Dástúrge jat esimniń suraýy bar ma?

Rasynda, esimi erekshe adamdar tanysqanda erkindik tanytyp, ishteı maqtanyp turatyny kózge kórinbese de, ishteı túısinesiń. Aty oǵash, ersi jandar birden esimin aıtpaı, sál kúbijiktep, kibirbektep baryp atyn aıtady. Álbette adamnyń aty taǵdy­ryna tikeleı áser etetinin zertteı­tin arnaıy bir ilim-ǵylym bolma­ǵanymen, tarıhta munyń mysaldary kóp. Esimi aýyr, aýrý-syrqaýdan kóz ashpaǵan, joly bolyp kórmegender keıde azan shaqyryp qoıǵan attaryn ózger­tip jatady. Qazirgi jastar da esi­mi ózine unamasa, ózgertýge quqy­ǵy bar ekenin jaqsy biledi. «Atym­dy ózgertkennen keıin ómirim de ózgerdi» deıtinder de tabylady.

Aty-jóniń psıhologııalyq, estetıkalyq turǵydan bolsyn bel­gili bir deńgeıde áser etpeı qoımaıdy. Adamnyń taǵdy­ry esimine jazylady degen qan­shalyqty ras? Máselen, yqy­lym zamandardan beri keıbir halyq­tarda zııankestik áreket, dýa adam­nyń atyna jasalady degen túsinik bar. Ári bul negizsiz de emes, onyń dáleli keıbir ulttar bala­syna uzynsonar at qoıady, ıakı eki esimi bar, shyn atyn jasyryp ustaıdy. Qalaı desek te, mundaı yrym-nanymdardy op-ońaı eskiliktiń enshisine jatqyza salýǵa bolmaıdy. Biraq osy zamanda ersi, oǵash esimder bar ma degen saýaldy ekshelemes buryn, mynadaı jaıttarǵa da toqtala ketken jón.

Eger adam aldymen óz esimin qabyldaı almasa, óz atyn daýys­tap aıtýdan uıalatyn bolsa, bul oılandyrýǵa tıis. О́zine degen senimi azaıady, bógdelerdiń aldynda birden ózin-ózi tómen baǵalaıdy. Osy taqyryptaǵy kishigirim zertteý­lerdiń ózi qulaqqa jaǵym­dy, aıtýǵa jeńil, aty-jóni úıle­simdi jandar­ǵa aınalasy birden jylyqa­baq tanytatynyn, ortaǵa tez sińetinin aıtady. Kerisinshe kúlkili, oǵash esimder balalyq shaǵyńdy mazaqqa aınaldyrsa, eseıgen kezde de mansaby men bedeline aıtarlyqtaı kesirin tıgizetinin kórsetedi. Onyń bir mysaly – jumys berýshiler de túıindeme tańdaǵanda ishki túısikpen esimi qarapaıym, ádemi adamdarǵa basymdyq beredi eken. Al esimi óte erekshe nemese sırek kezdesetin adamdar da oıǵa qaldyrady.

Qalaı deseńiz de, adam­nyń esimi – tolaıym bir taǵdyr­lardyń ataýy. Sondyqtan da elimizde jyl saıyn shamamen 12 myńdaı adam aty-jónin ózgertedi. Mysaly, Almatydaǵy «Azamattarǵa arnal­ǵan úkimet» fılıaly habarla­ǵandaı, bıyl jyl basynan beri 2 431 adam aty-jónin ózgertýge ótinish bergen. Endi osy zamanda adamdar azan shaqyryp qoıǵan esiminen qutylýǵa nege asyǵady deısiz ǵoı.

Myna qyzyqqa qarańyz, búgin­giniń adamdarynyń esim-soıy qandaı bolatynyn bilý úshin jylda memlekettik oqý grantyna túskenderdiń tizimin qarap shyǵýdyń ózi jetkilikti. Qujat boıynsha tizbektelgen Alıhan, Anel, Aıasel, Amına, Moldır, Aıganym, Aselıa, Anelıa, Jane­lıa, Akbalym, Amır, Aknýr, Nýrgı­za, Shýgyla dep oryssha jazyl­ǵandar kózge shyqqan súıeldeı kórinedi. Son­daı-aq Darena, Dilqar, Alqar, Aqlez, Lınara, Rýzanna, Edjrın, Rozagúl, Janraıa, Aısý, Aılý, Rýmeı­sa degen esimderge ilesip kete ber­seń, ara-tura Aqtuı­ǵyn, Jansezim, Eligim, Gúlasyl, Aıdarıǵa, Aqbıkesh, Aqjýsan, Zerde, Kúlimkóz, Izgijan, Kózaıym, Aıtoty, Tal­shyn, Aq­jan se­kildi sırek kezdesetin­ qaza­qy attar kóz qýantady.

Joǵaryda atap ótkendeı, Jaslan, Aısulyý, Meırjan, Zııoda, Kaısar, Ýmırzak, Ilıas, Adema, Perıızat, Shýǵula, Nur­syl­tan, Asıl degen attardy tol­tyr­ǵan HQO qyzmetkerlerine qandaı da bir jaza bar ma degen saýal týady. Bul másele retinde kóte­rip, bólek talqylaıtyn, ná­tı­je shyǵa­rylýǵa tıis taqyryp ekenine eshkim daýlasa qoımas.

Baıqaǵan adamǵa qazirgi zamanda «Ulym Muhtardaı zańǵar jazýshy, qyzym Kúláshtaı ónerli bolsyn» degen yrymmen, batyrlar men aqyndardyń atyn berý azaıǵan. Esesine dinı baǵyttaǵy esimder kóbeıip keledi. Balasyna ádemi estiletin qazaqy esim syılaıtyn jandar sıregen.

Jýyrda áleýmettik jeli arqyly keshegi ata-apalarymyzdy saǵynǵandaı, Panar, Qamqa, Balmon­shaq, Gúlǵazı, Halıpa, Kórpesh, Begaı, Maqsyma, Sýsar, Aıbatsha, Tájigúl, Qalıla, Aıymtory, Shashtyhan, Balaı, Kúnjan, Bijike, Sháraına, Qanymzııa, Bıpatma, Minaıym, Napıha, Baǵııa, Kúnjan, Aqzıra, Qyrmy­zy, Aqysh, Bııazy, Shaı­ǵyz, Minaı, Jánimaı, Gúljámish, Myrzaqyz, Qalıman, Badısha, Turpan, О́rimkúl, Zııada, Látı­pa, Saǵıla, Pernesh, Ziltan, Totyqus, Altynbıke, Ynta, Dári­bıbi, Mátı, Áldıbópe, Syrǵa, Zúlpıhar, Zımılıa, Áýııa, Kúl­mınýar, Sháıda, Bıshiken, Nur­pııa, Ánápııa, Sándigúl atty esimderdi izdegender boldy.

Ulttyq statıstıka bıýrosy usynǵan derekke súıenip, qazirgi kezde sırek kezdesetin 30 esimdi alǵa shyǵaratyn bolsaq, ul balalardyń esimderi: Aq-Patsha, Nur-Muhammad-Fatıh, Saıyp-Qyran, Han-Osman, Aǵladın, Ata-Man, Mańǵystaý, Adajan, Shamǵun, Reımhan, Ulytaý, Tynyshtyq, Nursher, Shaǵyraı, О́tkir bolyp keledi. Al qyz balalarǵa: Haıa, Máný, Mármara, Hıýash, Rezýangúl, Kometa, Merýlen, Tańshýaǵym, Hanym-Sultan, Shárbat, Zúbárjat, Tańsý, Jánnatýl-Máýa, Rabııa-Sultan-Begim, Jansalqam degen ekiniń birine buıyra bermeıtin esimder buıyrǵan.

Al endi aınalamyzdaǵy alys-jaqyn elderdegi adam esimine qatysty úderisti baǵamdasaq, biz kóterip otyrǵan taqyryp barshaǵa ortaq bolyp shyǵa keledi. Birde «О́mirde esimi erekshe qandaı adamdardy bilesiz?» deıtin orystildi ortadaǵy oıtalas­ta 2 myńǵa jýyq adam pikir qaldyrǵan edi. Sonda atalǵan Dazdraperma (Da zdrastýet pervoe maıa), Sentıabrına, Oktıabrına, De­kabrı­na, Traktorına, Sosıal, Jıgýlı, Mersedes, Dıplomat, Raketa, Indýstrııa, Stakan, Pıoner, Soıýz, Sezd, Razezd, Iskra, Pobeda, Olımpıada, Elektrıfıkasııa, Kapıtalına sııaqty esimderdiń ıesi qaı dáýirdiń adamdary ekenin ishińiz bilip otyr. Peppına, Chernına, Akakıı, Reıngold, Výltýnaıtes, Parfırıı, Ideıa, Leto, Etıýda, Vladlen, Vesmır, Eın, Dobrynıa esimderi kóp talqyǵa túsken. Jalpy, balasyna Kanalızasııa, Dızelbek, Veter, Chaınık, Shokolad, Mıllıon, Mıneral, Sberbank syndy at qoıǵandar ne oılady eken?

Iá, qoǵamda eldik dástúr durys jolǵa qoıylsa, qate esim HQO-da toqtatylar edi.Ol úshin, birinshiden, ata-ana jaýapkershiligi mańyzdy. Ekinshiden, Til bilimi ınstıtýty bastamasymen jańartylǵan «Esimder sózdigi» úlgi retinde árbir HQO-da turǵany jón. Úshinshiden, biz arab ta, eýropalyq ta emespiz. Sondyqtan kez kelgen esim qazaq tili zań­dy­lyǵyna saı jazylýyn qadaǵalaǵanymyz durys.

ALMATY