– Elimizdegi geologııalyq kartalardyń qazirgi jaǵdaıy qandaı?
– Qazirgi kartalardyń kópshiligi eski. Ásirese Shyǵys Qazaqstan, Qaraǵandy, Jambyl jáne Túrkistan óńirlerinde, sonymen birge Ortalyq pen Ońtústik aımaqtardaǵy keıbir aýdandarda jaǵdaı kúrdeli. Bul jerlerde 1960 jyldar men 1980 jyldary jasalǵan túsirilimder áli kúnge deıin qoldanylyp keledi. Sol sebepti, derekterdiń dáldigi tómen. Sırek elementter men krıtıkalyq metaldar, tereńdegi kómirsýtek qurylymdary, gıdrogeologııalyq jáne ınjenerlik zertteýler boıynsha málimet jetispeıdi.Buǵan birneshe faktor áser etti. 1990 jyldardan keıin geologııalyq zertteýlerdiń qarqyny báseńdedi. Arhıvtegi materıaldar tolyq sıfrlanǵan joq. Zamanaýı ádister paıdalanyla qoıǵan joq, mysaly úsh ólshemdi seısmıkalyq zertteý, aerogeofızıkalyq túsirilim, spýtnıktik spektroskopııa sııaqty quraldar keń qoldanysqa enbedi. Sonymen birge, qarjylyq jáne quqyqtyq shekteýler boldy. Memlekettik baǵdarlamalar tolyq kólemdi kartografııany qamtyǵan joq. Ár vedomstvo derekterdi ózinde saqtap, bir ortalyqqa biriktirilmedi.
– Qaı óńirlerdi jýyq arada jańartý qajet?
– Ortalyq Qazaqstanda, ıaǵnı, Qaraǵandy jáne Ulytaý aımaqtarynda temir, marganes, hrom, altyn jáne sırek metaldar kóp shoǵyrlanǵan. Sol jerde tolyq jańartý qajet. Batys aımaqtarda kómirsýtek qory boıynsha zertteýlerdi ózektendirý kerek. Ońtústik óńirler, ıaǵnı, Jambyl men Túrkistan oblystary fosforıt, barıt jáne ýran boıynsha tereń zertteýdi talap etedi. Shyǵys Qazaqstanda sırek jáne tústi metaldarǵa qatysty aqparatty jańartý qajet.
– Kez kelgen memlekettiń ulttyq geologııalyq qyzmetinde strategııalyq baǵyt bolady. Bizde 3 baǵyt bar deıdi.
– Biz negizgi úsh baǵytty anyqtap otyrmyz. Birinshisi – geologııalyq aqparatty tolyq jınaý. Ekinshisi – derekterdi saqtaý jáne olardy udaıy jańartý. Úshinshisi – barlyq aqparatty sıfrlyq formatqa kóshirý. Biz derekterdi mashına oqı alatyn túrde qurylymdap, biryńǵaı bazaǵa engizemiz. Jer qoınaýyn paıdalanýǵa arnalǵan biryńǵaı platformany jetildiremiz. Geologııalyq úderisterdi baqylaý júıesi de damıdy.Keıingi 80 jylda 5 mıllıonnan astam bastapqy materıal jınaldy. Qazirgi kezde onyń 3 mıllıon 800 myń danasy sıfrlanǵan. Bul – jalpy kólemniń 83 paıyzy. 2025 jyldyń sońyna qaraı bul kórsetkish 97,5 paıyzǵa jetedi dep josparlanyp otyr. 2026 jyldyń sońynda arhıv tolyq sıfrlanady.
– Jasandy ıntellekt pen úlken derekter bazasy qalaı qoldanylady?
– Biz ártúrli tarıhı materıaldardy taný úshin mátindi avtomatty oqytý jáne mashınalyq kórý tehnologııalaryn qoldanamyz. Derekterdi óńdeý birneshe kezeńmen júredi. 2026 jylǵa deıin búkil arhıvtiń 10 paıyzy, 2027 jylǵa deıin 50 paıyzy, 2028 jylǵa deıin 100 paıyzy sıfrlanyp bitedi. Osy derekter negizinde úlken málimetter bazasy jasalady. Geologtardyń jasandy ıntellekt pen málimet taldaý tehnologııalaryn meńgerý múmkindigi artady. Keleshekte geologııalyq aqparatty izdeý jáne túsindirý úshin arnaıy aqyldy kómekshi ázirlenedi.Biryńǵaı memlekettik kadastr men sıfrlyq karta da jandana túsedi. Kadastrda 3 blok bolady. Birinshisi – barlyq paıdaly qazbalar boıynsha memlekettik esep. Ekinshisi – tehnogendik mıneraldyq túzilimder. Úshinshisi – kelisimsharttarǵa qatysty málimet. Joba 2026 jyly iske qosylady. Qazir biryńǵaı platformada ınteraktıvti karta bar. Ol málimetterdiń ózara sáıkestigin, durystyǵyn jáne qoljetimdiligin qamtamasyz etedi.
– Eski kartalardyń qandaı qaýpi bar?
– Ekonomıkalyq turǵydan qarasaq ınvestısııa tıimsiz jumsalady. Barlaý jumystary qymbatqa túsedi. Memleket kirisi azaıady. Ekologııa jaǵynan jer qoınaýyn durys baǵalamaý ekojúıege zııan keltirýi múmkin. Jer asty sýlaryna qaýip týady. Áleýmettik turǵydan jergilikti halyq senbeıdi, jobalardyń sátsizdigi narazylyqqa sebep bolady. Keıbir memlekettik organdar aqparatty tolyq bermeı otyr. Bul ınvestısııalyq tartymdylyqty tómendetedi.
– Jańartý qalaı júzege asady?
– Biz spýtnıktik baqylaý, úsh jáne tórt ólshemdi seısmıkalyq zertteý, jańa geohımııalyq zerthanalar jáne biryńǵaı sıfrlyq platforma qoldanamyz. Bul barlyq málimetti bir jerge jınap, perspektıvaly aımaqtardy boljaýǵa kómektesedi. 2026 jyly jańa zerthanalyq keshen salynady. Ol memlekettik baǵdarlamalardy qoldap, jeke kompanııalarǵa da qyzmet kórsetedi. Bul salanyń ashyqtyǵyn arttyrady. Jańartý eki kezeńmen júredi. 2026 jyly sıfrlyq standarttar daıyndalady. Arnaıy etalon bazasy qurylady. 2027 jyldan 2030 jylǵa deıin pılottyq aımaqtardan bastap búkil el boıynsha kartalar jańartylady.
– Raqmet!
