Aıtýly ǵalym 1925 jyly Shıeli óńirinde dúnıe esigin ashty. Bala kúninen týǵan jeriniń barlyq qasıetin boıyna sińirip ósti. 20-jyldardyń sońy men 30-jyldardaǵy halqymyzdyń basyndaǵy aýyr taǵdyr men asharshylyqty kórgen jetkinshektiń júreginde shermene bolyp qatyp qaldy. Osy zulmat kezeńder oǵan qatty áser etip, jasynan bolashaq ǵalymnyń fılosofııalyq oıy qalyptasty. Ol keıin óz eńbekterinde: «Asharshylyq qazaqty rýhanı dástúrinen taıdyryp, ulttyq tamyrymyzdan ajyratty. Dilimizden jańyldyra jazdady...», dep eske alady. Osyndaı qıyn ýaqytta qalyptasqan parasat pen tózim ony ultynyń rýhanı tamyryn qaıta órkendetýge jeteledi.
Dosmuhamed Kishibekuly – otandyq fılosofııa ǵylymyndaǵy biregeı tulǵanyń biri. Ol ǵylymdy tek damytyp qana qoımaı, ony kórkemdep, rýhanı tereńdikke jetkizdi. Kóptegen kedergige qaramastan, adaldyq pen ádildik jolynan taımady. Fılosofııany óz halqynyń rýhanı qazynasyna aınaldyryp, qazaq danalyǵyn álemdik deńgeıde tanytty.
Birtýar tulǵa ǵylymǵa barlyq sanaly ǵumyryn arnady. Onyń ǵylymı eńbekteriniń kólemi adamdy tańǵaldyrady. Máselen, ǵalymnyń 900-ge jýyq maqalasy men 72 irgeli zertteýi nege turady? Sondaı-aq «О́tpeli qoǵamdyq qatynastar» jáne «Kóshpeliler qoǵamy» sekildi monografııalary da – bir tóbe. Akademık keńestik senzýranyń qysymyna qaramastan shyndyqty dáleldeýden taıǵan emes. Kóshpeliler órkenıetin indete zerttep, Ilııas Esenberlın men Oljas Súleımenov shyǵarmalaryn ǵylymı taldaýdyń negizgi arnasyna aınaldyrdy.
Kórnekti ǵalym 1950 jyly Máskeýge joldama alǵannan bastap, ol qazaq fılosofııasyn ǵylymı júıege engizýdiń negizin qalady. 1964 jyldan taban aýdarmaı 32 jyl boıy qazirgi Q.I. Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq zertteý ýnıversıtetiniń fılosofııa kafedrasyn basqardy. Osy jyldary onyń basshylyǵymen respýblıka kóleminde fılıaldar ashylyp, keıin olar derbes ýnıversıtetterge aınaldy. Qazir onyń «Dosekeńniń shákirtimiz» dep maqtanyshpen eske alatyn izbasarlary kóp.
Dosmuhamed Kishibekuly tek ǵylym men bilimge ǵana emes, elimizdiń rýhanı ómirine de aıanbaı qyzmet etti. 1980–1990 jyldary respýblıkalyq tele baǵdarlamalarǵa belsene qatysyp, memlekettik til, ulttyq rýh jáne jas urpaq tárbıesi týraly parasatty oı qozǵady. 1986 jyly Jeltoqsan kóterilisinde ádiletsizdikke qarsy batyl ustanymynan aınymaı, halqymyzdyń namysyn qorǵady.
Fılosof ǵalymnyń oıy qarapaıym bolǵanymen tereń edi. Ol: «Fılosofııa degen – ómirdiń mánin suraý ǵana», dep túsindiretin. «Kóshpelilerdiń ǵıbadathanasy – kókjıek, kitaby – juldyzdar, ustazy – jel» degen danalyǵy arqyly ómirdi, tabıǵatty, adam men qoǵamdy tereń paıymdaýdy úıretti.
Joǵary oqý ornynda ǵylym men ustazdyqty qatar ustaǵan akademık 60 jyl boıy qazaq jastaryn danalyqqa, adaldyqqa, otansúıgishtikke tárbıeledi. Onyń ǵylymı zertteýleri men maqalalary, kitaptary ǵylym men tálimniń shynaıy qazynasyna aınaldy.
Biregeı ǵalymnyń elge qyzmeti men álemdik deńgeıde moıyndalǵan ǵylymı eńbekteri – Dosaǵańnyń ulylyǵyn, ult rýhanı qazynasyna qosqan ólsheýsiz úlesin dáleldeıdi. Onyń ómir joly – qazirgi jastarǵa úlgi. Shyn máninde, Dosmuhamed Kishibekuly – ult rýhanııatynyń shamshyraǵy. Onyń ushqyny – Syrdyń kıeli topyraǵynan, jalyny – qajyrly eńbeginen, arnasy – san tomdyq shyǵarmasynan turady. Bul shamshyraq eshqashan sónbeıdi, óıtkeni onyń kórigi – qazaqtyń máńgilik rýhy.
Ulyqpan SYDYQOV,
fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
