Aýyldyń damý baǵdary – memlekettiń strategııalyq mindeti

2 334 aýyl ákimi saılandy

Memleket basshysy sóziniń basynda bul jıynnyń mán-mańyzy aıryqsha ekenin osy jerge, elimizdegi barlyq deńgeıdegi atqarýshy bılik ókilderi arnaıy shaqyrylǵanyn atap ótti. Munda aýyl ákimderiniń basym kópshiligi, ıaǵnı 80 paıyzy jınaldy. Jalpy, aýyl ákimderi osyndaı aýqymdy qurammen alǵash ret bas qosyp otyr.

– Shyn máninde, taqyryp – óte ózekti. Aýyldyń jaǵdaıy – elimiz úshin strategııalyq mańyzy bar másele. Sebebi halqymyzdyń tamyry – aýylda. Aýyldarymyz myqty bolsa, elimiz de berekeli bolmaq. Sondyqtan aýyl ákimderine qoıylatyn talap ta, olarǵa júkteletin mindet te árdaıym erekshe. Ákim – eń aldymen, halyqpen tikeleı jumys isteıtin memlekettik qyzmetshi. Bul – óte jaýapty jumys. Aýyl ákimi aýyldyń bolmysyn, aýyldaǵy aǵaıynnyń ómirin jete túsinetin naǵyz isker maman bolýy kerek. Osynda birneshe ákimniń sózin tyńdadyq. Aıtylǵan oı-pikirlerdi jáne usynystardy muqııat zerdelep, jumys barysynda mindetti túrde eskerý qajet, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Osy oraıda Prezıdent 2019 jyldan beri elimizde aýqymdy saıası reformalar júrgizilip jatqanyn, Qazaqstan jańa turpatty el bolý úshin tarıhı betburys jasaǵanyn eske saldy.

– Eń aldymen, eldegi túbegeıli ózgeristerdiń quqyqtyq negizin qalyptastyrdyq. Saıası úderisterdi jańǵyrtýǵa arnalǵan 20-ǵa jýyq zań qabyldandy. Jalpyhalyqtyq referendým arqyly Ata zańymyzǵa túzetýler engizildi. Parlamenttiń quzyreti keńeıdi, atqarýshy bıliktiń jaýapkershiligi kúsheıdi. Saıası partııalardyń róli artyp, jumysy jandana tústi. Sondaı-aq partııalardy tirkeý talaptary edáýir jeńildedi. Nátıjesinde, Májilistegi saıası partııalardyń sany kóbeıdi. Bılik júıesinde jańa ınstıtýttar paıda boldy. Konstıtýsııalyq Sot quryldy. Adam quqyqtary jónindegi ýákilge konstıtýsııalyq mártebe berildi. Kassasııalyq sot júıesi jumys isteı bastady. Osylaısha, biz elimizdiń saıası ómirinde buryn-sońdy bolmaǵan biregeı ózgeristerdi júzege asyra bastadyq. Qazaqstan bul saıası keńistikte dál osyndaı keń aýqymdy reformalardy qolǵa alǵan birden-bir el dep senimmen aıtýǵa bolady. Sonyń arqasynda aza­mat­tarymyz memlekettik mańyzy bar sheshim­der qabyldaýǵa belsene atsalysa bastady. 2020 jyly halyqqa Joldaýymda aýyl ákimderin tikeleı saılaý týraly bastama kótergenimdi bilesizder. Bul memleketti basqarý isin túbegeıli jańǵyrtý jolyndaǵy asa mańyzdy qadam boldy. Sebebi jergilikti ákimder búkil bılik júıesiniń tiregi sanalady. Sondyqtan biz orynsyz asyǵystyqqa jol bergen joqpyz, aýyl ákimderin saılaý jumysyn 5 jyldyń ishinde birtindep júzege asyrdyq. Búkil elimiz boıynsha 2 334 aýyl ákimi saılandy. Olardyń ortasha jasy – 43 jas. Jańadan saılanǵan ákimderdiń úshten biri – buryn memlekettik qyzmette bolmaǵan azamattar. Aýyldaǵy saılaý saıası partııalardyń aımaqtardaǵy jumy­syna tyń serpin berdi. Olar óz úmit­ker­lerin usynyp, saılaýǵa belsene ara­lasty. Saıası uıymdardyń 1 500-den asa ókili ákim bolyp saılandy. Jańa bas­shylardyń qatarynda alty partııanyń músheleri bar. Al 700-den asa azamat ózin-ózi usynyp, saılaýda jeńiske jetti. Saılanǵan ákimder jumysqa kirisip ketti, jalpy nátıje jaman emes deýge bolady. Eń bastysy, olar jergilikti jurttyń muń-muqtajyn, sheshimin tappaı jatqan túıtkilderdi jaqsy biledi, – dedi Memleket basshysy.

Qasym-Jomart Toqaevtyń aıtýynsha, aýyl-aımaqtyń damýyna bólingen bıýdjet qarajaty da tıimdi ıgerile bas­tady. Aýyldardyń kirisi kóbeıdi, memleket tarapynan beriletin qarjyǵa, ıaǵnı dotasııaǵa táýeldilik azaıyp keledi. Jaqynda júrgizilgen saýalnamaǵa sáıkes aýyl turǵyndarynyń 84 paıyzy óz ákimderine senetini anyqtaldy. Bul – óte jaqsy kórsetkish. Sondyqtan aýyl ákimderin saılaý úderisi aldaǵy ýaqytta da jalǵasyn tabady.

– Al aýdan ákimderin saılaýǵa qatysty ártúrli kózqaras bar. Birqatar qoǵam qaıratkeri men belsendi azamattar «aýdan ákimderin saılaý qajet pe, joq pa» degen máseleni qaıta qaraýdy usynýda. Bul máseleni Erlan Saırov, Albert Raý, Marhabat Jaıymbetov bastaǵan depýtattar da kóterdi. Olar elde saılaý tym kóbeıip bara jatqanyn, jurt saıası naýqandardan mezi bola bastaǵanyn aıtýda. Bul pikirdi aýyl jáne aýdan turǵyndary da qoldap jatyr. Saılaý naýqandary jergilikti jerde júrgizilýge tıis naqty jumystarǵa kedergi keltirýi múmkin degen paıymdar da bar. Bul pikirlerdi eskergen jón. Osyǵan deıin aýdan ákimderin saılaý tásili arqyly 52 ákim saılandy. Endi olardyń qalaı jumys isteıtinin qarap kórý qajet. Aýdan ákimin saılaýdyń tıimdi-tıimsiz tustaryn muqııat saralaý kerek. Másele – aýdan ákimderiniń saılaýyn mindetti túrde ótkizý emes, basty maqsat: biz oń nátıjelerge qol jetkizýimiz kerek. Úkimet jáne Parlament depýtattary birlesip, osy máseleni jan-jaqty qarap, ádiletti, durys sheshim qabyldaýy qajet. Eń bastysy, árbir reforma salmaqty kózqaraspen, baıyppen jasalýy kerek, – dedi Prezıdent.

Sonymen qatar Memleket basshysy eldegi ózgeristerdiń arqasynda memlekettik qyzmetke múlde jańa adamdar kelip jatqanyn alǵa tartty. Osy oraıda Prezıdenttik jastar kadrlyq rezervin erekshe atap ótken jón. Rezervke qosylýǵa ótinish bergen 30 myńǵa jýyq úmitkerdiń ishinen 450 adam iriktelip alyndy. Olardyń 72 paıyzy basshylyq qyzmetke taǵaıyndaldy. Kadrlar quramyn jańartý úderisi bıliktiń búkil tarmaǵynda jáne barlyq deńgeıde júrgizilip jatyr. Bul – ýaqyt talaby. Biraq osyndaı jaýapty jumysta saıası naýqanshyldyqqa jol bermeý kerek. Eń aldymen, tıimdi usynys aıtyp, paıdaly bastamalar kóteretin, batyl sheshim qabyldaı alatyn azamattardy, ıaǵnı kásibı turǵydan bilikti mamandardy memlekettik qyzmetke kóptep tartý qajet.

Bilikti ákim saılaýshylar senimin aqtaıdy

– Aýyl – tól órkenıetimizdiń altyn qazyǵy. Aýyldy órkendetý – barshaǵa ortaq paryz. Memleket bul máselege erekshe jaýapkershilik­pen qaraıdy. О́zderińiz bilesizder, 2022 jyly halyqqa usynǵan saılaý aldyndaǵy baǵdarlamada aýyl máselesine aıryqsha nazar aýdardym. Alǵashqy Jarlyǵym da aýyldy damytýǵa arnaldy. Soǵan sáıkes Qazaqstan Respýblıkasynyń aýyldyq aýmaqtaryn damytýdyń 2023–2027 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy ázirlendi. Qazirgi tańda osy qujatqa saı naqty jumys atqarylyp jatyr. Jýyr­da ǵana Aýyl eńbekkerleriniń ekin­shi forýmyn ótkizip, osy saladaǵy ózekti máselelerdi qaradyq. Al búgin aýyl-aı­maqtardyń damý baǵdaryn aı­qyn­daımyz. Bul – memlekettiń aldynda turǵan strategııalyq mindettiń biri.

Keıingi jyldary aýyl turǵyn­darynyń turmys sapasyn arttyrý úshin tıisti jumys júrgizilip jatyr. 2022 jyly halyqtyń tabysyn arttyrýǵa arnalǵan keshendi jospar qabyldan­dy. Bıyl Úkimet aldaǵy 5 jylǵa arnal­­ǵan О́ńirlerdi damytý tujyrymdama­syn bekitti. Aýylǵa qomaqty ınves­tısııa tartyldy. 2021 jyldan beri aýyl halqyna alǵashqy medısınalyq-sanıtarlyq kómek kórsetetin 864 nysan salyndy. Sondaı-aq 388 jańa mektep ashyldy. Byltyr 2 myńǵa jýyq aýyl mektebine sapaly ınternet berildi.

Jyl ótken saıyn aýyldyń áleýeti artyp keledi. О́zin-ózi qamtamasyz etý deńgeıi joǵary aýyldardyń sany kóbeıe tústi. Aýyl sharýashylyǵynyń jalpy ónimi alty jylda 1,5 eseden astam ósip, 8,3 trln teńgege jetti. Bıyl aýyldaǵy sharýalarǵa 1 trln teńge kóleminde qoldaý kórsettik. Dál osyndaı memlekettik qoldaý kórsetken elder kóp emes, tipti, bul kóptegen el qol jetkize almaıtyn qarjylaı kómek deýge bolady. Alaıda aldymyzda bıik maqsattar tur: biz aýyldaǵy jaǵdaıdy jaqsartyp, jumysty kúsheıtýimiz kerek. Sondyqtan aldymen aýyldy damytýǵa qatysty jumystyń negizgi baǵyttaryna toqtalyp óteıin, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Memleket basshysy, birinshiden, aýyl ákimderi mindetti túrde bilikti maman bolýǵa tıis ekenin málimdedi. Onyń aıtýynsha, qazirgi aýyl ákimderiniń 60 paıyzǵa jýyǵy osy qyzmetke alǵash ret saılandy. Bul – jergilikti bılik quramy birshama jańardy degen sóz. Alaıda saılaýda jeńiske jetý – aldaǵy úlken jumystyń basy ǵana.

– «Ákim boldym, toldym» dep otyrý­ǵa bolmaıtyny túsinikti. Ákim­der óz­deriniń myqty basshy ekenin is júzinde dáleldeýi kerek. «Basshynyń baǵy – el-jurttyń qamy» dep beker aıtylmaǵan. Naǵyz elge syıly ákim bolý úshin aýyldyń ahýalyn jaqsy bilý de azdyq etedi. Halyqtyń senimin aqtap, eldiń bereke-birligin nyǵaıtý úshin jumys isteý kerek. Ákim memlekettik deńgeıde jasalyp jatqan ózgeristerdi jergilikti jerde júzege asyrýǵa qabiletti bolýy qajet. Kásibı turǵydan bilikti ári eńbekqor ákim saılaýshylardyń senimin aqtaı alady. Sondyqtan aýyl ákimderiniń basqarý isindegi sheberligin arttyrý óte mańyzdy. Ákimderdiń arasynda buryn bılik júıesinde jumys istemegen azamattar bar ekenin aıttyq. Olardyń tájirıbesi az ekeni túsinikti. Osy baǵytta «Amanat» partııasynyń bastamasymen «Ákimder mektebi» jobasy qolǵa alyndy. Árıne, mundaı kýrstar joǵary bilimniń ornyn basa almaıdy. Sondyqtan ýnıversıtetterde oqytylatyn «Memlekettik jáne jergilikti basqarý» baǵdarlamasyn talapqa saı ózgertý kerek. Aýyl-aımaqtardy basqarý, kóshbasshylyq qabiletti damytý máselesi nazardan tys qalǵan. Al bul jumyspen eń aldymen Memlekettik qyzmet isteri agenttigi shuǵyldanýy kerek. Quzyrly mınıstrlikpen birlesip, aýyl ákimderin daıarlaýǵa belsendi túrde kirisý qajet, – dedi Prezıdent.

Qasym-Jomart Toqaev toqtalǵan ekinshi baǵyt – aýyl ákimderiniń ókilettikterin kúsheıtý.

– Biraq muny halyqqa paıdasy tıetindeı muqııat oılastyryp iske asyrǵan jón. Keıingi jyldary jergilikti bılik organdary kezeń-kezeńimen qosymsha ókilettikke ıe bolyp, olardyń derbestigi arta tústi. Bul – meniń naqty ustanymym. О́ıtkeni aýyl ákimderi eldegi aǵaıyn­nyń turmys-tirshiligine qatysty túıtkilderdi sheshýmen aınalysady. Qazir Májilis «Jergilikti memlekettik basqarý jáne ózin-ózi basqarý týraly» zańǵa engiziletin túzetýlerdi qarastyryp jatyr. Atalǵan normalar ákimderge kóshe saýdasyna monıtorıng júrgizýge, qoǵamdyq aýmaqtardy abattandyrýǵa, arnaýly tehnıka­lar satyp alýǵa qatysty ókilettikter berýdi kózdeıdi. Degenmen zańnama­nyń ekiushty tustary da bar. Máselen, ákimderge jergilikti deńgeıdegi basqarý organdarynyń jumysyna oń yqpal etýge naqty múmkindik berilmeıdi. Búgin ákim Irına Shıshkına aýyl ákimderiniń memlekettik derek qoryna qoly jetpeı otyrǵanyn aıtty. Bul máseleni sheshý qajet. Mine, osyndaı kemshilikterdiń saldarynan ákimder turǵyndardyń talap-tilegin oryndaı almaıdy. Ashyǵyn aıtqanda, keıbir jaǵdaıda dármensiz kúıge túsedi. Oǵan jol berýge bolmaıdy. Jergilikti memlekettik basqarýdyń túrli deńgeıleri arasyndaǵy jaýap­kershilik shegi anyqtalmaǵan. Bul óńirlerdegi jaǵdaıǵa keri áser ete­di. Aýyl ákimderiniń ókilettikteri aıqyn bolýy kerek dep sanaımyn. Zańnamalyq túzetýlerdi talqylaǵan kezde depýtattarǵa osy jaıttardy eskerý­­di usynamyn. Sondaı-aq osy jıyn­da aýyldyq okrýg ákimderi kóter­gen usynystardy da eskergen jón.

Búgin sóz alǵandar aýyl ákimderine fýnksıonaldyq mindetine kirmeıtin qyzmetterdi qosa atqarý júktelgeni jóninde aıtty. Shyn máninde, aýyl ákimderi quqyq qorǵaý organdarynyń quzyretine jatatyn mindetterdi nege atqarýǵa tıis?! Úkimet Memleket­tik qyzmet isteri agenttigimen birlesip, aýdan jáne aýyl ákimderiniń quzy­re­tine jatpaıtyn, qaıtalanatyn jáne jetispeıtin ókilettikterin anyqtaý maqsatynda jaǵdaıǵa egjeı-tegjeı­li taldaý júrgizýge tıis. Bir aı ishinde olardy túzetý, joıý nemese jergilikti memlekettik basqarý satylary arasynda qaıta bólý týraly usynys engizýdi tapsyramyn.

Memlekettik qyzmet júıesindegi aýyl ákimderiniń mártebesi týraly máseleni aınalyp óte almaımyz. Bul – óte ózekti dúnıe. Atalǵan usynys buǵan deıin de birneshe ret kóterilgenin, tipti, Prezıdent Ákimshiligine tıisti ótinishter túskenin jaqsy bilemin. Memlekettik qyzmetshilerdiń sanattaryn naqty belgileý kerek. Úkimet Parlamentpen, Memlekettik qyzmet isteri agenttigimen osy máselelerdi jan-jaqty qarastyryp, bir aı ishinde ózderiniń usynys-pikirlerin berýge tıis. Sodan soń sheshim qabyldanady.

Aýyl ákimdikteriniń qyzmet­kerlerin qoldaýǵa erekshe kóńil bólgen jón. Ákimdikterde, ásirese, aýyl ákimdikterinde buryn jumys istegen nemese qazir de eńbek etip júrgen azamattar muny memlekettik qyzmetshiniń naǵyz ómir mektebi dep beker aıtpaıdy. Bul barshaǵa túsinikti. О́ıtkeni ákimdik qyzmetkerleri bılik pen buqara arasynda senimdi ári syndarly dıalog júrgizýdi meńgerip, naǵyz basqarý mashyǵyn jetildiredi. Sol sebepti aýyl ákimdikteri qyzmet­kerleriniń jumys isteýine, olardyń kásibı turǵydan ósýine jaǵdaı jasaý mańyzdy dep sanaımyn, – dedi Memleket basshysy.

Prezıdent ekpin salǵan úshinshi baǵyt – ákimderdiń ókilettigimen qatar jaýapkershiliginiń de kúsheıýi. Onyń aıtýynsha, «Jergilikti memlekettik basqarý jáne ózin-ózi basqarý týraly» zańda ákimniń saılaýshylar aldyndaǵy jaýapkershiligin naqtylaıtyn norma joq. Bul – durys emes. Ákimder turǵyn­darǵa saılaý aldyndaǵy baǵdar­lamasynyń oryndalýy týraly jıi esep berip turýǵa tıis. Muny zańmen bekitý kerek. Ýádesin oryndamaıtyn, mindetin durys atqarmaıtyn aýyl basshysyn qyzmetinen bosatý tetikteri qarastyrylýy qajet. Ondaı ákimder halyqtyń talabymen nemese saıası partııalardyń usynysymen jumystan shyǵarylýǵa tıis. Sonda ákim bolýǵa úmitkerler de elge ekonomıkalyq negizi joq qurǵaq ýáde bere almaıdy. Mundaı jalań sózder, ıaǵnı popýlıstik áreket­ter halyqtyń aýyl ákimderine, tipti tutas saılaý ınstıtýtyna degen seni­min azaıtýy múmkin. Úkimet ákimderdiń saılaý aldyndaǵy baǵdarlamasynyń ekonomıkalyq bóligine qoıylatyn talaptardy aıqyndaýy kerek. Sapaly daıyndalǵan baǵdarlamany aımaqtyń damý josparymen úılestirýge bolady. Jalpy, osyndaı sharalar ákimderdiń eseptiligin kúsheıtedi. Sondaı-aq óz úmitkerlerin usynǵan partııalardyń jaýapkershiligin arttyrady.

– Memleket basshysy retinde meniń «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyna aıryqsha mán beretinimdi bilesizder. Elimizde azamattardyń ótinishin qaraýǵa qatys­ty aýqymdy jumys júrgizilip jatyr. Qazir aýyl ákimi biryńǵaı aqparat­tyq júıe arqyly turǵyndardyń máse­lelerin esh qıyndyqsyz saraptaı alady. О́tinish joldaǵan árbir adamnyń saýalyna naqty jaýap berilýge tıis. Ádette, mundaı hattardyń kóbi aımaqtaǵy ınfraqurylym, sonyń ishinde jol, aýla jáne balalar alańy týraly bolady. Bul – jergilikti jerde sheshimin tabýǵa tıis negizgi máseleler. Biraq ákimdikter kóp jaǵdaıda mundaı ótinishterge atústi qaraıdy. Amaly taýsylǵan jurt ortalyqqa, tipti, Prezıdent Ákimshiligine shaǵymdanýǵa májbúr. Azamattardyń óz ákimine degen senim deńgeıin osyndaı hattardyń sanynan baıqaýǵa bolady. Jyl ótken saıyn halyqtyń talap-tilegi artyp keledi. Bul – búkil álemge ortaq úrdis. Ákimder halyqqa qurmetpen, shydamdylyqpen, túsinistikpen qarap, azamattarmen ashyq áńgime júrgizýge tıis. Olar barlyq máseleni múmkindiginshe óz deńgeıinde shuǵyl jáne sapaly sheshýi qajet. Biraq bul mindetti atqarý úshin jergilikti ákimderdiń qolynda tıisti quzyreti bolýy kerek. Atqarylyp jatqan jumystyń mán-jaıyn únemi jurtqa túsindirip otyrǵan jón. «Syn túzelmeı, min túzelmeıdi» degen. Árıne, aıtylǵan usynys-pikirge nazar aýdarý kerek. Biraq árkimniń, ásirese, is-áreketi ersi, nıeti teris, tipti, arandatýshy adamdardyń yǵyna jyǵylmaı, jeteginde ketpeı, aqylǵa qonymdy usynysty ǵana qabyldaý qajet. Negizi, bul – barlyq deńgeıdegi ákimderge ortaq ustanym. Turǵyndardy ortaq iske jumyldyryp, alǵa bastaı biletin ákimdi naǵyz ákim deýge bolady. Men jaqyn­da «Qazaqstan Respýblıkasy ishki saıa­satynyń negizgi qaǵıdattaryn, qundy­lyqtary men baǵyttaryn bekitý týraly» Jarlyqqa qol qoıdym. Bul – árbir mem­lekettik qyzmetshiniń, ásirese ákim­der­diń jumysyna baǵdar beretin óte ma­ńyz­dy qujat, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Kásipkerlikti órkendetýge basa mán berý kerek

Memleket basshysy, tórtinshiden, tórtinshi deńgeıli bıýdjettiń derbes­­tigin arttyrý kerektigine toqtaldy. Onyń aıtýynsha, ákimderdiń ókilet­tigin qaıta qaraý men jaýapkershi­li­gin kúsheı­tý ekonomıkalyq resýrs­tardy rasıo­naldy bólýmen qatar saýatty júr­gizilý­ge tıis. Áıtpese atalǵan baǵyt­taǵy reformalar oıdaǵydaı nátıje bermeıdi. Aýyldyq okrýgterdiń ózin ózi qamtý deńgeıin arttyrý maqsatynda bıýdjettiń tórtinshi býynyna salyq pen tólemderdiń 25 túri berildi. Jańa Bıýdjet kodeksi aıasyn­da bul tizbekke keń taralǵan paı­daly qazbalardy óndirý salyǵy da qosyl­dy. Tórtinshi deńgeıli bıýdjet en­gi­zilgennen beri (2018 jyl) aýyl­dyq okrýgterdegi túsim tórt ese ul­­ǵaı­yp, 130 mlrd teńgeden asty. Oń ózgeris baıqalady. Alaıda aýyldyq okrýgter aýdan men oblystyń qarjylaı qoldaýynsyz áleýmettik-ekonomıkalyq máselelerdi áli de sheshe almaıdy. Oǵan qosa keıbir óńir­lerde jergilikti bıýdjette halyqtyń sany men aýyldyq okrýgterdiń ekono­mı­kalyq qurylymyna baılanys­ty alshaqtyq bar.

– Biz turaqty salyq túsiminiń basym bóligin jergilikti jerlerge, eń bastysy, aýdandyq deńgeıge berdik. Bul – óte durys. Desek te jergi­likti ózin-ózi basqarý bıýdjetine qol­daýdy kúsheıtý qajettiligi týyndap otyr. О́ıtkeni qazir oǵan tıisinshe qara­jat bólinbegen. Aqıqatynda, keı kásip­oryndar aýyldyq okrýgterde paıda tabady, jergilikti turǵyndardyń eńbegin qoldanady, biraq salyqty ózderi tirkelgen aýdan nemese qala bıýdjetine tóleıdi. Sondyqtan Úkimet bul qaǵıdatqa teńgerimdi tásil qoldaný múmkindigin qarastyrǵany durys bolar edi. Qansha degenmen jergilikti jerlerge de qandaı da bir kiris túsýi qajet qoı. Iаǵnı «salyqty jumys isteıtin jáne tabys tabatyn jerde tóle» qaǵıdatyn iske asyrǵan jón. Úkimetke berilgen tapsyrma túsinikti: kem degende kiristiń bir bóligi jergilikti jerde qalýǵa tıis. Zańdy tulǵalardyń múlik jáne jeke tabys salyǵynyń belgili bir bóligi aýdandardyń qosymsha transfertteri arqyly tórtinshi deńgeıli bıýdjetke aýdarylǵany jón. Munyń bárin Úkimet óńirler arasyndaǵy alshaqtyqty retteýdi kózdeıtin Aımaqtyq standarttar júıesimen ushtastyrýy qajet. Birqatar óńir turǵyndary úshin ekologııalyq aıyppuldardy tolyq tóleý – asa ózekti másele. О́ndiris oryndary ekologııaǵa shekten tys zııan keltiretin eldi mekender tur­ǵyndary mundaı tólemderdiń bir bóligi jergilikti bıýdjetke túske­nin qalaıdy. Olar buǵan tolyq quqyly. Baıqalǵan teńsizdikti rettep, memlekettik saıasattyń ashyqtyǵyn, tıimdiligi men ádildigin qamtamasyz etý úshin biz salyq-bıýdjet úderisterin júıeli túrde jetildire beremiz. Bul – Úkimet jumysynyń mańyzdy baǵyty. Úkimet óńirdegi bıýdjet deńgeıleri arasynda qazynadan qarjy alýǵa lımıt qoıý máselesin qarastyrýy kerek. Aýyldyq okrýgter ákimderi ózderiniń keńeıtilgen ókilettikterin tolyq iske asyryp, salyq túsimderin ulǵaıtý maqsatynda qoldanystaǵy aqparattyq platformalarmen jumys isteı bilýi qajet, – dedi Prezıdent.

Qasym-Jomart Toqaev atap ótkendeı, Sıfrlyq Qazaqstandy aýyldar men aýyldyq okrýgtersiz qurý múmkin emes. Jasandy ıntellekt pen jappaı sıfrlandyrý dáýirinde bul iske aýyl ákimderi de belsendi túrde atsalysqany jón. Eldi mekenderdi sıfrlandyrý aýyl men qala turǵyndarynyń turmys sapasyn aıtarlyqtaı teńestiredi. Sondyqtan Úkimet bul baǵyttaǵy jumysty bas­ty basym­dyqtardyń biri retinde qaras­tyrýy qajet. Jergilikti jerlerden alynǵan naqty ári jedel aqpa­rat ortalyqta tıimdi sheshimder qabyl­daýǵa múmkindik beredi. Sondaı-aq ekono­mıkalyq derekqor negizin qalap, re­sýrstardy ádil bólýge yqpal etedi. Aldaǵy úsh jylda Qazaqstandy tolyq­taı sıfrlyq elge aınaldyrý – jańa damý kezeńindegi basty mindetterdiń biri. Bolashaqta elimizdiń álemde alatyn orny osyǵan tikeleı baılanysty. Sondyqtan muny tirshilik úshin talas desek, artyq aıtqandyq emes.

– Osy aptada Prezıdent Donald Tramp AQSh-tyń tehnologııa salasyn­daǵy jahandyq ústem­digin qamtamasyz etýge arnalǵan strate­gııalyq bastamasyn jarııalady. Ol úshin jasandy ıntellektiniń biryńǵaı platformasy qurylady. Bul ǵylymı zerthanalardy, data ortalyqtardy, sıfrlyq modelderdi jáne sýperkompıýter jelisin biriktiretin ulttyq aqyl-oı alańy bolmaq. Atalǵan júıe barlyq asa mańyzdy baǵyt boıynsha jańa tehnologııalar men materıaldardy ázirleýge tyń serpin beredi. Ol jartylaı ótkizgishterden bastap robotty tehnıkaǵa deıingi, ıadrolyq energetıkadan bastap bıomedısınaǵa deıingi salalardy túgel qamtıdy. Bul arada zertteý jobasy jaıynda emes, AQSh-ty osy salada álemdik kóshbasshyǵa aınaldyratyn tolyqqandy platforma jóninde áńgime bolyp otyr. Muny iske asyrý úshin bir jylǵa jeter-jetpes merzim berilip otyr. Sol sebepti bizge de shara qoldaný kerek. Álbette, Qazaqstan jahandyq aýqymdaǵy kóshbasshylyqqa talaspaıdy. Biraq órkenıet kóshinen qalmaı, tehnologııalyq jańǵyrýdy jyldamdatý qajet. Oılanyp-tolǵanyp júrýge ýaqyt az, – dedi Memleket basshysy.

Budan soń Prezıdent besinshi basymdyq retinde aýyldaǵy kásip­kerlikti órkendetýge mán berý kerek ekenin atap ótti. Bul rette ol aldymen aýyl sharýashylyǵy kooperatıvterin damytýymyz qajet ekenin alǵa tartty. Osy baǵytta birshama jumys atqaryldy. Onyń paıdaly ekeni de kópshilikke belgili. Alaıda birlesken sharýashylyqtar ázirge aýyl ekono­mıkasynyń tiregi bola almaı tur. Kóbine mundaı kooperatıvterdi birneshe adam ǵana quratyny jasyryn emes. Olar jeke sharýashylyq ıeleri jáne ónim óńdeýshiler arasynda deldal bolyp júredi. Soǵan qaramastan memleketten jeńildikter alady. Ras, mundaı teris áreketterge tyıym salyn­baǵan. Biraq bul aýyl halqynyń ál-aýqatyn arttyrýǵa kedergi keltiredi. Birlestik (kooperatıv) qurý búkil el boıynsha júrgizilýi kerek. Sonda ǵana aýyldaǵy aǵaıyn bul jumystyń ıgiligin kóredi. Jeke sharýalar birige almasa, memlekettiń aýyl sharýashylyǵyn damytý jolyndaǵy bar eńbegi zaıa ketedi. Sondyqtan bul jumysty belsendi túrde qolǵa alý qajet. «Aýyl amanaty» jobasy óz kásibin damytqysy keletin aýyl turǵyndaryna mol múmkindik berýde. Joba aıasynda eki jyldyń ishinde 20 myńǵa jýyq jumys orny ashyldy. 2029 jylǵa deıin osy baǵdarlamaǵa 600 mlrd teńgege jýyq qarajat bólinedi.

– Aýyldy damytý úshin áleýmettik-kásipkerlik korporasııalarynyń áleýetin keńinen paıdalanǵan jón. Qazir bul korporasııalar­dyń aýyl eko­nomıkasyna esh kómegi tımeı tur. Men Joldaýymda áleýmet­tik-kásipker­lik korporasııa­lardy tolyqqandy damý ınstıtýtyna aınaldyrý týraly tapsyrma berdim. Úkimet jáne Prezıdent Ákimshiligi bul jumyspen aınalysyp jatyr. Naqty nátıje kútemin. Osy korporasııalardyń jáne «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasynyń resýrstaryn aýyl bıznesine qajetti ınfraqurylymdy jetildirý úshin jumsaǵan abzal. Kóptegen aımaqta mal bordaqylaıtyn jáne mal soıatyn oryndar tapshy. Sondaı-aq aýyl sharýashylyǵy ónimin óndirý, saqtaý, tasymaldaý, ótkizý isimen aınalysatyn jáne aýyl sharýashylyǵy tehnıkasy men jabdyqtaryn jóndep, qyzmet kórsetetin servıstik daıyndaý ortalyqtary jetispeıdi. Al ońtústik óńirde sýarý arnalary men ırrıgasııa júıelerine qatysty másele – óte ózekti. Tıisti ınfraqurylym bolsa, ákimderdiń jergilikti bıznesti qoldaýǵa jáne ınvestor tartýǵa múmkindigi artady. Bul baǵytta aýqymdy jumys júrgizý úshin Aımaqtyq standarttar júıesine ózgertý engizý qajet. Jalpy, Úkimet aýyl ekonomıkasyn jandandyrý úshin naqty usynystar ázirleýi kerek, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Parlamenttik reforma aıasyndaǵy mańyzdy qadam

Jıyn barysynda Memleket basshysy bıylǵy Joldaýynda kótergen bir palataly Parlament qurý týraly bastamasyna toqtalyp ótti.

– Bul osyǵan deıingi saıası ózgeris­terdiń zańdy jalǵasy deýge bolady. Biz «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» qaǵıdatyn ornyqtyra túsemiz, ıaǵnı elimiz Prezıdenttik Respýblıka bolyp qala beredi. Jańa bastama qoǵamda qyzý talqylanyp jatyr. Parlamenttiń qurylymyna qatysty kóptegen usynys kelip túsýde. Mysaly, depýtattardyń sany halyq sanyna sáıkes, ıaǵnı proporsıonaldy bolýǵa tıis degen oılar aıtylýda. Mundaı ustanymmen qaraıtyn bolsaq, olardyń sany 200 adamǵa jetedi. Qazir qos palatada 148 depýtat bar. Parlamenttik reforma – eki palatany jaı biriktire salý degen sóz emes. Menińshe, depýtat sanyn tym kóbeıtýdiń qajeti joq. Kerisinshe, ońtaılandyrý kerek, Parlamenttiń jumysyn jetildirý qajet. Mysaly, bir palataly jańa Parlamentte Prezıdent kvotasy bolmaıdy. Barlyq depýtattar birdeı tártippen saılanýy qajet. Bul – aldaǵy Parlamenttik reforma aıasynda jasalatyn asa mańyz­dy qadam. Muny jaqsy uǵynyp, jurtshylyqqa keńinen túsindirý qajet, – dedi Prezıdent.

Osy oraıda Qasym-Jomart Toqaev zań shyǵarý organyna bilikti ári tájirıbeli mamandar, ıaǵnı óz isiniń maıtalmandary kelýge tıis ekenin basa aıtty. Bir sózben aıtqanda, biz naǵyz kásibı Parlamentti jasaqtaýymyz kerek. Jańa komıtetter qurý máselesin qarastyrý qajet.

– Sıfrlandyrý, aımaqtardy damytý jumysymen aınalysatyn komıtetter óz aldyna bólek bolǵany jón dep sanaımyn. Bul máselelerdi arnaıy jumys toby muqııat zerdeleıdi. Osy reformaǵa qatysty basqa da kóptegen usynys bar. Sonyń bárin ábden pysyqtap, keıin jarııalaımyz. Meniń de osy asa mańyzdy reforma boıynsha usynystarym bar. Jalpy, Konstıtýsııamyzǵa engiziletin túzetý óte kóp bolýy múmkin. Sondyqtan referendým barysynda halyq jańa Ata zańǵa daýys beredi dep aıtsaq, qatelespeımiz. Osyndaı kúrdeli, jaýapty jaǵdaıda elimizde tynyshtyq, turaqtylyq bolýy kerek. «Zań men tártip» tujyrymdamasyn bárimiz bir qoǵam bolyp saqtaýymyz kerek. Quqyq qorǵaý organdary óz kásibıligin kórsetýi qajet. Arandatýshylarǵa nemese «las, kóleńkeli» saıasatpen aınalysqysy keletin adamdarǵa jol bermeımiz, – dedi Memleket basshysy.

Sóziniń sońyna qaraı Prezıdent aýylǵa qatysty kóptegen mańyzdy másele kóterilip, naqty mindetter aıqyndalǵanyn málimdedi.

– Aldymyzda turǵan mindettiń bárin sapaly ári júıeli oryndasaq, maqsatymyzǵa jetemiz. Aýyl ómir súrýge qolaıly, eńbek etýge jaıly bolýǵa tıis. Aýyl ákimi osy óte mańyzdy jumystyń basy-qasynda júredi. Búgin ákim Janar Nurmuratqyzy «Taza Qazaqstan» qozǵalysy jóninde óte ózekti másele kóterdi. Oǵan alǵys aıtamyn. Memlekettik saıasatty halyqqa jetkizetin de, eldegi ózgeris­terdiń, atqarylyp jatqan aýqymdy jumystyń mán-mańyzyn jan-jaqty túsindiretin de – ákimder. Men sizderge zor úmit artamyn. Ákimniń eń basty mindeti – turǵyndardyń turmys sapasyn arttyrý. Aýyl­daǵy aǵaıynnyń ál-aýqaty jaqsarsa, aýyl­darymyz da kórkeıedi degen sóz. Sizder aýyldy órkendetý úshin tabandy eńbek ete­siz­der dep sene­min. Aýyl halqy elimiz­di damytýǵa zor úles qosýda. Men osy sátti paıdalanyp, barlyq aýyl tur­ǵyn­­daryna zor alǵys aıtamyn. Mem­leket árdaıym aýyldy qol­daıdy. Sebe­bi aýyl – ultymyz­dyń ózegi. Aýyl­dy ja­ńa kózqaraspen, ozyq oı­men, ja­ńar­­tylǵan tásilder­men bir­ge damy­týy­myz kerek, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Prezıdent bul jıynda aýyl ákimderimen qatar, Úkimet músheleri jáne oblys ákimderi otyrǵanyn aıta kele, ekonomıkany saýyqtyrý úshin Ulttyq bankpen, Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigimen birlesip, Úkimetke naqty sharalar qabyldaýdy tapsyrǵanyn qaperge saldy.

– Osyǵan oraı, ótken aptada úsh jylǵa arnalǵan Makroekonomıkalyq turaqtandyrý jáne halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý jónindegi birlesken is-qımyl baǵdarlamasy qabyldandy. Qujatta kórsetilgen sharalar sapaly ári ýaqtyly oryndalýy kerek. Bul jumysqa oblys ákimderi belsene atsalysýǵa tıis. Naqty oılastyrylǵan usynystardy Úkimetke engizýge ruqsat beremin. Aldymyzda turǵan basty maqsattar: ekonomıkanyń turaqty, sapaly ósimin qamtamasyz etý qajet; ınflıasııany tómendetip, halyqtyń tabysyn arttyrý arqyly turmys jaǵdaıyn jaqsartý qajet; jeke sektordy damytyp, óndiristi jandandyrý kerek; daıyn ónim eksportyn kóbeıtý qajet.

Memleketimizdiń aldynda áli de kóptegen synaq paıda bolýy múmkin. Qazir álemdegi ahýal turaqty emes, keleshegi bulyńǵyr deýge bolady. Keıbir elderdiń egemendigi, jeriniń tutastyǵy áli tolyq sheshilmegen, tipti bul másele halyqaralyq daýlardyń ózekti taqyrybyna aınaldy. Birik­ken Ulttar Uıymynyń bedeli álsirep ket­ti, jahandyq ekonomıka da qubyl­maly kúıde. Sondyqtan bárimiz bir ult bolyp, qyraǵylyqty saqtaýymyz kerek, jas urpaqqa qamqorlyq kórsetip, durys tárbıe berýimiz qajet, ishki daý­lardan aýlaq bolyp, yntymaq-bir­ligimizdi nyǵaıtýymyz kerek. Jalpy, bárimizge ortaq asa mańyzdy mindet – el múddesine tıimdi qyzmet etý. Qazaq­stannyń egemendigi, derbestigi, táýel­sizdigi – bárinen qymbat. Bul – ulty­myzdyń aldynda turǵan eń bıik maqsat. Men el Prezıdenti retinde bul ma­q­sat­ty oryndaý úshin barlyq kúsh-jige­rim­di salamyn, – dedi Memleket basshysy.

Jıynda Parlament Májilisiniń tóraǵasy Erlan Qoshanov, Premer-mınıstrdiń orynbasary Qanat Bozymbaev, Batys Qazaqstan oblysy Qaratóbe aýdany Qoskól aýyldyq okrýginiń ákimi Ádilet Musaǵalı, Soltús­tik Qazaqstan oblysy Qyzyl­jar aýdany Vagýlıno aýyldyq okrýgi­niń ákimi Irına Shıshkına, Almaty oblysy Talǵar aýdany Nura aýyl­dyq okrýginiń ákimi Ahmet Orazbaev, Jambyl oblysy Jýaly aýdany Qarasaz aýyldyq okrýginiń ákimi Janar Nur­muratqyzy, Aqtóbe oblysy Mártók aýdany Táńirbergen aýyldyq okrýgi­niń ákimi Medet Bekjanov, Qostanaı oblysy Qostanaı aýdany Vladımır aýyldyq okrýginiń ákimi Álııa Júnisova, Almaty oblysy Qarasaı aýdany Raıymbek aýyldyq okrýgi­niń ákimi Erjas Toqtasynov, Abaı oblysy Kókpekti aýdany Shuǵylbaı aýyldyq okrýginiń ákimi Nurlan Nazarhanov sóz sóıledi.

Aýyl ákimderiniń múmkindigi keńeıedi

Memleket basshysynyń qatysýymen ótken Aýyl ákimderiniń dıalog-platfor­masynyń alańy arnaıy paneldik otyrystarmen jalǵasty. 1 800-den asa aýyl ákimin biriktirgen platformada Úkimet músheleri olardyń suraqtaryna jaýap berdi. Ákimderdiń basym bóligi «О́ńirlik saıasat: halyqtyń tabysyn arttyrý, aýyl ákimderiniń róli men mindetteri» taqyrybyndaǵy sessııaǵa aǵyldy. О́ıtkeni munda halyqty tolǵan­dyryp otyrǵan jol, aýyzsý, aýyl sharýashylyǵyndaǵy qordalanǵan máse­lelerdiń túıinin sheshýge atsalysatyn Premer-mınıstrdiń orynbasary Qanat Bozymbaev pen ózge de mınıstrlikterdiń ókilderi keldi.

Sessııany tizgindegen Májilis depýtaty Nurtaı Sabılıanov mıkrofondy Ulttyq ekonomıka vıse-mınıstri Baýyrjan Omarbekovke usyndy. Mınıstrdiń orynbasary sózinde árbir aýdannyń damý jospary jasalatynyn atap ótti. Buǵan deıin mundaı jospar oblysqa ǵana jasalatyn. Aýdandardyń damý josparyn óńirlik ákimdikter men máslıhattar qurady. Oǵan árbir aýyldyq okrýgke qatysty negizgi problemalyq máseleler engiziledi.

Sondaı-aq vıse-mınıstr aýyl ákimi men onyń apparatynyń qosymsha paıda bolatyn ókilettikterine toqtaldy. Endigi jerde ákim kóshe saýdasyn qadaǵalap, qoǵamdyq oryndardyń syrtqy dızaınyn uıymdastyrýǵa qatysady. Buǵan qosa B.Omarbekov ákimderdiń qaıta qaraýdy qajet etetin fýnksııalaryn aıtyp ótti. Onyń aıtýynsha, aýyl ákimine avtomobıl joldaryn qorǵaý men paıdalaný erejelerin buzǵany úshin ákimshilik aıyppul salý quqyǵy beriledi. Alaıda dáleldemelerdi qamtamasyz etý, esep berýmen baılanysty bul fýnksııalardy júzege asyrýda qıyndyqtar týyndaıtynyn da eskertti vıse-mınıstr. Aldaǵy ýaqytta Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekske osy fýnksııany ýákiletti organǵa berýge qatysty ózgertýler enbek.

B.Omarbekovtiń sózinen soń aýyl ákimderi birden suraq qoıa bastady. Aýyldardyń basty máselesi – jol sapasy. BQO Qaratóbe aýdany Sýlykól aýyldyq okrýginiń ákimi Asylanbek Bısembaı aýyldyń eki máselesin alǵa tartty. Ol ótken jyly 4 sáýirde Prezıdent Qaratóbe aýdanyna jumys saparymen kelip, sý astynda qalǵan Qorjyn aýylynyń turǵyndarymen kezdesýinde Qaldyǵaıty, Jaqsybaı ózenderine kópir salý máselesi týraly Úkimetke tapsyrma bergenin eske saldy. Quzyrly mekemeniń jobalyq smetalyq qujatyna saı kópir turǵyzýǵa 5 mlrd teńge qajet. Aýyl ákimi osy qarjyny bólýge ótinish jasady. Sondaı-aq ol Qaratóbe – Jympıty tasjolynyń Sýlykól aýylyna deıingi 27 shaqyrym jolyn jóndeýge 6 mlrd teńge qajet ekenin jetkizdi.

Premer-mınıstrdiń orynbasary Q.Bozymbaev kópirdi jóndeýge múmkindik bar ekenin jetkizdi. Buǵan qosa basqa oblystarmen salystyrǵanda eń nashar joldar osy BQO-da ekenin aıtqan vıse-premer respýblıkalyq bıýdjetten oblysqa biraz qarjy qarastyrǵanyn aıtty.

Sondaı-aq Pavlodar oblysy Ekibastuz aýdany Ekibastuz aýyldyq okrýgi­niń ákimi Janat Ibraev: «Búginde aýdan boıynsha Ekibastuz aýyly ǵana jolsyz qalyp otyr. Uzyndyǵy 53 shaqy­rym jol qatynasqa jaramsyz. Ábden tozǵan. Oblys basshylyǵy habardar. Alaı­da qarajattyń joqtyǵynan keıinge sheg­erilip otyr», dep aýyl turǵyn­darynyń ótinishin jetkizdi. Bul máselege jaýap qatqan B.Omarbekov «Aýyl – el besigi» jobasy, Ekibastuzdaǵy monoqalalar, iri aglomırasııanyń aınala­syndaǵy qalalar degen baǵdarla­malardyń respýblıkalyq bıýdjetten qarjylandyrylǵanyn aıtyp, mundaı aýdandyq mańyzy bar joldar oblys­tyq deńgeıdegi shyǵystarǵa jataty­nyn eskertti. Sondyqtan bul másele aýdan, oblys basshylyǵymen jergilikti deńgeıde sheshilý qajet.

Al Túrkistan oblysy Qazyǵurt aýdany Qyzylqııa aýylynyń ákimi Bir­jan Maqsutov sharýalardyń basty má­se­lesin jetkizdi. Dızel otyny ba­ǵa­sy­nyń turaqsyzdyǵy ónim óndirý kólemi men azyq-túlik qaýipsizdigine teris áserin tıgizip otyrǵanyn aıtyp, atalǵan otyn baǵasynyń shegin belgileý nemese sýbsıdııa engizýdi surady. Máselege jaýap bergen Aýyl sharýashylyǵy vıse-mınıstri Ermek Kenjehanuly dızel otynynyń baǵasy sýbsıdııalanbaıtynyn málimdedi. «Bul otyn bizdegi munaı óńdeıtin zaýyttardyń tarapynan arzandatylǵan baǵamen beriledi. Naryqtaǵy baǵadan 15 paıyz tómen baǵamen satylady», dedi ol.

Túrkistan oblysy Saıram aýdany Jibek joly aýylynyń ákimi Darhan Jıenbaı mańyzdy másele kóterdi. Ol jergilikti ákimdikterdi ǵylymı-zertteý ortalyqtarymen birlese jumys isteýge shaqyryp, Úkimetten osyǵan jaǵdaı jasaýdy ótindi. Ákimniń ózi Ońtústik Kalıfornııada «Bolashaq» baǵ­darlamasymen bilim alǵan. Kalıfor­nııa qalasynyń ákimdigi óziniń qalasyndaǵy kúrdeli máselelerdi sheshýge ǵalymdardy tartatynyn aıtyp, usynys jasady. Kez kelgen jaǵdaıǵa ǵylym aralassa, máseleniń sheshimi bolary belgili. Shetelderde bul salaǵa qarjyny aıamaı quıady. Esesine ǵalymdar aıanyp qalmaı, tapsyrys bergen jobalaryn búge-shigesine deıin daıyndap beredi. Jergilikti bılik esh kúmán keltirmesten, anda-mynda sandaltpastan tájirıbe jasap, júzege asyrady. Kóbine ár óńirdiń bıligi – bizdińshe, jergilikti ákimdik aımaqtaǵy máseleniń sheshimin sol jer­diń ǵalymdaryna tapsyrady. Ǵylymı ortalyq JOO-da ashylǵan. Sondaǵy ýnıversıtetterdiń qyzmetkerleri ǵylymǵa endi aralasa bastaǵan magıstrant, doktoranttardy tarta otyryp, olardyń ıdeıasymen belgili bir máseleni zerdelep, sheshimin shyǵaryp beredi. Esesine, jas ǵalymdar tájirıbe jınaqtap, aı saıyn aılyq alyp otyrady. Jobany ákimdik qarjylandyrady. «Bolashaqty» támamdaǵan ákim sheteldiń osy tájirıbeni engizýdi surady.

Aýyl basshylary qańǵyǵan ıtterdiń máselesin de alǵa tartty. BQO Oral qalasy Krýgloozernyı kentiniń ákimi Amanbaı Negmetovtiń osy másele týraly suraǵyna Májilis depýtat N.Sabılıanov jaýap berdi. «Bul ózi óte úlken máselege aınalyp otyr. Qazir Májiliste osyny talqylap jatyrmyz. Olar­dy atýǵa ruqsat berilmegenin bilemiz. Bul másele qaıta qaralyp jatyr, tolyq sheshimin tabamyz dep senemin», dedi depýtat.

Kásibı daıarlyqtyń jańa talaptary

«Klıentke baǵdarlanǵan servıstik memlekettik qyzmet: dıalog, kásibılik, ashyqtyq» atty arnaıy paneldik sessııa­syn Memlekettik qyzmet isteri agenttigi uıymdastyryp, ony agenttik tóraǵasy Darhan Jazyqbaı júrgizdi.

Sessııa jumysyna Parlament depýtattary, Qyzylorda oblysynyń ákimi Nurlybek Nálibaev, Prezıdent janyn­daǵy Memlekettik basqarý akade­mııa­synyń rektory Azamat Jolmanov, sondaı-aq ortalyq memleket­tik or­gandar­dyń ókilderi, aýyl jáne aýdan ákim­deri, ákimdik qyzmetkerleri, azamat­tyq qoǵam ókilderi men jergilikti basqarý salasynyń sarapshylary qatysty.

Agenttik tóraǵasy D.Jazyqbaı Mem­leket basshysynyń bastamasymen aýyl ákimderin tikeleı saılaýdyń engizilýi azamattardyń el damýyna yqpal etetin mańyzdy sheshimder qabyldaýǵa atsalysý múmkindigin arttyrǵanyn atap ótti.

Aıta ketý kerek, elimizde 2021 jyly alǵash ret aýyl ákimderin tikeleı saılaý naý­qany ótkizildi. Al 2023 jyldan beri aýdan jáne oblystyq mańyzy bar qala ákim­derin qanatqaqty rejimde saılaý júrgi­zilip, bıyldan bastap bul tájirıbe búkil respýblıka boıynsha keńinen engizildi.

Osy oraıda olarǵa qoıylatyn talaptar da ózgeredi. Qyzmetke qabyldaý, ony ótkerý jáne toqtatý tártibi jańa mazmunmen tolyqtyrylady. Saılanǵan ákimder endi óz ókilettigi kezeńinde saılaýaldy baǵdarlamalarynda kórsetilgen maqsattar men mindetterdiń oryndalýy boıynsha tikeleı halyq aldynda ja­ýapty bolady.

– Jergilikti ákimderdiń kásibı daıar­lyǵy men biliktiligi, laýazymdyq mindetin atqarýdaǵy jaýapkershiligi memle­ket­tik apparat qyzmetiniń tıimdi­ligin anyqtaıtyn faktorlardyń biri. Sondyqtan aýyl ákimderin saılaý kezinde saıası partııalar ózderi usynatyn kandıdattardyń tulǵalyq jaýapkershiligi men kásibı daıarlyǵyna basa nazar aýdaryp, olardyń bolashaqta ákim bolýǵa laıyqtylyǵynyń jaýap­ty­lyǵyn ózderine ala bilýi kerek. Agent­tik óz tarapynan ákimderdiń kásibı bilikti­ligin arttyrý jumystaryn turaqty úıles­tirýge qashan da daıyn, – dedi agenttik tóraǵasy.

Memleket basshysynyń aýyl ákim­deriniń kásibı daıarlyǵyn kúsheıtý týraly tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda agenttik Memlekettik basqarý akademııasy jáne «Amanat» partııasymen bir­lesip keshendi qaıta daıarlaý baǵdar­la­masyn ázirlegen. Bul baǵdarlama oqytý­ǵa ǵana emes, aýyldy basqarýdyń jańa mádenıetin qalyptastyrýǵa baǵyttal­ǵan. Búginde 1 800-den asa aýyl ákimi oqytýdan ótti.

Sessııada sóz alǵan Qyzylorda oblysynyń ákimi Nurlybek Nálibaev halqymyzdyń tamyry aýylda jatqa­nyn aıtyp, aýyldarymyz myqty bolsa, elimiz de berekeli bolmaq ekenin atap ótti.

– Prezıdent aıtpaqshy, aýyl ákim­deri­ne qoıylatyn talap ta, olarǵa júkte­letin mindet te árdaıym erekshe. Qasym-Jomart Kemeluly aýyldy órkendetý, aýyl ákimderi ınstıtýtyn odan ári jetildirý baǵytyndaǵy mindet­terimizdi aıqyndap berdi. Elimiz­diń saıası, áleýmettik-ekonomı­kalyq damýynyń mańyzdy máseleleri boıynsha usynystar aıtyldy. Prezıdentimizdiń bastamasymen júrgizilgen konstıtýsııalyq, áleýmettik-ekonomıkalyq, memleket­tik basqarý júıesindegi reformalar elimizdiń jańa tarıhyndaǵy mańyzdy oqıǵa boldy. Bul memlekettiń negizgi ınstıtýttary arasynda bılik ókilettik­terin qaıta bólý arqyly barynsha ádil saıası júıe qurýǵa múmkindik berip otyr, – dedi N.Nálibaev.

Onyń aıtýynsha, kez kelgen jalpy­ulttyq reforma mazmunymen ǵana emes, óz keńistigimen de mándi. Sebebi árbir ózgeristerdiń negizi elimizdiń óńirlerinde qalyptasady.

– Memleket óńirlerden quralady. Sol jerde halyq ómir súredi, eńbektene­di, jańa ıdeıalardy júzege asyrady. Reformalar aýyl-aımaqtardaǵy naqty is pen nátıje arqyly júzege asyrylady. Prezıdent bastamasymen en­gizil­gen saıası reformanyń biri – qala, aýdan, aýyl, ákimderin tikeleı saılaý. Ákimder halyqtyń tańdaýymen saılanyp, qyzmetke kelip jatyr. Bul bastama halyqtyń saıası belsendiligin arttyryp, turǵyndardy jergilikti ózin-ózi basqarý isine tartýǵa mol múmkindik berdi. Ákimder – endi tek taǵaıyndalatyn emes, halyqtyń senim mandatyn alǵan jaýapty tulǵa, – degen Nurlybek Máshbekuly osy baǵyttaǵy jumystar Qyzylorda oblysynda da nátıjeli uıym­das­tyry­lyp kele jatqanyn jetkizdi.

Búginde óńirdiń 447 myń turǵyny, ıaǵnı halyqtyń 53 paıyzy aýyldarda turady eken. Jańa saılaý júıesi qoldanysqa engizilgeli 205 ákimniń saılaýy ótkizilgen. Qyzylorda oblysyndaǵy barlyq eldi meken ákimderi 100 paıyz jańadan saılanypty.

Al Májilis depýtaty Aıdos Sarym árbir qazaqtyń sanasynda, ár ákimniń paıymynda «ıdeal ákim» degen uǵym bolý kerektigine toqtaldy.

– Jaqynda Memlekettik qyzmet isteri jónindegi agenttik Berdibek Máshbekulynyń ómiri men eńbegi týraly, óz sózderi men zamandastarynyń pikirleri jınaqtalǵan jaqsy kitap shyǵarypty. Osy eńbekti oqýǵa keńes beremin. Sebebi kitapta ákimniń ár satydaǵy jumysy: halyqpen qalaı sóı­lesý, máseleni qalaı túsindirý, sózdi qalaı ótkizý sııaqty mańyzdy dúnıe baryn­sha qamtylyp, naqty kórsetilgen, – dedi A.Sarym.

Prezıdent búgin kóp nárseni dóp basyp aıtqanyn jetkizgen Májilis depýtaty birneshe máseleni erekshe atap ótýdi jón kórdi.

– Depýtat ta, ákim de – memlekettik qyzmetshi. Iаǵnı bárimizdiń mindetimiz ortaq: halyqpen jumys isteý. Elimizde 100 myńnan asa memlekettik qyzmet­ker bar desek, árqaısymyzdyń júz­dep týysymyz, kúnde aralasyp júr­gen tanystarymyz bar. Sol 100 myń adamnyń árqaısysy óz jumysyna senip, tııanaqtylyq tanytyp, túsin­dirý jumystaryn durys júrgizse, qoǵamymyz áldeqaıda basqasha bolar edi. Ákim oıyn, bastamasyn úlkenge de, kishige de túsindire bilýi kerek. Ne istep jatyrmyz, ne úshin istep jatyrmyz, qaıda bara jatyrmyz – osynyń bárin halyqqa uǵyndyrýy qajet. О́tken quryltaıda men konstıtýsıonalızm, ınstıtýsıo­nalızm, konvensıonalızm týraly aıtqanmyn. Búgin ınstıtýsıo­nalızmge toqtalǵym keledi. Birtýar ákimder sırek. Al Qazaqstanda 2,5 myń ákim bar. Sondyqtan ınstıtýt kerek. Ákimderdiń talaptanýy, izdenýi, kásibı ortada ósýi mańyzdy. Sol sebepti ákim saılaýyn qolǵa alyp otyrmyz. Bul – uzaq jol. Jemisi de, qatesi de qatar shyǵatyn úderis. Biraq bul joldan bas tartpaýymyz kerek, – dedi depýtat.

Sondaı-aq ol munaıǵa senim artyp otyratyn zamannyń ótkenin, sol sebepti saıası ınstıtýttardy nyǵaıtý ekonomıkany ártaraptandyrýdyń negizgi sharty ekenin jetkizdi.

Paneldik sessııa aıasynda jergilikti basqarýdyń tıimdiligi, jańa kadrlyq saıa­sat, memlekettik apparattyń servıs­tik jáne klıentke baǵdarlanǵan jańa úlgisine qatysty máseleler jan-jaqty talqylandy. Is-sharaǵa qatysýshylar ózderin qyzyqtyrǵan túıtkildi suraq­taryn ortaǵa salyp, pikir almasty. 

Gúlnar JOLJAN,

Jasulan SEIILHAN,

«Egemen Qazaqstan»