Topyraq tozyp barady

30 jyldan astam ýaqyt zerttelmegen

«Qazir tıimdi melıorasııalyq jáne agrotehnıkalyq is-sharalar qolǵa alyndy. Ásirese ıntensıvti eginshilik júrgizi­letin óńirlerde qunarlylyqty jaqsar­tý maqsatynda usynystar ázirlenip, baǵdar­lama iske asyrylyp jatyr», deıdi «Jerlerge zerttep-qaraý jumystaryn júrgizý memlekettik ınstıtýty» salalyq damý departamenti jer sapasyn esepke alý jáne izdestirý jumysyn baqylaý basqarmasynyń basshysy Baýyrjan Birjanov.

Oblys aýmaǵyndaǵy júıeli topyraq zertteýleri sońǵy ret keń kólemde 1980–1990 jyldary júrgizilipti. Odan soń mundaı jumys jekelegen jobalar aıasynda ǵana júzege asyrylǵan. Keıingi jyldary topy­raq qunarlylyǵyn saqtaý men ony qalpy­na keltirý máselesi qaıtadan ózekti bola basta­ǵany sebepti máselemen arnaıy mekeme aınalysatyn bolyp sheshim qabyldandy.

«Bizdiń mekeme fılıaly 2024 jyly Ertis-Baıan óńiriniń 400 myń gektar aýmaǵynda topyraqtyq zertteý jumysyn júrgizdi. Bıylǵy zertteý 180 myń gektardy qamtydy. Onyń barysynda topyraq qabattary, mehanıkalyq quramy, gýmýs mólsheri men topyraq qunary, azot, fosfor, kalıı mólsheri, qyshqyldylyq deńgeıi (pH), mıkroelementter men tuzdaný belgileriniń anyqtalýy, degradasııa belgileri (erozııa, tuzdaný, tyǵyzdaný jáne t.b.) zertteledi. Atalǵan málimetter negizinde jerler jaramdylyq sanattary men klasstarǵa bólinedi. Odan keıin tyńaıtqysh engizý, melıorasııalyq is-sharalar júrgizý, daqyldardy aýystyrý, topyraqty óńdeý tásilderi men onyń qurylymy men qunarlylyǵyn qalpyna keltirý boıynsha usynymdar ázirlenedi», dep jalǵady sózin B.Birjanov.

Topyraqtyń tozýy negizinen Aqtoǵaı, Maı jáne Aqqýly aýdandarynda jıi baıqalǵan.

Jer qunaryn joǵaltýǵa ne sebep?

Negizgi faktorlar: agrotehnıkalyq talaptardyń saqtalmaýy, topyraq pen sý erozııasy, tuzdaný, sýarmaly jerlerde drenaj júıesiniń álsizdigi men jeras­ty sýlarynyń kóterilýi, qyshqyldaný, organıkalyq zattardyń jetispeýshiligi, jaıylymdyq júktemeniń artýy, ósim­dikter jabyny men orman alqap­tarynyń azaıýy, klımattyq ózgerister jáne aýa temperatýrasynyń shamadan tys joǵary bolýy.

Aýyl sharýashylyǵy ǵylymdary­nyń doktory, professor Qudaıbergen Qanapııanov óńirdegi keıbir egis tanaptarynda tuzdaný úderisi jyldam júrip jatqanyna alańdaıdy.

«Ertis aýdanyndaǵy egis tanabynyń bir bóliginde keıingi jyldary egilgen dán múlde shyqpaı qalyp júr. Bul jaǵdaıdy uzaq zertteı kele, oǵan egistik faktorlary áser etetinin anyqtadym. Topyraqtanýshylarmen birge egin egiletin jerdi qazǵanymyzda 80 santımetrden 5 metr tereńdikke deıingi topyraqtaǵy tuzdyń quramy shekti mólsherden 7 ese kóbeıip ketkenin anyqtadyq. Al sol aýmaqtaǵy alaqandaǵydaı ǵana tyń jerde álgindeı jaǵdaı tirkelmedi», deıdi ǵalym.

Másele mynada, fermerler erte kóktemde jerdi jyrtyp tastaıdy da, dán sebilgenshe 50-60 kún boıy topyraq qabaty ashyq kúıde ylǵal tartyp jatady. Túsken ylǵal birden tómen boılap, tereńdegi tuz qabattaryna jetedi de ony býlandyryp joǵary kóteredi. Al tyń jerlerde kerisinshe kópjyldyq shópter ósip tur. Soqa tımegen ósimdik qabaty túsken ylǵaldy birden ózine sińirip ala qoıady, sý tómen túspeıdi. Iаǵnı ylǵal 60 sm-den tómen ári barmaıdy. Egindi qaıta-qaıta ege bergennen álgi jerlerde tuz joǵary kóterilip, topyraq nársiz bolyp qalǵan.

Ǵalym egistik jerlerdiń tuzdanýyn boldyrmaý úshin egis tanaptaryn bir­­neshe jyl qatarynan tyńaıtyp, kóp­­­­jyldyq shóp egýdi usynady. Ásirese jońysh­qany egý utymdyraq bolady.

Tyńaıtqysh tapshy

«Bul tarapta ósimdik sharýashylyǵyn­daǵy topyraq bonıteti asa ózekti. Sebebi kókónister topyraqtaǵy paıdaly zattardy aıtarlyqtaı tómendetip jiberedi. Onyń ornyn tyńaıtqyshpen toltyramyz. Biraq bonıtettiń kemip bara jatqanyn baıqamappyz. Eger agrotehnologııa durys júzege asyrylsa, jerdiń ónimdiligin turaqty saq­taý­ǵa bolady. Sýarmaly alqaptardy engizý, tyńaıtqyshtardy ornymen qol­daný da kóp máseleni sheshedi», deıdi «AndasAgro» JShS basshysy Zeınolla Sálmenbaev.

Fermerdiń sózinshe, qazir otandyq tyńaıtqyshtardyń baǵasy qymbat. Ony satyp alýǵa barlyq kókónis ósirýshiniń shamasy jetpeıdi. Keıbir túrleriniń baǵasy Qytaı men Reseı ónimderinen qymbat. Sondyqtan onyń kólemin kóbeıtý, al qunyn arzandatý Úkimettiń nazarǵa alatyn sharýasy bolýy kerek dep esepteıdi ol.

«Kóptegen áriptesim tyńaıtqysh satyp ala almaı qınalyp júr. Baǵa sharyqtap ketken. Elimizde ammıak selıtrasy men ammofos qana óndiriledi. Kez kelgen aýyl sharýashylyǵy daqylyn ósirýge  tyńaıtqysh kerek ári onyń túri birneshe bolýǵa tıis. Máselen, bizdiń kókónis alqaptaryna ózimizde óndiriletin ammıak selıtrasy men ammo­fostan bólek, hlorly kalıı jáne taǵy basqa túrlerin sebemiz. О́zimizde shyǵarylmaıtyndaryn Reseıden satyp alamyz», deıdi tájirıbeli kókónis ósirýshi.

Tyǵyryqtan shyǵýdyń joly bar ma?

Topyraqtaný mamandary topyraq­­tyń jel erozııasyna ushyraý qaýpin tómendetý maqsatynda agrolandshaftty qorǵaý, qorǵanysh orman jolaq­­ta­ryn otyrǵyzý jáne topyraq qorǵaý tehnologııalaryn engizý sııaqty usynym­dar berip otyr. Tuzdaný jáne qysh­­qyl­daný úderisteriniń aldyn alý úshin melıorasııalyq sharalar júzege asyrylyp, tyńaıtqyshtar ǵylymı negizde engizilip jatyr. Al jaıylymdyq jer­lerdi tozýdan saqtaý maqsatynda olardy kezekpen paıdalaný, demalys mer­zimin saqtaý jáne jasandy shóp egý ju­mys­tary usynylǵan.

«Qyshqyldanǵan, tuzdanǵan jerlerde ákteý nemese gıpsteý jumysyn júrgizý topyraqtyń hımııalyq tepe-teńdigin qalpyna keltirýge kómektesedi. Organıkalyq jáne mıneraldyq tyńaıt­qyshtardy júıeli qoldaný ósimdikterge qajetti qorektik zattardy berip qana qoımaı, topyraqtyń qurylymyn da jaqsartady. Topyraqty mınımaldy óńdeý, jamylǵy egisterin qoldaný sııaqty ádister erozııa men tozýdyń aldyn alady. Sondaı-aq orman bel­deýlerin otyrǵyzý arqyly topyraq­tyń ushyp ketýine tosqaýyl qoıýǵa bolady», deıdi B.Birjanov.

Salaǵa keletin jastardyń azdyǵy, ǵylymı-zertteý uıymdaryndaǵy materıaldyq-tehnıkalyq bazanyń jetki­liksizdigi bilikti topyraqtanýshylar tapshylyǵyn týyndatyp otyr. Degenmen sıfrlandyrýdyń kúsheıýi kóp túıtkildiń aldyn alatyn syńaıly. Jer resýrstaryn sıfrlandyrý jáne geoaqparattyq júıelerdi engizý arqyly monıtorıng júrgizý múmkindigi artady.

Bul tásil jer jaǵdaıyn naqty ári ýaqtyly baqylaýǵa jol ashady. Kele­shekte jańa tehnologııa kómegimen topyraq qunaryn saqtaý, jer tozýynyń aldyn alý, tyńaıtqyshtardy tıimdi qoldaný syndy ózekti máseleler sheshi­­­ledi dep senemiz.

Pavlodar oblysy