Izshilerdiń irgeli izdenisi

Osydan keıin qazba, zertteý jumys­ta­rynyń jaýhary is­petti jum­baǵyn jasyrǵan jartastardy keshendi túrde zertteý maqsatynda Almaty ob­lysynyń bıýdjetinen qarajat ta bólingeni belgili. Sodan beri de Taldyqorǵan qala­synyń túbinde jatqan qazy­naly taýdan áli de esh jerde tirkelmegen, zerttelmegen, jartastarǵa qashalǵan myńdaǵan sýretter tabylyp keledi.

Osy Arqarly eskertkishteri 2017 jyly Murathan Sy­dyqbekov pen Úsen Quran­bekov esimdi jergilikti adamdardyń arqasynda tabylǵanyn da aıta ketý kerek. Atalǵan keshendi birinshi bolyp zertteýdi qol­ǵa alǵan tarıhshy Alekseı Marıashev (1933–2018) pen «Petroglıf izshi­leri» qorynyń ǵylymı erikti­leri. Osy qor 2017–2021 jyldary óz esebinen Arqarlyǵa birneshe halyq ekspedısııasyn uıymdastyrǵanyn bilemiz. Sol jumystardyń nátıjesinde bıyl jyl basynda «Arqarly taýynyń pe­troglıfteri» atty monografııa da jaryq kórdi.

Sodan beride «Petroglıf izshileri» eriktileri qarap otyrmaı, 2025 jyly 27 ekspedısııaǵa shyǵyp, Almaty, Jambyl men Jetisý oblysynda kóne jazýlardyń 11 jańa shoǵyryn, oǵan qosa buryn beımálim bolyp kelgen erte temir dáýiri men túrki kezeńine jatatyn ondaǵan qonys pen qorymdy, jergilikti ultqa tıesili XVIII–XIX ǵasyrlardaǵy onnan astam rýlyq zıratty anyqtaǵan.

Otandyq ǵylymdaǵy sony ja­ńalyqqa oraı uıymdastyrylǵan baspasóz máslıhatynda kóne jazbalardyń joqshylary bı­yl­­ǵy barlaý jumystarynyń jaı-japsaryn baıandady.

Qor ókilderi bıyl ǵylymı ortaǵa burynnan belgili jerler­diń ózinen biraz jańa petroglıf tabylǵanyn jarııalap otyr. Tolaıym alǵanda bıyl arheo­logııalyq eskertkishter tizimine enbegen jıyrmaǵa jýyq jańa qorym tabylǵan.Qorǵandardyń jalpy sany 300-den asady. Olardyń arasynda Amanbókter shoǵyryndaǵy petroglıfter, Baıanjúrek mańyndaǵy jańa top, sondaı-aq Qyzylaǵash aýy­lynyń mańyndaǵy jazyq pen Jetisý oblysynyń Aq­tek­she aýyly ja­nyndaǵy Muqyr shatqalynan tabylǵan jartas­taǵy sýretter de bar.

Eriktilerdiń aıtýynsha, zert­teý jumystaryn júrgizýge shal­ǵaıdaǵy eldi mekenderdiń de turǵyndary kóp úles qosqan. Qor ókilderi áleý­mettik jeli­ler men BAQ-ta únemi bel­sendi bolǵandyqtan, aýyl turǵyn­da­rynan jańa oryn­dar týraly habarlamalar túsip otyrǵan. Olar kózden tasada jatqan qanshama kóne eskert­kishterdiń tabylýyna jol ash­qany sózsiz.

Baspasóz máslıhatynda Qor­dyń atqarýshy dırektory Olga Gýmırova: «Petroglıf izshileri» jobasyndaǵy eń basty qural – adam. Qorymyzda erikti bolyp júrgenderdiń árqaısysy ártúrli saladan qosylǵan mamandar. Ásirese jyl ótken saıy­n izdeý jumysyna aýyldar men shalǵaıdaǵy eldi mekenniń tur­­ǵyndary kóp aralasyp jat­qanyn kórip, jigerlenip qalasyń. Árkim óziniń týǵan je­riniń tarıhyn búkil álem bilse eken deıdi. Bul – naǵyz patrıotızm», dedi.

«Petroglıf izshileri» eli­miz­diń kóne tarıhı-mádenı mu­rasyn nasıhattaýǵa atsalysyp, bıyl segiz ashyq leksııa, bes baspasóz týry men balalarǵa arnalǵan is-sharalarǵa muryn­dyq bolypty.

«Qazaqstan – petroglıfter eli» jobasynyń negizin qala­ǵandardyń biri Iýrıı Dorohov atqarylǵan jumystardyń ma­ńyz­­dylyǵyna toqtala kele: «PR salasynyń mamany retin­de aıtarym, Qazaqstanda qandaı tarıhı qazyna jasyrýly jatqanyn halyq neǵurlym kóbirek bilse, soǵurlym naǵyz eljandy azamattar kóptep shyǵar edi. Mundaı iske ásirese, jastarymyz múddeli bolýǵa tıis», dedi.

Jýrnalıstermen ótken kezdesý kóne jádigerlerdi baqylaý, tirkeýden bastap, jergilikti turǵyndarǵa olardy saqtaý ere­je­lerin túsindirý men erikti­lerdiń arheologııalyq nysandardy qorǵaý baǵytynda jasalyp jatqan jumystarymen qorytyndylandy.

Qoǵam belsendileri aldaǵy 2026 jylǵa arnalǵan jos­par­larynyń shetin túrip, kelesi maýsymda jańadan tabylǵan jazbalar shoǵyryn zertteýdi jalǵas­tyra­tyndaryn aıtady. Mysaly, Eshkiólmes kesheniniń vırtýaldy 3D-týryn jasap, jańa barlaý ekspedısııalaryn uıymdastyrýdy kózdep otyr.

ALMATY