Jazýdan qajymaǵan janary ıesine sál septigin tıgizbek kúıde jypylyqtaı qaıshylanǵan. Qaıransyz múlde. Kireýkelene álsirep, jumyla beredi. Jan dilgirligimen tireý qoıylsa da kóngisi joq, qorǵasyn quıǵandaı ezip barady: «... she-she-ń kel- kel-mee-di me?..». Edigege qarashyǵy azaıyp, alarǵan kózin burdy. «Qazir keledi» dep dámelendirdi uly cheh elinde em-dom alyp jatqan qosaǵyn eleńdep kútken ákesine járdemi tıerlik qısynsyz sózin amalsyz qystyryp.
Muhańnyń janary álde sharasyzdyqtan ba, álde jaratylysy ǵajap Baqytjamal zaıybymen tátti bir qaýyshýdy ańsaǵannan ba, tosyn serpildi de, jaılap jumyla berdi... Jumylǵanymen, jan-júreginiń, júıke-julynynyń tinderi áli julqyna jybyrlaǵan kúıi dáýirlep jatqan edi... Oılary osharylmaı, opyndyrmaı, ońqaıynan ońǵarylǵandaı ma?
Qazaqtyń qaıtalanbas eren tulǵasy ne aıtqaly jatyr eken, nendeı oıdyń qursaýyna maltyqty eken? Múmkin, óziniń kúni buryn jazyp ketken sońǵy sózderin shıyrlaı qaıtalap, shamyrqaný ústinde me? «Ýa, jańa óspirim urpaǵym! Alash urany bárinen de joǵary! Týǵan halqyńnyń ulttyq múddesi bárinen de bıik! Keýdelerińdi kóterińki ustańdar. Babalardyń bar muratyn berik tutyńdar. Baıyrǵy meken, baıtaq qonysty saqtańdar. Yntymaq, meıirden aıyrylmańdar. Arýaqtyń amanaty umytylmasyn. Sonda máńgilik saltanatqa jetesińder!» degenin aqyrǵy júrek áldıimen emeýrindep jalǵastyrdy ma eken? Álde «osynshama uzaq ósıet aıtýǵa múmkindik tappasam, eki-aq aýyz sóz» dep ózi jazǵandaı, sońǵy demin jıyp: «Qaıran Qazaq! Ejelgi erligińdi tap! Qasıetińdi qalpyna keltir», dep qumarynan shyǵyp pa? Taǵy da ózi meńzegendeı: «Aqyrǵy, tásilim sátte oǵan da dármenim jetpeı qalsa, mine, aldyn ala aıtyp qoıdy dep esepteńiz» dep ósıettegenindeı: «O, Táńirim! Qazaq elin qoldaı gór!..», degen jalbyrynyshyn aqyrǵy demimen shyǵarǵaly saılanyp pa, biri kem dúnıe-aı!
Osyndaı bıik ustyndy, júrekjardy asqaq sózder yssy kókiregi sýyna bastaǵan sátte janymen qabattasa beıkúná boztorǵaıdaı Ámirıkán aspanyna pyr-pyr etip kónbistikpen kóterilip, myna jat kók júzinen medet tappaı zyrqyraı zýlap, týǵan jeriniń zeńgirine alasura, yshqyna qanat sermegendeı edi...
Uly júrek kenet máńgilik damyldady! Týǵan jerinen týý alysta... Er júrekti Edige jedel esin jıyp: «Arystan ákem pánıden baqıǵa attanyp ketti, AQSh-tyń Merılend shtatyndaǵy úıinde, bala-shaǵasynyń ortasynda, 2025 jylǵy qańtardyń 9-y, jergilikti ýaqyt boıynsha saǵat 19:55-te (Qazaqstan ýaqyty boıynsha qańtardyń 10-y, saǵat tańǵy 05:55)», dep jer-jahanǵa shuǵyl habar taratty da, áke amanatyn oryndaýǵa jan-dármenimen kirisip ketip edi. Janazasy Vashıngton mańyndaǵy eń iri meshit – túrikterdiń Dıanet (Diyanet) ortalyǵyna tıesili Alla úıinde shyǵaryldy.
Bul – qazaq elin lezde qaryp ótken qaraly habar muńdas júrekterge sharpylyp, «syrtta qalǵany qalaı?» degizerlik qımastyq qaıǵy ýilimen keńistiktiń uńǵyl-shuńǵylyn adaqtaı jeldeı esken. Bılik te taza beıilmen arýaq rýhyn qasterleı, múrdeni oraltpaq nıetpen otbasyna júgingenmen dáneńe ónbedi. О́sıetten attap ótpeıdi eken... Ystyq uıasy Jazýshylar odaǵy da osy sebepti jedel saılap qoıǵan charterlik ushaq reısin ysyryp tastady. Amal neshik? Taǵdyrdyń jazýy osylaı.
Mundaı jantásilim shaqtaǵy endi artyq-aýys sózdiń jónsiz ekenin ekiniń biri uǵyndy. Topyraǵy sýyǵan soń da kóldeneń sypsyń sińisti bolmaıtynyn sezingen. Osy túsinistikke, shúkir!
Týǵan eline ókpe-nazsyz ketti Muhań! Ras, jeke-dara beıpil aýyz sózýarlarǵa bola tonyn otqa tastamaǵan aqyldy adam ǵoı. Júıkesine ádeıi shı júgirtkenimen, tutastaı elinen tıtteı de jerinbegen. Shet jerde: cheh elinde, Qurama shtattarda qalamyn qaırap, tyńnan túren sala tintkilep, romandar sıklin týdyrdy. Alańsyz, armansyz sóz kesteledi. Qaq-soqty qulaǵynan asyryp, ádildik álemine boılap endi. Syrtta júrgen 19 jylynyń jemisti túıini bolǵan 25 tomyn sıpalap qoshtasqan Muhańdy shyn baqytty klassık demeýge eshkimniń dáti jetpes, sirá!
Muhań ómiriniń eń keneýli de keń tynysty, qyzyqqa, syılastyqqa toly kezeńderiniń úkili tustary ámanda jaqsy-jaısańdarmen janasyp júrgendigimen áspettelse kerek. Ondaı káýsarly sáttiń bastaýynda, árıne, sonaý bir Alash arystarynyń qısapsyz qyspaqqa túsken zobalańdy jyldarynda Mirjaqyp Dýlatulynyń Muhań ata-babasynyń shańyraǵyna soqqandaǵy soqpaǵynan dáripteletini anyq-aý! Munyń aldynda osy qutty uıada uly Abaı tústene jatyp, óziniń atyshýly «Jaz» óleńin jazǵany tarıhqa taǵy málim. Qadirmendi qonaqtarymen ilese kelgen qut-bereke, abyroı-násip, yrys-tabys bertingi býyn Muhańnyń óz bastaýyna qonǵan Qydyrdaı búkil ómirlik jolyn jaınatyp jibergeni eshkimge qupııa emesi aıan ǵoı.
– Gúlnár apa!– dep sańq etken Muhtar inisiniń daýysyna jalt etip, nazar aýdarǵan toqsan jasyn toılap otyrǵan keıýana osy tektes tarıh syryna qanyqqany sonshalyq, ishteı egilip, syrttaı qulpyryp bir dáýrendep qalǵan-tyn.
Gúlnár Mirjaqypqyzynyń qasynda Qanyshtyń (Sátbaev) qyzy Qanısa otyr edi, ol da Muhtar sózine tebirene túsip, kúbir ete qaldy: «Bizdiń ákelerimizdiń altyn tuıaǵyndaı ǵoı, bul Muhtar!». Bul pikirge Gúlnár apa tipten masaıraı qýanyp: «Dóp aıttyń!» dep, dara tulǵaly inisine toımaı qarady.
Sol 2005 jylǵy toıda Muhańnyń Gúlnár apamyzǵa óziniń 13 tomdyq shyǵarmalar jınaǵyn tartý etkeniniń kýási bolǵan edik. «Jan apa, bular áli eki eselenýge tıis!» dep, sulý murtyn shıyrlaı sıpap, apasyna mańdaıyn yqylastana ıisketken.
Gúlnár apasynyń sol jolǵy batasy qabyl bolyp, Muhań tyń tynyspen, býyrqanǵan shabytpen, eresen erlikpen óndirte jazyp edi-aý! Ýádesinde turyp, tól shyǵarmalar jınaǵynyń sanyn 26-ǵa (keıingi ózi kórip úlgermegen bir tomyn qosqanda) jetkizgen edi. Netken ertegige uqsas eńbek deseńizshi! О́zek sýyrar óristi dúnıelerin bylaı qoıǵanda «Shyńǵys hannyń» tórt kitaby, «Altyn orda» tarıhı romany tolymdy pishinmen tolǵatyldy, oqyrmandaryna keremet ásermen kádelendi.
Ana bir jyldary shette júrip, eldegi Kópbeıittegi (burynǵy Semeı oblysy Shubartaý aýdany Baıqoshqar aýyly; qazirgi Abaı oblysy Aıagóz aýdany) ata-baba basyna zııarat etip ketkeni bar edi Muhańnyń. Munda onyń arǵy atasy Qurymbaı, bergi atasy Maǵaýııa jáne jastaıynan baýyryna basyp tárbıelep ósirgen aıaýly ájesi Orynbasar máńgilik tynystap jatqan. Arýaqtarǵa Quran baǵyshtaǵan. Asyl jandarynyń qabirlerin meıirimmen sıpalap, qas qaǵymda qanshama ulaǵat sózderin esine alyp, sol keshegideı kórkem kúnderiniń peıishine oısha oralyp edi-aý! Asyǵys attanyp, qıyr shette qalam qaıratyna qaıyra kenelgen-tin.
...Sol zırat basynda endi, mine, Muhańnyń uly, kúlli shyǵarmalarynyń túsinigin tizgen Edige tur edi, etbaýyr jaqyndarymen. Ákesiniń o dúnıelik bolǵanyn arýaqtarǵa estirtkendeı, ishteı duǵa qaıyryp, kópshiliktiń maquldaýymen muhıt asyp kelgendegi basty paryzyn ári áke amanatyn oryndaýǵa kiristi. Shymyr oralǵan aq shúberektiń túbin qaǵyp, bir ýys topyraqty alaqan ýysyna shókimdep, sol sátte diril qaqqan qolyn ázer bekemdegen kúıi shógińki kóne qabirdiń ekeýine, «e-e, asyl ájem-aı» dep úshinshisiniń de «nesibesin» umytpaı, saýsaqtarymen sál úńgigen oıyqshalarǵa dán sepkendeı ańsarlyqpen silke shertip, qondyrdy. Aıalaı sıpalap báriniń de betterin tegistedi. Edigeniń kóńili buzylyp, janaryna jas irkilip: «Arystarym-aý, Muhtar uldaryńnyń qabiriniń topyraǵyn da jastana jatyńdarshy!», dep kúńirene kúbirlegeni mańaı bitkenge jańǵyryǵa estilgendeı edi.
Vashıngtonnan 12 shaqyrym jerdegi Parklon (Parklawn Cemetery) zıraty. Uly jazýshynyń basy áli kóterile qoımaǵan. Uıysqan kók shóptesinnen topyraq úıindisi de baıqalmaıdy, tep-tegis. Tek Muhańnyń sýreti men qysqasha túsinik jazylǵan temir taqtaıshany eki shybyq sıraǵy ustap tur. Basy kóterilgenge deıin ataqonystaǵy babalar beıtinen ákelingen topyraqty ákesiniń qabirine qospaq bolǵan Edige sál bógelip, tolqı júreksinip, qolyndaǵy shúberektiń túıinin jazdy da, ustata bergen oıynshyqtaı kúrekshemen kók shóptiń qyrtysyn jyrtyp, shuqyrsha jasap, topyraq saldy da áli semip úlgermegen boz jýsannyń birer talyn qosyp, qopsyǵan jerdi alaqanymen nyǵyzdap japty. «Týǵan jerińniń, ata-babalaryńnyń topyraǵyn máńgi-baqı jastanyp jat, áke, jýsanyn ıiskep jat, jan kóke!» degen Edige bosaǵan kóńilin sátte bekitip ala qoıdy.
Búginde Sılver Sprıń – Kúmis bulaqtaǵy (Silver Sprinq) Muhańnyń úıin «Muhtar Maǵaýın Qazaq ulttyq mádenı-aǵartý ortalyǵyna» aınaldyrý isi erekshe qulshynyspen qolǵa alynǵan. Al keleshekte Maǵaýın murajaı-úıi sonyń quramdas bir bóligine aınalmaq.
Tas túsken jerine aýyr... Muhań qazasyna qabyrǵasy qaıysqan Baqytjamaldaı asyl jar zarly joqtaýyn tııa almaı júrgende Maǵjan balasynan ǵaıyptan aıyrylyp jáne taǵdyrdyń ezgisine túsip edi. «Jan anam, qalǵandaryńnyń tileýin tileı tús, Siz aman bolyńyz!» dep óbektegen Altyn kelini jubaıy Edigemen asty-ústine túsip júr! Muhtardaı atanyń yqylasyna bólengen ıbaly kelinniń meıiriminen tógilgen parasatty da muratty sózder kári júrekke ómirdi baǵalatyp, alǵa jeteleıdi...
Muhań bárin aıtyp ketipti ǵoı. Sonyń bir qadaý túıini jarynyń jadynda qattalǵan: «Álemdegi eń sulý – qazaq áıeli: meniń jarym, meniń anam, meniń qyzym. Qazaqty qazaq qylǵan osy áıel bolatyn. Sulý ǵana emes, symbatty, minezdi, aqyldy, adal jar, abzal ana, aǵaıynǵa qamqor, aýyl-aımaqqa qut, erdiń maqtany, eldiń kórki!». El, jer, analar aman bolsa, álem kórkeıer, baqyt bastaýy altyn qundaqty bola túser... Muhańnyń kúıttegeni de osy edi ǵoı.
Ádebıet ámirshisi, tarıh tamyrshysy atanǵan uly jazýshynyń qazaq qoǵamyndaǵy hám ádebıetindegi dańǵyl izi máńgilik saırap jatar. О́ıtkeni Maǵaýınniń armany – qazaqtyń armanymen tamyrlanyp, taspalana bermekshi.
Qaısar ÁLIM,
jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
