Bıyl akademık E.A.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy ulttyq zertteý ýnıversıteti úshin tarıhı oqıǵa boldy. Memleket basshysynyń osy jyly 12 tamyzdaǵy Jarlyǵymen oqý ornyna «ulttyq» mártebesi berildi. Buǵan deıin Úkimet qaýlysymen berilgen «zertteý ýnıversıteti» mártebesi akademııalyq avtonomııamyzdy keńeıtse, ulttyq mártebe – ýnıversıtet ujymynyń jetistigin moıyndaý ǵana emes, el aldyndaǵy úlken jaýapkershilik júgi.
Bul serpilis 2023 jyly ýnıversıtettiń akademııalyq adaldyq lıgasyna kirý týraly qabyldaǵan irgeli sheshiminsiz múmkin bolmas edi. Lıga standarttary ulttyq mártebege laıyq móldir ekojúıeni qurýǵa negiz boldy. Qazirgi tańda biz akademııalyq adaldyqty jaı ǵana «opsııa» emes, ýnıversıtet damýynyń basty sharty dep túsinemiz.
Biz lıga músheligine ne sebepti óttik? Bilim berý ekonomıkasynyń belgili zertteýshisi Stıven Heıneman akademııalyq adaldyqtyń bolmaýy memleketke tikeleı ekonomıkalyq zııan keltiretinin dáleldegen bolatyn. Eger ýnıversıtet ádiletsiz baǵa alǵan, biliksiz maman shyǵarsa, qoǵam men ýnıversıtet arasyndaǵy áleýmettik kelisimshart buzylady.
Lıgaǵa kirý – naryq pen halyqaralyq qaýymdastyqqa berilgen belgi. Bul – Bóketov ýnıversıtetiniń dıplomy «kóleńkeli» kelisimdermen emes, naqty bilimmen qamtamasyz etilgen degen sóz. Bul qadam bilim sapasyn arttyrýǵa jáne ýnıversıtettiń akademııalyq bedelin halyqaralyq deńgeıde tanytýǵa jol ashty.
Ulttyq mártebe sybaılas jemqorlyqqa múldem tózbeýshilik saıasatyn talap etedi. Ýnıversıtette komplaens-qyzmet qurylyp, akademııalyq adaldyq jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy saıasat pen standart engizildi. Biz múddeler qaqtyǵysyn tekserýdiń qatań rásimderin bekittik. Alaıda eń bastysy – sanany ózgertý. Stýdentterge tek kásibı bilim berilmeıdi, eldiń zııatkerlik elıtasyn qalyptastyrý kózdeledi. Osy maqsatta bakalavrıattyń oqý jumys josparyna «Quqyq jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy mádenıet negizderi» páni, al magıstratýranyń jumys josparlaryna «Memlekettik bılik pen basqarý júıesindegi sybaılas jemqorlyqqa qarsy komplaens» páni engizildi. Ýnıversıtet tek mamandar daıarlap qoımaı, eldiń quqyqtyq elıtasyn qalyptastyrady.
Akademııalyq adaldyq saıasaty oqý úderisiniń ajyramas bóligine aınaldy. Maqsat – stýdentti «ustap alý» emes, ony aqparatpen sapaly jumys isteýge, zııatkerlik menshikti qurmetteýge úıretý.
Baǵalaý ınflıasııasyn tómendetý jáne ashyqtyqty qamtamasyz etý maqsatynda standartty operasııalyq rásimder sıfrlandyryldy. Jasyryn baǵalaý formaty engizile otyryp, baǵalaýdyń obektıvtiligine qol jetkizildi.
Sońǵy eki jylda kompıýterlik testileýdiń úlesi azaıtylyp, aýyzsha, jazbasha jáne shyǵarmashylyq emtıhandardyń úlesi eki esege, ıaǵnı 40%-ǵa deıin artty. Bul stýdentterdiń synı oılaýy men akademııalyq jazylym daǵdylaryn damytady.
Zaman aǵymynan qalmaı, jasandy ıntellekt (JI) tehnologııalaryn oqý úderisine engizip jatyrmyz. Bizdiń ustanymymyz – tyıym salý emes, jaýapkershilikpen qoldanýǵa úıretý. Osy rette JI-di qaı kezde qural retinde paıdalanýǵa bolatynyn, al qaı kezde onyń plagıatqa teńestiriletinin aıqyndaıtyn arnaıy reglament ázirlendi.
Ǵylym tazalyǵy – basty nazarda. Dıssertasııadaǵy derekterdi burmalaý nemese plagıat ondaǵan jyldar boıy qalyptasqan bedelge nuqsan keltiredi. Bakalavrdyń kýrstyq jumysynan bastap, doktorlyq dıssertasııaǵa deıingi barlyq deńgeıde akademııalyq adaldyq standart engizildi.
«Jyrtqysh» basylymdarǵa ǵylymı maqala jarııalamaý úshin ǵylymı etıka qatańdatyldy, nátıjesinde Q1 jáne Q2 sanatyndaǵy jýrnaldardaǵy maqala sany men dáıeksóz alý kórsetkishi ósti. Álemdik ǵylym joǵary oqý ornyn «maqala fabrıkasy» emes, adal seriktes retinde tanıdy.
Ýnıversıtette shyǵatyn 12 ǵylymı jýrnaldyń tórteýi «Web of Science» jáne «Scopus» bazalarynda ındeksteledi. Ásirese «Matematıka» serııasynyń Q2 deńgeıine (53 prosentıl) jetýi – otandyq ǵylymnyń zor jetistigi. Al rebrendıngten ótken «Buketov Business Review» jýrnaly qatań súzgi arqyly ár nómirge tek sapaly 4–5 maqalany ǵana jarııalap, ǵylymı etıkany birinshi orynǵa qoıyp otyr.
Joǵary oqý oryndarynyń QS jahandyq reıtıngindegi «Akademııalyq bedel» jáne «Jumys berýshiler arasyndaǵy bedel» kórsetkishteriniń ósýi strategııamyzdyń durystyǵyn dáleldeıdi. Máselen, jumys berýshiler arasyndaǵy bedel kórsetkishi 11 baldan 36.7 balǵa deıin ósti.
Halyqaralyq arenadaǵy senimniń artýy sheteldik stýdentter sanynan da baıqalady. 2024–2025 jyldary sheteldik stýdentter kontıngenti eki eseden astam ulǵaıdy. Saýalnama nátıjeleri kórsetkendeı, talapkerlerdiń basym bóligi ýnıversıtetti onyń joǵary básekege qabilettiligi men akademııalyq adaldyǵy úshin tańdaıdy.
Ǵalymdardyń zertteýine sáıkes, akademııalyq adaldyq pen kásibı ortadaǵy etıkanyń arasynda tyǵyz baılanys bar. Demek eger stýdent ýnıversıtet qabyrǵasynda kóshirý, plagıat jasaý, aldaý sııaqty akademııalyq adaldyqtyń negizgi qaǵıdattaryn buzsa, erteń jumys ornynda da sony qaıtalaıdy. Mıssııa – tek kásibı maman ǵana emes, joǵary deńgeıdegi azamat tárbıeleý.
Ýnıversıtetterdiń uly hartııasynda aıtylǵandaı: «Joǵary oqý orny – mádenıetti synı túrde quratyn jáne taratatyn avtonomııalyq mekeme». Biz adaldyq mádenıetinsiz sapaly bilim men serpindi ǵylymnyń bolmaıtynyna senemiz. Akademııalyq adaldyq lıgasynyń qaǵıdattary bilim sapasyn jańa deńgeıge kóteredi.
Nurlan DÝLATBEKOV,
Akademık E.A.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy ulttyq zertteý ýnıversıtetiniń
basqarma tóraǵasy-rektory, UǴA akademıgi
