary qyzmetin atqarǵan. Tarıhshy Qaıdar Aldajumanovtyń jazýyna qaraǵanda, partııa kele jatqan Dúnıejúzilik soǵys qarsańynda áskerılerdi jappaı qýǵyn-súrginge ushyratý saıasatyn ustaǵan. «Soǵysqa deıin Keńes Qarýly Kúshteriniń qatarynda ártúrli deńgeıde qyzmet atqarǵan Seıtqalı Beısembaev (Ońtústik Qazaqstan oblystyq áskerı komıssary), Ahmet Maldybaev (Aıakóz aýdandyq áskerı komıssary), Ramazan Qurmanǵalıev, Shámil Qarataev (1937 jyly Orynborda áskerı qyzmette), Ahmet Maılybaev (Qazaq ulttyq atty áskerı polkiniń komıssary) jáne taǵy basqalary repressııaǵa ushyrady. Árıne, bularǵa M.Týhachevskıı, I.Ýborevıch, I.Iаkır jáne basqalaryna taǵylǵan aıyp qaıtalanǵan joq. Sebebi masshtaby sáıkes kelmeıtin edi, biraq qalaı bolǵanda da solarǵa uqsas etip, Qazaqstanda da «áskerıler isin» daıarlaý qajet boldy», dep jazady ǵalym (Abai.kz, 16.06.2010 jyl).
Ahmet Maldybaev elge kelgende jerlesteri bir jasap qalady eken. Kórkem boıly túr tulǵasy men boıyna quıyp qoıǵandaı jarasqan áskerı kıimi talaı jastyń júregine shoq tastap, sondaı bolmaqty armandaıtyn kórinedi. Ol eliniń oqımyn degen talaı balasyna qolushyn berip, ózimen alyp ketip, oqýǵa túsirgen. Talapty jastardy qalalyq jerlerge jumysqa turǵyzyp, kómek qylǵan. «Jaqsyny bir japyraq etten qysady» degendeı, Ahmet pen Sara apamyzdyń óz kindiginen bala bolmaı, aǵasy Seıtenniń Aqjol degen balasyn úsh jasynan baýyryna basady. Osy Aqjol aǵamyz ómiriniń sońyna deıin Taýaǵash aýylynda turyp keldi. Qaıdan úırengenin kim bilsin, ol aýyldyń sheber elektrıgi boldy. Qyrmanda, aýylda, mal qoralarynda jaryq bolmaı qalsa, bári osy aǵamyzdy izdep júretin edi. Basy-boıyn túzý ustaǵan, minezi salmaqty, at jaqty, kórkem tulǵaly adam edi aǵamyz.
Ahmet Maldybaevtyń qalaı ustalǵanyn osy aǵamyz bizge áńgimelep bergen: «Ákemdi 1938 jyldyń qańtar aıynda meniń 11 jasymda tutqyndady. 1937 jyldyń aıaǵynda oǵan kezekti áskerı shen bergen edi, áldebir sebeppen sol buıryq ózgertilip, juldyzdy qaıta aldy». Bul «batalon komıssary» degen ataq, qazirgi áskerdiń maıor ataǵymen birdeı. Ol kezdegi qazaq azamaty úshin úlken shen bolyp esepteledi. Aqjol aǵamyzdy ári qaraı tyńdaıyq: «Ákem sonyń sebebin bilmek bolyp Almatyǵa barǵanda tutqyndaǵan. Úıimizge úsh «nkvdshy» kelip, astan-kesten qylyp, tintti. Sheshemniń: «Joldasymnyń jazyǵy qandaı, nege qamap qoıdy?», degen sózderine eshkim jaýap bermedi. Ákemniń kóp qaǵazyn, barlyq qujatyn ózderimen birge alyp ketti. Sheshem zyr júgirip, ákem jaıynan bir derek bilmek bolyp biraz adamnyń aldyna barǵan eken, odan eshqandaı nátıje bolmady. Keshe ǵana dos-jaran bolyp júrgen keıbireýler sheshemnen teris aınalypty. Basqa amalymyz bolmaǵan soń, ákemniń qasynda bolaıyq degen oımen Almatyǵa kóship bardyq. Munda da biz eshkimnen ákem týraly esh derek ala almadyq».
Sara apaı sol kezdiń kóziqaraqty, bilimdi adamy bolǵan eken. Ol biraz jerge aryz-shaǵym jazyp, óziniń erin aqtaýǵa tyrysady. Biraq ol kezde eshqandaı shyndyqqa jetý múmkin emes edi. Bir tanys adamdar sony eskertip, tynysh bolýdy, tipti Almatydan bir jaqqa ketýge de keńes beredi. Basynda bul aqyldy almaǵan Sara apamyz artynan munyń durys ekenine kózi jetip, tórkin jurtyna kóshýdi oılap júrgen bir kúni onyń ózin ustap, segiz jylǵa sottap jiberedi. On bir jasar Aqjol Almatynyń kóshesinde qańǵyryp qala jazdaıdy. Tek KIJ-de oqıtyn Qabdolla degen aǵasy: «Men aǵasy edim, ózim asyraımyn», dep qolhat berip, balalar úıine jiberýden alyp qalady. Al jaz shyqqanda aýyldaǵy óz ákesi Seıten kelip alyp ketedi. Al Ahmetten sol ketkennen esh habar bolmaıdy, 1941 jyly Seıtenniń ózin sottap jiberedi. Ol kisi Kemerov oblysyndaǵy Marıısk degen qaladaǵy lagerde otyrady.
Maldybaevtar otbasy shaǵyn aýylǵa es, ozyq áýlet sanalǵan. Bul qurmet negizinen Ahmettiń iri qyzmette bolyp, ini-qaryndastaryn da oqytyp, qyzmetke turǵyzyp júrgen qamqorlyǵyna baılanysty sekildi. Mysaly, Shaqyma degen inisin ol alyp ketip, ózi qyzmet atqaratyn Aıagóz qalasynda qarjy bólimine qyzmetke turǵyzǵan eken. Soǵan oraı «Maldybaı tuqymy» degen tirkes te halyqtyń aýzynda jıi aıtylatyn. Sol Shaqyma qaıtys bolǵanda, aýylymyzdan shyqqan jýrnalıst, óleńge de talasy bar talant Esilbaı Qazybekov úlken aǵalary Qońqabaıǵa kóńil aıtqanda bylaı depti:
«Ýa, Qońqa, bir kezderde tolyp ediń,
«Tuqymy Maldybaıdyń» bolyp ediń.
Ataǵyń arqyraǵan syrtqa shyǵyp,
Baq-dáýlet basqa kelip qonyp ediń.
Kem-ketik bolǵan emes mal men baqta,
Sánimen júrip jattyń yntymaqta.
Bul kúnde kóp keselder kezdesip tur,
Bel búgilip, betke ájim túsken shaqta».
Keıin aqtalý týraly qaǵazyn alǵanda Ahmet Maldybaevty RKFSR qylmystyq kodeksiniń 58, t. 2, 58, t. 8, 58, t. 11-baptarymen sottaǵany belgili boldy. Mundaǵy 58-2-baby – bılikti basyp alý úshin qarýly kóterilis jasaý; Munyń jazasy – atý jáne «halyq jaýy» dep jarııalap, odaqtyq respýblıkanyń azamattyǵynan shyǵarý. 58-8-bap – keńes ókimetiniń ókilderine nemese jumysshy jáne sharýa uıymdary ókilderine qarsy terrorıstik aktiler jasaý. Jazasy 58-2-bappen birdeı. 58-11-bap – osy bapta kórsetilgen qylmystardy uıymdastyrý, daıyndaý nemese qatysý, jasaý joǵarydaǵy bapta qarastyrylǵan jazany alady delingen.
Áskerı qyzmette júrgen qazaq azamatynyń mundaı qylmystar jasaýy múmkin emes ekeni belgili. Alaıda jazyqsyz jandy jazalaý, atý úshin osyndaı naqaqtan-naqaq qylmys tańylǵan. Sóıtip, KSRO Joǵarǵy soty áskerı kollegııasy kóshpeli sessııasynyń sheshimimen Ahmet Maldybaevqa atý jazasy berilgen. Áskerılerdi «úshtik» emes, kollegııa sottaıdy eken.
1957 jyly ol tolyq aqtalady. Al 1961 jyldyń 1 qańtarynan bastap Qylmystyq kodeksten 1926 jyly qabyldanǵan osy baptardyń báriniń kúshi joıyldy dep jarııalanady.
Aqjol Maldybaev aǵamyz ákesiniń aqtalǵanyn bylaı estigen eken: «Bir kúni úıde otyrsam, sýmań etip eki orys ofıseri kirip keldi. Amandasqan soń, basqa sóz aıtpaı, ákeń Ahmet Maldybaevtyń jumysymen júrmiz dedi úlken shendisi. Sosyn aqtalǵandyǵy týraly qaǵazdy ustatty. Odan ári ne bolyp ketkenin bilmeımin, kózim qaraýytyp, basym aınaldy, ofıser meni túrtkilep birdeńe dep jatty», deıdi Aqjol aǵamyz.
Qanshama jyl «halyq jaýynyń balasy» degen kemsitýler, qýǵyn-súrgin, qorlyq-zorlyq, týǵan ákesi Seıtenniń jáne basqa týystardyń aıdalyp ketip, joq bolǵany, únemi jazyqsyz qorsyný – bári-bári beker ekeni, ákesiniń jazyqsyz, esh kinásiz japa shekkeni adamnyń qanyn basyna shaptyrǵan bolýy kerek. Kórshiles aǵaıyny Jaǵypar degen kisi Aqjol aǵamyz eki ofıserdi tildep, boqtap, úıdi aınaldyra qýǵanyn aıtqan edi. Sonda analar: «Bizdiń jazyǵymyz joq qoı, biz emes qoı sottaǵan», dep qarsylyq bildirmeı qasha beripti.
Artynan poshtamen «ákeńizdiń eki aılyq jalaqysy» dep ókimetten 4600 som aqsha kelipti. Bul Hrýshevtiń aqsha reformasynyń aldynda edi, demek reformadan keıingi onyń kúshi – 460 som ǵana. Bul 20 jylǵa jýyq ýaqyt kórgen qorlyqtyń, kemsitýdiń, zorlyqtyń ótemi bola alar ma? Biraq keńes ókimeti sony jetkilikti dep sheshken eken.
Jazyqsyz japa shekken Ahmet Maldybaevtyń esimi múlde atalmaı qalǵan. Onyń jarqyn ómiri jadymyzda bolyp, jas urpaqqa úlgi bolýy úshin aýdan ortalyǵy Iаvlenka aýylyndaǵy bir kósheniń atyn berse, quba-qup bolar edi. Al týǵan aýyly Taýaǵash mektebinde ony eske alý úshin arnaýly kún belgilep, jyl saıyn bir óner nemese sport is-sharasyn turaqty túrde ótkizip tursa, jas urpaq ony ózine úlgi eter edi. Ol týǵan eline qyzmet etip, qazaq azamattarynyń arasynda alǵashqylardyń biri bolyp ofıser ataǵyna qol jetkizgen ozyq azamattarymyzdyń biri ǵoı. Naǵyz jalyndap turǵan shaǵynda stalındik qýǵyn-súrgin saldarynan jazyqsyz qurban boldy. Ádilettiń orny osyndaı istermen tolyǵar edi.
Soltústik Qazaqstan oblysy
