2010 jyldardyń ortasynda neırobıolog Robert Sapolskı maımyldarmen birqatar eksperıment júrgizdi. Áýeli maımyldarǵa jaryq sıgnalynan keıin 10 ret batyrmany basyp, syılyq retinde dámdi nárse alýdy úıretti. Qyzyǵy - eksperıment barysynda dofamın tamaq alǵan sátte emes, dabyldan marapatqa deıin bólinip turǵany baıqalǵan. Basqasha alǵanda mı satyp alýdan emes, ony kútýden «kóńil kóteredi», sapasyna emes, onyń jıiligine nazar aýdarady. Basqasha aıtqanda, álgi maımyldyń tańdaıy súıikti taǵamynyń kermek dámin sezgen saıyn belsendiligi de arta túsken. Rasyn aıtqanda, aǵzadaǵy sáttik ózgeristerdi qolmen basqarý týraly ejelgi fılosoftar da aıtyp ketken. Psıhologtardyń sózinshe «qara juma» jáne basqa da osyndaı aksııalar - psıhologııalyq mehanızmniń shyrmaýyndaǵy qumar oıynnyń bir túri.
Bıyl «Qara juma» 28 qarashada bastalyp, úsh kúnge sozylady
Iаndeks jarnama agenttikteriniń derekterinde qarasha men jeltoqsan e-commerce úshin saýda draıverine aınalatyny aıtylǵan. Bul kezeńde jeńildikterge, aksııalarǵa jáne promokodtarǵa izdestirý qyzyǵýshylyǵy jyldyń qalǵan aılarymen salystyrǵanda orta eseppen 34% -ǵa artady.
2024 jyly Qazaqstanda «Qara juma» onlaın-belsendiliktiń joǵary ósýimen qatar júrdi, alaıda barlyq óńir úshin satýdyń naqty jalpy nátıjeleri jarııalanbaǵan. Ádettegideı elektronıka, kıim-keshek jáne úıge arnalǵan taýarlar eń kóp suranysqa ıe boldy, al eń iri tapsyrystardy Almaty, Nur-Sultan jáne Atyraý turǵyndary resimdepti.
Qazir onlaın-satyp alýlardyń úlesi odan da joǵary: «Iаndekstiń» baǵalaýy boıynsha árbir ekinshi qazaqstandyq ınternetten aıyna keminde bir ret satyp alady, al paıdalanýshylardyń 61% satý kezeńinde taýarlardy onlaın satyp alýdy jón kóredi.
Ortasha chek: qansha jumsaıdy, qalaı ózgeredi
Osydan birneshe jyl buryn sarapshylar Black Friday kúnderinde otbasylyq shyǵystardyń eselep ósip ketetinin aıtqan.
2017 jylǵy 24 qarashada qazaqstandyqtardyń shyǵyny ádettegi kúnmen salystyrǵanda 1675% -ǵa ósti, al ortasha chek shamamen 17 516 teńgeni qurady.
Jyl saıyn bul soma ósip keledi. 2020 jylǵa qaraı ortasha bıýdjet 34 myń teńgege deıin kóterildi, al 2021 jyly bir adamǵa 37 500 teńgege jetti.
2024 jyly bir adamnyń satyp alý bıýdjeti 50 myń teńgege deıin kóterildi.
Osylaısha, pandemııalyq jylda qajetti shyǵyndar shamamen 10% -ǵa ósti. Munyń sebebi keıinge qaldyrylǵan suranys pen taýarlardyń qymbattaýynan bolýy ábden múmkin.
Erler áıelderden kóp jumsaıdy
Sarapshylar qymbat elektronıka satyp alýmen baılanysty erlerdiń paıdasyna shamamen 30% aıyrmashylyqty atap ótedi. Bul rette eń joǵary ortasha chek dástúrli túrde elektronıka jáne turmystyq tehnıka sanatynda tirkeledi. Bul rette bólip-bólip tóleý satyp alý somasyn aıtarlyqtaı arttyrady. Qazaqstandyq tájirıbe muny rastaıdy - kóptegen qymbat taýarlar (turmystyq tehnıka, elektronıka, jıhaz) bólip-bólip tóleýge alynady jáne qorytyndy chek birden tóleýge qaraǵanda joǵary bolady, sebebi tutynýshy ózine qymbat model nemese qosymsha taýarlar alýǵa múmkindik beredi.
Tutastaı alǵanda, sońǵy jyldardaǵy tranzaksııalardyń derekteri boıynsha qazaqstandyq áıelderden bir onlaın satyp alýdyń ortasha chegi 14-ten 18 myń teńgege deıin quraıdy. Bul sandar bazarlarda qymbat emes taýarlardyń kóptigin eskeredi.
Rıteılerler úshin basty suraq - qazaqstandyqtar Black Friday kezeńinde qandaı taýarlarǵa kóp jumsaıdy degen suraqqa jaýap berý úshin 2024 jyly Qara juma kúni ne satyp alǵanyna nazar aýdaraıyq.
2024 jyly kıim satý qarasha aıynda 2 eseden asqan, alaıda tapsyrystar sany «bar bolǵany» 112% -ǵa ósti. Bul osy sanattaǵy ortasha chektiń ulǵaıýyn bildiredi: satyp alýshylar bir tranzaksııaǵa kóbirek jumsaı bastady, bálkim, qymbat brendterdi tańdap nemese sebetke qosymsha taýarlar bergen. Turmystyq tehnıka men elektronıka – kerisinshe, satyp alýlar kóbinese iri, biraq birjolǵy sanat. Munda suranys neǵurlym turaqty: mysaly, Black Friday 2024-te elektronıka bir jyl burynǵyǵa qaraǵanda belsendirek satyp alynǵan, biraq jarylys ósiminsiz, shamamen +30%. Onyń ústine elektronıkany kóbinese nesıege nemese bólip tóleýge alady, bul teńgemen jıyntyq satýdy arttyrady.
Kosmetıka men parfıým dástúrli túrde áıelderdiń tabysyna ıe. Brendtik parfıýmerııaǵa 20-30% jeńildikter qarashany dýhı satyp alý úshin jaqsy ýaqyt etedi - 2024 jyly erlerdiń hosh ıisteri týraly izdeý suraýlarynyń sany 16% -ǵa, áıelderdiń hosh ıisteri týraly - 11% -ǵa artty. Munda ortasha chek onsha úlken emes (birneshe ondaǵan myń teńge), biraq satyp alýshylar sany kóp: kosmetıkaǵa onlaın-aýdıtorııanyń úshten biri qyzyǵýshylyq tanytady.
Tutastaı alǵanda, 2024-2025 jyldary qazaqstandyq satyp alýshynyń satýdaǵy beınesi bylaı kórinedi: bul sándi, elektronıkany, balalarǵa arnalǵan taýarlardy jáne densaýlyqty qyzyqtyratyn ortasha tabysy bar 25-ten 44 jasqa deıingi áıel. Ol aksııalardy aldyn ala qarap shyǵady, qalaǵan satyp alýlardyń tizimin jasaı alady, biraq jaqsy jeńildik kórse, jıi bir nárseni ımpýlsıvti túrde satyp alady. Erler sırek qatyssa da, ádette tehnıkaǵa, avto- jáne sport taýarlaryna kóp qarajat jumsaıdy.
2024 jylǵy minez-qulyq úrdisteriniń arasynda sarapshylar josparlaýdyń ósýin atap ótti: kópshiligi qarasha aıyndaǵy aksııalarǵa aldyn ala daıyndala bastady. Mamandardyń keńesi boıynsha «shabýyl josparyn» (qajetti zattardyń tizimin) jasap, baǵany satýǵa deıin bir aı buryn baqylap otyrýdyń mańyzy bar. Sarapshylardyń pikirinshe, Qazaqstandaǵy «Qara juma» satý kólemin edáýir arttyrady jáne brendterdiń tanymaldyǵyn arttyrady, biraq onyń naqty paıdasy túrli faktorlarǵa baılanysty ózgerýi múmkin. Bir jaǵynan, bul iri satylymdar men tanymal taýarlarǵa suranystyń rekordtyq ýaqyty, al ekinshi jaǵynan, bıznes klıentterdi tartý jáne eleýli jeńildikter usyný qajettiligine tap bolady.
«Qara jumanyń» tabystylyǵy onyń daıyndyq strategııasyna baılanysty
Brendterge degen qyzyǵýshylyq ta ósti: adamdar naqty brendtik taýarlardy «jeńildikpen krossovkalar» emes, ásirese sport segmentinen izdeıdi. Bul anaǵurlym sanaly tutynýdy bildiredi: satyp alýshy ózine ne qajet ekenin biledi jáne naqty taýarǵa jeńildikter kútedi.
Marketolog, bıznes-konsýltant Iýlııa Sakovanyń aıtýynsha, bizdegi «Qara juma» bir kúndik suranysqa negizdelgen.
«Maqsat «búgin ǵana», «erteńge deıin úlgerińiz» degenge basymdyq beredi. Bul jaǵdaıdy qıyndatady, satyp alýshynyń psıhologııasyna keri áser etedi. «Qazaqstanda satýdy qurý prınsıpi qosymsha satyp alýshylardy tartý úshin marketıngtik erekshelikten basqa eshteńe emes. Dúkender men saýda núkteleri «Qara juma» qarsańynda baǵany kóteredi degen aqparat shyndyqqa janasa bermeıdi. Bul aıda olar taýar qunynan ózindik qunynan birer paıyzǵa ǵana joǵary satyp, bazada jatyp qalǵan taýarlaryn satýǵa múmkindik alady, kelesi aınalymyn qarjylandyrady. Qosyp satý jekelegen segmentterde bolǵanmen, jalpy formatta baıqalǵan emes», deıdi dep atap ótti marketolog Iýlııa Sakova.
«Qara jumany» tek saýda núkteleri emes, alaıaqtar da asyǵa kútedi
Bul kezeńde fıshıngtik shabýyldar men aldaý shemalary sharyqtaý shegine jetedi.
Reseılik «Neıroınform» saraptamalyq ortalyǵynyń sarapshylary alaıaqtar tanymal brendterdiń jalǵan saıttary, áleýmettik jelilerde jalǵan aksııalardy iske qosý jáne jetkizý týraly jalǵan habarlamalardy taratýǵa kirisip ketetinin aıtypty.
«Jalǵan saıttar jasaý - óte tanymal shema, biraq oǵan qaramastan, áleýetti satyp alýshylar áli kúnge deıin osy tuzaqqa túsedi. Tek bıylǵy jyldyń qarasha aıynda aqparattyq qaýipsizdik jónindegi túrli uıymdardyń derekteri boıynsha shabýylshylar belgili dúkenderdi ımıtasııalaıtyn 700-den 1 myńǵa deıin klon-saıttardy iske qosylǵan. Mundaı resýrstar satyp alýshylar aqshasynan ǵana emes, ózderiniń bank kartalarynyń derekterinen aıyrady», «Tehnlogııanyń damýy men alaıaqtardyń múmkindigi ártaraptandyrylyp jatyr. Tek resmı dúkenderden qosymshalardy júkteý jáne kúdikti siltemeler boıynsha ótpeý, sondaı-aq suraý salýlar óte senimdi bolyp kórinse de, jeke derekterin jarııa etpeýge nazar aýdarylý kerek. Satý kezinde fıshıngtik shabýyldardan ózińizdi qorǵaý úshin dúkenderdiń URL mekenjaılaryn muqııat tekserińiz. Jalǵan saıttarda áripter aýystyrý kezinde artyq tańbalar qosylyp ketedi. Sondyqtan barynsha saq bolǵan durys», deıdi sarapshy.
